Łączące R

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Łączące R (ang. linking R) – zjawisko fonetyczne istniejące w języku angielskim, polegające na wymowie głoski /r/ w kontekstach fonetycznych, w których zazwyczaj nie pojawia się, czyli mające charakter epentezy. Zgodnie z obecnymi zasadami wymowy są to pozycje na granicach wyrazów zakończonych samogłoską, w przypadku gdy następne słowo rozpoczyna się również od samogłoski (tzw. kontekst interwokaliczny). Łączące R może mieć charakter zarówno naturalny jaki i intruzyjny – tzn. pojawiać się w miejscach, gdzie naturalnie nie występuje i nie jest zaznaczone w pisowni. Łączące R pojawia się w większości dialektów, w których w sposób naturalny zanika w kontekście postwokalicznym. Zjawisko występuje głównie w tych dialektach, w których /r/ zanika w kontekście spółgłoskowym.

Wymowa R w języku angielskim[edytuj | edytuj kod]

Regiony Anglii, gdzie R nie uległo jeszcze derotyzacji[1]

Do XV w. /r/ wymawiane było we wszystkich kontekstach. Pierwsze przypadki opuszczania tej spółgłoski, tzw. derotyzacji, datują się na połowę XV w[2]. Obecnie język angielski pod względem wymowy dzieli się na dwie grupy: z występującym rotyzmem i warianty nierotyzowane. Zjawisko zanikania R wygłosowego występowało i dalej występuje w większości dialektów brytyjskich. australijskich, nowozelandzkich, karaibskich, indyjskich, południowoafrykańskich i walijskich[2]. W Stanach Zjednoczonych przeważa w dialektach północnych.

Miejsce i sposób artykulacji[edytuj | edytuj kod]

Wymowa łączącego i intruzyjnego R nie różni się niczym od standardowej wymowy tego dźwięku w języku angielskim charakterystycznej dla danego wariantu lub dialektu. W większości przypadków jest to spółgłoska półotwarta dziąsłowa, dźwięczna, zapisywana w międzynarodowym alfabecie fonetycznym jako /ɹ/. Miejscem artykulacji jest wał dziąsłowy lub jego tylny koniec, do którego przywiera język. Strumień powietrza przepływa przez szczelinę między językiem a wałem dziąsłowym[3]. Powstaje wskutek obróbki egresywnego strumienia powietrza czyli podczas wydechu.

R łączące[edytuj | edytuj kod]

Pojawia się w większości dialektów nierotystycznych w Anglii i innych częściach świata z wykluczeniem południa Stanów Zjednoczonych[4]. Słowo, które kończy się na niewymawiane /ɹ/, odzyskuje ten dźwięk, kiedy następne słowo rozpoczyna się samogłoską[5]. Regułę zapisuje się w taki sposób:

  • [w-(V] /r/) [-V w]

W przypadku, gdy następne słowo rozpoczyna się od spółgłoski, /ɹ/ nie jest wymawiane. Tak oto jest nieme w wyrażeniu here we are /hiəwi'a:/, jednak wymawiane jest w here I am /hi:ərai'æm/. Powodem występowania tego zjawiska jest uniknięcie powstania zbitki samogłosek niemającej natury dyftongu[6].

  • a fathe/r/of three
  • a ca/r/ in the abyss
  • fou/r/ oysters

R intruzyjne[edytuj | edytuj kod]

Na białym tle znajdują się samogłoski, po których możliwe jest wystąpienie intruzyjnego R

Jest wariantem R łączącego, różniącym się kontekstowo. W niektórych dialektach, a także w standardowym języku angielskim (brytyjskim) istnieje zjawisko R intruzyjnego. Nazwa (ang. intrusive R) wskazuje na nienaturalny, intruzyjny charakter zjawiska. Pojawia się ono na granicy wyrazów, z których poprzedzający kończy się jedną z samogłosek niezamkniętych: /ə ɛ ɜ: æ ʌ ɑ: ɒ ɔ:/ lub półsamogłoską /j/ lub /l/ a następujący rozpoczyna dowolną samogłoską, niezależnie, czy istnieje rzeczywiście w danym wyrazie czy też nie. Użyty w tym przypadku dźwięk /r/ działa na zasadzie interfiksu. Oto wzór zjawiska:

  • [w-(V] /+r/) [-V w]

Przykładowo zwrot the idea[ɹ] of it zawiera intruzyjne R, mimo że nie jest ono – i historycznie nigdy nie było – elementem żadnego z wyrazów. Spółgłoska występuje w tym miejscu wyłącznie aby zapobiec rozziewowi. R intruzyjne występuje również przed niektórymi przedrostkami, np. draw[ɹ]ing or withdraw[ɹ]al. Zjawisko zostało uznane za część Received Pronunciation[7], choć niezalecane dla posługujących się językiem angielskim jako obcym[8].

Podobne zjawiska epentetyczne[edytuj | edytuj kod]

Gdy samogłoska wygłosowa w wyrazie poprzedzającym zjawisko jest otwarta, w miejsce /r/ pojawia się inna spółgłoska, najczęściej /j/ po /i:/, /i/ i /ɪ/ oraz /w/, gdy wyraz kończy się na /u:/ lub /ʊ/[9]

  • The key is /kijɪz/
  • The pay is /peɪjɪz/
  • The zoo is /zu:wɪz/
  • The show is /ʃɔ:wɪz/
  • The law is /lɔ:rɪz/
  • The spa is /spɑ:rɪz/

Innym możliwym wariantem jest użycie w miejsce intruzyjnego R zwarcia krtaniowego[10], np. co-operate /kəʊ'ʔɒpəreɪt/, America'ʔand China.

Przykłady R intruzyjnego[edytuj | edytuj kod]

  1. "I saw(r) a film today, oh boy" (The Beatles, A Day in the Life)
  2. "And I howled at my ma(r) in the driving rain" (The Rolling Stones, Jumpin' Jack Flash)
  3. "All of a sudden I saw(r) a new morning" (Bee Gees, Saw a New Morning)
  4. "Vodka(r) and tonics" (Elton John, Goodbye Yellow Brick Road)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. P. Trudgill: Dialects of England. Blackwell Science, 1999. ISBN 978-0-631-21815-9.
  2. 2,0 2,1 Rhotic And Non-rhotic Accents (ang.). [dostęp 6 maja 2009].
  3. The English post-alveolar approximant: r (ang.). [dostęp 7 maja 2009].
  4. Marc Israel: Rhotic vs non-rhotic, intrusive "r" (ang.). [dostęp 7 maja 2009].
  5. Daniel Jones: English Pronouncing Dictionary with CD-ROM. Cambridge University Press. ISBN 978-05-216-8087-5.
  6. Language change (ang.). [dostęp 7 maja 2009].
  7. Intrusive R (ang.). [dostęp 7 maja 2009]. [zarchiwizowane z adresu 2013-04-26].
  8. J. C. Wells: Whatever happened to Received Pronunciation? (ang.). [dostęp 6 maja 2009].
  9. Christian Uffmann. Intrusive (r) and optimal epenthetic consonants. „Language Sciences”. 29, s. 451-476, 2007. doi:10.1016/j.langsci.2006.12.017. 
  10. Paul Skandera: A Manual of English Phonetics and Phonology. Gunteer Narr Verlag, 2005. ISBN 9783823361251.