Łata niwelacyjna
Łata niwelacyjna (geodezyjna) – przyrząd geodezyjny stosowany w niwelacji.
W zależności od wymaganej dokładności wykonania pomiaru (niwelacji) wyróżnia się łaty do niwelacji technicznej lub precyzyjnej.
Z uwagi na potrzeby transportowe – przewożenie a przede wszystkim noszenie w terenie, łaty były wykonywane z pustych wewnątrz profili drewnianych składanych najczęściej w połowie długości (3 i 4 metrowe). Współcześnie łaty do niwelacji technicznej są wykonywane z profili aluminiowych, wysuwanych teleskopowo co znacznie ułatwia pomiary – dostosowanie długości łaty do potrzeb terenowych. Łaty aluminiowe mają najczęściej długość 3 - 4 - 5 - 6 metrów.
Na przedniej stronie łaty jest wykonany, kontrastowych kolorach (białe tło i czerwone/czarne kolejne metry) opis – grafika ułatwiający wykonanie odczytu – pomiaru odległości od stopy łaty do osi celowej niwelatora (poziomej kreski krzyża nitek). Odczyty z łat ustawionych na kolejnych punktach umożliwiają obliczenie różnicy wysokości pomiędzy tymi punktami a reperem lub (w ramach ciągu niwelacyjnego) pomiar i obliczenie wysokości końcowego punktu nad poziomem morza.
Przy pomiarach o większej dokładności wykorzystuje się żabki niwelacyjne – żeliwne podstawki umożliwiające stabilne ustawienie łaty. Do ustawienia łaty w pionie wykorzystuje się libellę okrągłą, zazwyczaj zamontowaną na stałe na korpusie łaty.
W przypadkach konieczności realizacji dużej liczby lub zapewnienia wysokiej dokładności pomiarów coraz częściej stosowane są niwelatory cyfrowe. Łaty niwelacyjne używane przy takich automatycznych pomiarach mają opis wykonany w formie zbliżonej do kodu kreskowego. Często łaty "cyfrowe" mają naniesiony po drugiej stronie podział klasyczny - dzięki temu możliwe jest wykonanie "klasycznej niwelacji też niwelatorem cyfrowym (mają one identyczny układ optyczny). Na odwrocie klasycznych łat teleskopowych często umieszczany jest dodatkowo podział centymetrowy - identyczny z wyglądem linijki czy taśmy mierniczej, umożliwia to wykonanie pomiaru np wysokości pomieszczenia itp.
[edytuj] Odczyt z łaty niwelacyjnej
Po spoziomowaniu instrumentu, wycelowaniu na łatę, oraz ustawieniu ostrości widzenia krzyża nitek i obrazu łaty, geodeta odczytuje potrzebne wartości z łaty.
Rysunek przedstawia widok w lunecie fragmentu łaty ustawionej na punkcie, na którym ma być wykonany odczyt. Odczyt wykonuje się następująco: 23 (gdyż pozioma, środkowa, kreska krzyża nitek lunety jest na polu decymetra opisanego jako 23) oznacza to, że odległość od stopy łaty jest większa od 23 decymetrów, 7 gdyż środkowa pozioma linia krzyża nitek jest na czerwonym polu ósmego centymetra na łacie (czyli siedem pełnych centymetrów), oraz 5 gdyż kreska jest w połowie tego pola, czyli na piątym milimetrze. "Odczyty" milimetrów na łacie są szacowane z dokładnością do 1-2 mm.
Daje to odczyt 2375 mm, czyli wysokość 2 m, 3 dcm, 7 cm i 5 mm od punktu, na którym ustawiono łatę (żabki lub ziemi) do poziomej środkowej linii krzyża nitek.
[edytuj] Pomiar odległości
Dodatkowo, wykorzystując dwie poziome, mniejsze kreski (dolną i górną) krzyża nitek i wykonując przy ich pomocy dodatkowe odczyty z łaty można obliczyć odległość pomiędzy instrumentem a łatą (dalmierz optyczny). Najczęściej należy obliczoną różnicę odczytów pomnożyć przez 100. Na powyższym przykładzie odległość wynosi: 2405 – 2345 = 60 mm x 100 = 6 metrów. Dokładność takiego pomiaru odległości jest konsekwencją dokładności odczytu 1 mm x 100 = 0,1 metra co w większości przypadków wystarcza do jednoznacznego określenia położenia mierzonego punktu (pikiety) oczywiście przy równoczesnym wykonaniu pomiaru (odczytu) azymutu z koła poziomego. Taki kompleksowy pomiar jest wykonywany w ramach niwelacji puntów rozproszonych.
