Łukasz (Wojno-Jasieniecki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Łukasz
Walentin Wojno-Jasieniecki
arcybiskup symferopolski i krymski
Łukasz
Kraj działania  ZSRR
Data i miejsce urodzenia 27 kwietnia 1877
Kercz
Data i miejsce śmierci 11 czerwca 1961
Symferopol
arcybiskup symferopolski i krymski
Okres sprawowania 1946–1961
Wyznanie prawosławne
Kościół Rosyjski Kościół Prawosławny
Inkardynacja Eparchia symferopolska i krymska
Śluby zakonne maj 1923
Diakonat 15 lutego 1921
Prezbiterat 22 lutego 1921
Sakra biskupia 31 maja 1923
Sukcesja apostolska
Data konsekracji 31 maja 1923
Miejscowość Pandżakent
Miejsce Cerkiew św. Mikołaja
Konsekrator Bazyli (Zummer)
Współkonsekratorzy Daniel (Troicki)
Walentin Wojno-Jasieniecki, fotografia ok. 1910

Łukasz, imię świeckie Walentin Feliksowicz Wojno-Jasieniecki, Валентин Феликсович Войно-Ясенецкий (ur. 27 kwietnia 1877 w Kerczu, zm. 11 czerwca 1961 w Symferopolu) – rosyjski biskup prawosławny, radziecki lekarz, laureat Nagrody Stalinowskiej w dziedzinie medycyny za 1944 rok. Święty Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, czczony jako święty biskup wyznawca.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Walenty Wojno-Jasieniecki urodził się jako jedno z pięciorga dzieci w rodzinie prowizora Feliksa Wojno-Jasienieckiego i jego żony Marii Kudriny. Ojciec przyszłego hierarchy pochodził z polskiej rodziny szlacheckiej i był wyznania rzymskokatolickiego, podczas gdy matka, Rosjanka, wyznawała prawosławie[1]. Sam duchowny twierdził później, iż nie otrzymał w domu wychowania religijnego[2]. W wieku dwudziestu lat opuścił dom i pragnął wstąpić do komuny tołstojowców, przez pewien czas zamieszkiwał w Jasnej Polanie pod opieką samego Tołstoja. Tam jednak zapoznał się z jego pracą Na czym polega moja wiara, której lektura doprowadziła go do wniosku, iż poglądy pisarza są jedynie wypaczeniem teologii prawosławnej. Doprowadziło to do jego zerwania z ruchem[2].

Walentin Wojno-Jasieniecki od dzieciństwa wykazywał talent do rysunku, uczęszczał równolegle do ogólnokształcącego gimnazjum i do szkoły sztuk pięknych w Kijowie. Planował studia malarskie w Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych. Ostatecznie uznał jednak, iż jego obowiązkiem w życiu jest wykonywanie zawodu pożytecznego społecznie, nie zaś jedynie realizacja własnych marzeń. Nie mogąc podjąć studiów medycznych z powodu braku wolnych miejsc na pierwszym roku studiów, rozpoczął studia prawnicze, jednak przerwał je po roku[3]. Następnie po krótkim pobycie w Monachium, gdzie podjął naukę malarstwa w prywatnej szkole, wrócił do Kijowa. Zafascynowany ideami narodnictwa, Walentin Wojno-Jasieniecki planował wyjazd na wieś w charakterze nauczyciela lub felczera, jednak ostatecznie porzucił te plany po rozmowie z dyrektorem szkół ludowych w okręgu kijowskim, który doradził mu podjęcie studiów medycznych[4].

Pierwsze lata pracy lekarskiej[edytuj | edytuj kod]

Rozpoczęte w 1898 studia Walentin Wojno-Jasieniecki ukończył w 1903. Po zdobyciu dyplomu lekarskiego deklarował, iż całe życie pragnie spędzić jako lekarz wiejski, pomagający najuboższym. Jednak już w 1904 został włączony do oddziału sanitarnego stacjonującego w Czycie, jako chirurg w armii rosyjskiej[5]. W tym samym roku ożenił się z Anną Łańską, córką rządcy majątku na Ukrainie, która w szpitalu pracowała jako siostra miłosierdzia[5]. Po ślubie zamieszkał z żoną w Ardatowie (gubernia symbirska) i podjął tam pracę w charakterze kierownika szpitala. Następnie przeprowadził się do Wierchniego Lubaża (gubernia kurska), gdzie pracował na tym samym stanowisku. W swojej pracy lekarskiej zasłynął bezpłatnym leczeniem najbiedniejszych[6]. Został przeniesiony do Fatieża, po czym wyjechał do Moskwy w celu napisania rozprawy doktorskiej (specjalność: anestezja). Zainspirowany pracą H. Brauna poświęconą znieczuleniu miejscowemu i po przeprowadzeniu doświadczeń w klinice Piotra Diakonowa wydał w 1915 rozprawę Anestezja regionalna, za którą otrzymał tytuł doktora nauk medycznych[7]. Chcąc utrzymać rodzinę, podjął na nowo praktykę lekarską we wsi Romanowka, następnie w Peresławiu Zaleskim[8]. W 1917 otrzymał propozycję podjęcia pracy na stanowisku naczelnego lekarza w Taszkencie oraz prowadzenia wykładów na miejscowym uniwersytecie[9].

Po wybuchu rewolucji październikowej Walentin Wojno-Jasieniecki został aresztowany na skutek donosu jednego ze swoich podwładnych. Reputacja dobrego lekarza sprawiła jednak, iż został zwolniony i przywrócony do pracy. W tym samym roku jego żona, z którą miał trzech synów i córkę, zmarła na gruźlicę płuc. Wojno-Jasieniecki powierzył dzieci opiece Sofii Wieleckiej, instrumentariuszki ze szpitala w Taszkencie[10].

Początek służby duchownej i pierwsze zesłanie[edytuj | edytuj kod]

Ks. Walentin Wojno-Jasieniecki z arcybiskupem taszkenckim Innocentym

Walentin Wojno-Jasieniecki był człowiekiem religijnym i aktywnie uczestniczył w życiu swojej parafii, jak również brał udział w eparchialnych zjazdach duchowieństwa i świeckich. W związku z tym w 1921 biskup taszkencki i Azji Środkowej Innocenty (Pustynski) zasugerował mu wyświęcenie na kapłana. Wojno-Jasieniecki zgodził się i tydzień później przyjął z rąk hierarchy święcenia diakońskie, zaś w dniu święta Spotkania Pańskiego – kapłańskie. Został zaliczony w skład duchowieństwa soboru Zaśnięcia Matki Bożej w Taszkencie, powierzono mu obowiązek głoszenia kazań[11]. Kapłan uczestniczył ponadto w publicznych debatach o wierze, z udziałem prawosławnych, ateistów i przedstawicieli ruchu Żywej Cerkwi, który szczególnie krytykował. Zachował ponadto stanowisko wykładowcy anatomii topograficznej i chirurgii operacyjnej na wydziale medycyny miejscowego uniwersytetu[12].

W 1923 zjazd duchowieństwa i świeckich eparchii taszkenckiej i Azji Środkowej nominował go na nowego ordynariusza eparchii. Oznaczało to konieczność złożenia ślubów mniszych, co ks. Wojno-Jasieniecki uczynił przed zesłanym do Taszkentu biskupem ufijskim Andrzejem. Chirotonia biskupia odbyła się w tajemnicy 31 maja tego samego roku w cerkwi św. Mikołaja w Pendżikencie, gdzie przebywali na zesłaniu biskup suzdalski Bazyli i biskup bołchowski Daniel, którzy wystąpili w czasie ceremonii jako konsekratorzy[13]. W tym samym roku został aresztowany przez GPU. Przewidując pozbawienie wolności, napisał do wiernych eparchii list-testament, w którym apelował o zachowanie wiary i niewstępowanie do Żywej Cerkwi[14].

W śledztwie biskup został oskarżony o szpiegostwo na rzecz Wielkiej Brytanii oraz kontakty z kontrrewolucyjną organizacją Kozaków orenburskich. Nie przyznał się do stawianych mu zarzutów. Przewieziony do Moskwy, przebywał kolejno w więzieniach na Butyrkach i Tagance, po czym został skazany na trzyletnią zsyłkę do Jenisejska. Na miejscu podjął pracę w szpitalu. Wobec faktu, iż szybko stał się popularny wśród miejscowej ludności, którą leczył za darmo, został przeniesiony do wsi Chaja, a stamtąd do Turuchańska, gdzie ponownie zaczął przyjmować pacjentów, tym razem prywatnie. Zimą 1925 zmuszono go ponownie do wyjazdu do wsi Płachino, jednak z powodu protestów mieszkańców Turuchańska pozwolono mu tam wrócić[15]. W 1926 jego trzyletni wyrok został przedłużony o rok, jednak w 1927 duchownemu umożliwiono mu przeprowadzkę do Krasnojarska z powodu pogorszenia się stanu zdrowia[16].

Powrót do Taszkentu i druga zsyłka[edytuj | edytuj kod]

Zwolniony w styczniu 1927, Łukasz (Wojno-Jasieniecki) udał się do Czerkas, gdzie zamieszkiwali jego rodzice i starszy brat. Następnie wrócił do Taszkentu, gdzie żyły jego dzieci. Locum tenens Patriarchatu Moskiewskiego metropolita Sergiusz proponował mu objęcie katedry rylskiej, jeleckiej, następnie iżewskiej, jednak za radą metropolity taszkenckiego i Azji Środkowej Arseniusza biskup Łukasz nie zgodził się na ponowne przyjęcie obowiązków biskupa eparchialnego i zamiast tego poprosił o przeniesienie w stan spoczynku. Prośba ta została przyjęta. Duchowny pozostał w Taszkencie, gdzie prywatnie przyjmował pacjentów i służył w domowej cerkwi[17].

W 1930 został aresztowany ponownie i przez rok przebywał w więzieniu bez wyroku. W okresie tym poważnie zachorował na serce. Ostatecznie został skazany na trzyletnią zsyłkę do Archangielska. Podjął tam pracę w szpitalu i kontynuował badania na potrzeby przygotowywanej pracy Zarys chirurgii przypadków ropnych. Władze radzieckie kilkakrotnie proponowały mu umożliwienie objęcia katedry uniwersyteckiej w Leningradzie pod warunkiem rezygnacji ze święceń kapłańskich, jednak Łukasz (Wojno-Jasieniecki) za każdym razem odmawiał[18]. W listopadzie 1933 zakończył odbywanie kary i udał się do Moskwy, gdzie w Ludowym Komisariacie Zdrowia ubiegał się o umożliwienie mu podjęcia pracy w charakterze wykładowcy na wydziale lekarskim jednego z uniwersytetów, jednak spotkał się z odmową. Licząc na to, iż będzie mógł w inny sposób kontynuować badania nad chirurgią przypadków ropnych, w czasie spotkania z metropolitą moskiewskim Sergiuszem, locum tenens Patriarchatu Moskiewskiego, odmówił mu powrotu do służby biskupiej na jednej z wakujących katedr. W poszukiwaniu zatrudnienia jako lekarz udał się najpierw do Teodozji, następnie zaś ponownie do Archangielska, wreszcie do Taszkentu i Andiżanu, gdzie prowadził kurs chirurgii ogólnej[19]. W Andiżanie zapadł na tropikalną chorobę, wskutek której doszło u niego do odklejenia siatkówki, co sprawiło, iż musiał udać się na operację do Moskwy. W 1934 wydał swoją najważniejszą pracę z dziedziny medycyny – Zarys chirurgii przypadków ropnych[20].

Trzecia zsyłka i pobyt w Krasnojarsku[edytuj | edytuj kod]

W 1935 biskup został ponownie zatrudniony w szpitalu w Taszkencie. 24 lipca 1937 został tamże aresztowany i oskarżony o członkostwo w kontrrewolucyjnej organizacji założonej przez duchowieństwo eparchii taszkenckiej i Azji Środkowej. Razem z nim uwięzieni zostali biskup diecezjalny Borys (Szypulin), archimandryta Walenty (Lachocki) oraz grupa białych duchownych. Łukaszowi (Wojno-Jasienieckiemu) zarzucono również udzielanie wsparcia materialnego zesłanym hierarchom prawosławnym: Eugeniuszowi (Kobranowowi), Makaremu (Karmazinowi), Porfiremu (Gulewiczowi), Antoniemu (Abaszydze), Cyrylowi (Smirnowowi) i Józefowi (Pietrowychowi), co faktycznie czynił, oraz zabijanie pacjentów podczas operacji w szpitalu w Taszkencie[21]. Biskup został osadzony w karcerze, pobity, następnie zaś poddany trzynastodniowemu nieprzerwanemu śledztwu, po którym podpisał przedstawiony mu protokół zeznań. Planowane były jego dalsze przesłuchania, jednak NKWD zrezygnowało z nich z powodu bardzo złego stanu zdrowia aresztowanego[22]. Aresztowani razem z biskupem Łukaszem biskup Borys i archimandryta Walenty w swoich zeznaniach „potwierdzili” zarzuty postawione mu w śledztwie[23]. Ostatecznie biskup został skazany na pięć lat zsyłki do miejscowości Bolszaja Murta[23].

Po dotarciu do miejsca zesłania Łukasz (Wojno-Jasieniecki) został tam zatrudniony w szpitalu. Po agresji III Rzeszy na Związek Radziecki został mianowany konsultantem szpitali w Kraju Krasnojarskim i otrzymał list gratulacyjny Rady Syberyjskiego Okręgu Wojskowego za zaangażowanie w leczenie rannych żołnierzy Armii Czerwonej[24]. W 1942 otrzymał godność biskupa krasnojarskiego. W momencie objęcia przez niego katedry na terenie eparchii działały dwie cerkwie obsługiwane przez dwóch duchownych, zaś praktyki religijne wśród ludności praktycznie zanikły. Duchowny starał się przeciwdziałać takiemu stanowi rzeczy[25].

W 1943 ukazało się poprawione II wydanie Zarysu chirurgii przypadków ropnych, zaś w roku następnym – napisana w oparciu o ostatnie doświadczenia autora praca Opóźnione resekcje zainfekowanych ran postrzałowych stawów. Za obydwie publikacje Łukasz (Wojno-Jasieniecki) otrzymał Nagrodę Stalinowską w dziedzinie medycyny. Z 200 tys. rubli, jakie otrzymał, 130 tys. przekazał na cele pomocy dzieciom, które straciły rodziców w czasie wojny[26].

Działalność w Tambowie i na Krymie[edytuj | edytuj kod]

Dom biskupa Łukasza w Symferopolu, obecnie muzeum i kaplica jego pamięci

W 1944 biskup Łukasz został przeniesiony do eparchii tambowskiej. W ciągu dwóch kolejnych lat doprowadził do zwiększenia liczby czynnych cerkwi z 2 do 26. Pracę duszpasterską łączył z praktyką lekarską. Został nagrodzony medalem „Za ofiarną pracę w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945”[27]. W tym samym okresie duchowny napisał również traktat Duch, dusza, ciało, w którym przedstawiał osobiste refleksje nt. harmonii funkcjonowania człowieka w duchu teologii prawosławnej, który w jego zamierzeniach miał być polemiką z propagowanymi w ZSRR poglądami ateistycznymi[28].

Od maja 1946 był biskupem symferopolskim i krymskim. Na terenie swojej eparchii starał się doprowadzić do ożywienia życia religijnego, stojącego na niskim poziomie z powodu zobojętnienia miejscowej ludności. Regularnie głosił kazania, w których krytykował ustrój ZSRR oraz sposób traktowania przez władze Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Z tego powodu władze wymusiły na patriarsze Aleksym I nakazanie mu ograniczenia publicznych wystąpień[29]. Od momentu przyjazdu do Symferopola Łukasz (Wojno-Jasieniecki) pracował również w miejscowym szpitalu, zaś od 1947 wygłaszał odczyty z dziedziny chirurgii, występując każdorazowo w szatach duchownych. Z tego powodu został ostatecznie zwolniony z pracy i mógł przyjmować pacjentów jedynie prywatnie[30]. Praktykę lekarską prowadził do 1956, gdy całkowicie stracił wzrok wskutek zmętnienia soczewki[31]. W okresie jego służby w Symferopolu zaczęto przypisywać mu uzdrowienia samą siłą modlitwy oraz dar przepowiadania przyszłości[32].

Schorowany duchowny odsłużył ostatnią Świętą Liturgię 7 stycznia 1961, zaś 11 czerwca tego samego roku zmarł. W jego pogrzebie, jaki odbył się w sąsiedztwie soboru Trójcy Świętej w Symferopolu, uczestniczyły wielotysięczne tłumy mieszkańców Krymu. Wkrótce pojawiły się pierwsze informacje o uzdrowieniach, do jakich miało dojść za sprawą modlitwy za jego pośrednictwem[33].

Kanonizacja i upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Ikona świętego, 2013
Sobór Trójcy Świętej w Symferopolu, miejsce szczególnego kultu św. Łukasza (Wojno-Jasienieckiego)

20 marca 1995 miała miejsce translacja jego relikwii z miejsca pochówku do soboru Trójcy Świętej w Symferopolu, gdzie do dnia dzisiejszego są one wystawione dla publicznego kultu[34]. 22 listopada 1995 ogłoszono Łukasza (Wojno-Jasienieckiego) świętym lokalnym, czczonym w eparchii symferopolskiej i krymskiej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego. W roku następnym miała miejsce jego druga kanonizacja, w czasie której ogłoszono go świętym czczonym w całym Kościele prawosławnym. Ceremonii przewodniczył metropolita kijowski i całej Ukrainy Włodzimierz, zaś akt kanonizacji odczytał metropolita charkowski i bohoduchowski Nikodem[35]. W 2000 duchowny został ponadto zaliczony do Soboru Świętych Nowomęczenników i Wyznawców Rosyjskich jako święty wyznawca[36].

Łukasz (Wojno-Jasieniecki) jest szczególnym patronem bezdzietnych małżonków; przypisuje mu się szczególne wstawiennictwo przy modlitwach o poczęcie potomka.

Imię Łukasza (Wojno-Jasienieckiego) nosi jeden ze szpitali w Tambowie. W mieście tym znajduje się również jego pomnik[27]. Rosyjski pisarz Leonid Pantielejew (pseud.) w swojej powieści autobiograficznej Wierzę... przedstawił biskupa Łukasza jako jednego z pobożnych mężów, którzy w czasach komunizmu byli wierni swoim przekonaniom religijnym[37].

Dom hierarchy w Symferopolu (ul. Kurczatowa 1) został częściowo zamieniony na kaplicę jego wezwania[38].

Przypisy

  1. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 9. ISBN 83-88325-31-0.
  2. 2,0 2,1 W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 10. ISBN 83-88325-31-0.
  3. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 11. ISBN 83-88325-31-0.
  4. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 11–12. ISBN 83-88325-31-0.
  5. 5,0 5,1 W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 12–13. ISBN 83-88325-31-0.
  6. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 14. ISBN 83-88325-31-0.
  7. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 14-15. ISBN 83-88325-31-0.
  8. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 16. ISBN 83-88325-31-0.
  9. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 18. ISBN 83-88325-31-0.
  10. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 18-21. ISBN 83-88325-31-0.
  11. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 21-23. ISBN 83-88325-31-0.
  12. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 23-25. ISBN 83-88325-31-0.
  13. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 26-27. ISBN 83-88325-31-0.
  14. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 27-29. ISBN 83-88325-31-0.
  15. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 30-34. ISBN 83-88325-31-0.
  16. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 37. ISBN 83-88325-31-0.
  17. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 40-41. ISBN 83-88325-31-0.
  18. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 42-44. ISBN 83-88325-31-0.
  19. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 46-47. ISBN 83-88325-31-0.
  20. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 47-48. ISBN 83-88325-31-0.
  21. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 49-55. ISBN 83-88325-31-0.
  22. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 51-53. ISBN 83-88325-31-0.
  23. 23,0 23,1 W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 56. ISBN 83-88325-31-0.
  24. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 57. ISBN 83-88325-31-0.
  25. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 58-60. ISBN 83-88325-31-0.
  26. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 62. ISBN 83-88325-31-0.
  27. 27,0 27,1 W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 65. ISBN 83-88325-31-0.
  28. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 66-67. ISBN 83-88325-31-0.
  29. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 72-73. ISBN 83-88325-31-0.
  30. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 77-78 i 86. ISBN 83-88325-31-0.
  31. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 87. ISBN 83-88325-31-0.
  32. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 82-83. ISBN 83-88325-31-0.
  33. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 90-91. ISBN 83-88325-31-0.
  34. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 98. ISBN 83-88325-31-0.
  35. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 100. ISBN 83-88325-31-0.
  36. Деяние Юбилейного Архиерейского Собора о соборном прославлении Новомучеников и исповедников Российских ХХ века
  37. Л. Пантелеев: Верую... Последние повести. Ленинград: Советский писатель. Ленинградское отделение, 1991, s. 14. ISBN 5-265-01169-2.
  38. W. Maruszczak: Hierarcha-chirurg. Życie arcybiskupa Łukasza (Wojno-Jasienieckiego). Hajnówka: Bratczyk, 2004, s. 105. ISBN 83-88325-31-0.
Poprzednik
Innocenty (Pustynski)
Biskup taszkencki i Azji Środkowej 1923 - 1927 Następca
Nikander (Fienomienow)
Poprzednik
Serafin (Zborowski)
Biskup krasnojarski 1942 - 1944 Następca
Bartłomiej (Gorodcow)
Poprzednik
Aleksy (Siergiejew)
Biskup tambowski 1944 - 1946 Następca
Joazaf (Żurmanow)
Poprzednik
Joazaf (Żurmanow)
Biskup symferopolski 1946 – 1961 Następca
Guriasz (Jegorow)