Łyszczec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Łyszczec
Łyszczec wiechowaty
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd goździkowce
Rodzina goździkowate
Rodzaj łyszczec
Nazwa systematyczna
Gypsophila L.
Sp. Pl. 406. 1753
Typ nomenklatoryczny
Gypsophila repens L.[2]
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Kwiat gipsówki rozesłanej

Łyszczec, gipsówka (Gypsophila L.) – rodzaj roślin z rodziny goździkowatych. Obejmuje ok. 150 gatunków[3]. Występują one głównie w Europie południowej (największe zróżnicowanie jest w Europie południowo-wschodniej[4]) i Azji, nieliczne w Afryce północnej, Australii i Oceanii. Jako rośliny zawleczone obecne są w Ameryce Północnej i Południowej[5][6]. We florze Polski rodzaj reprezentowany jest przez 8 gatunków, przy czym 4 z nich to przejściowo dziczejące z upraw efemerofity. Dalszych kilkanaście gatunków spotykanych jest w uprawie[7]. Nazwa gipsówka, będąca tłumaczeniem nazwy łacińskiej (gypsos = gips, philos = przyjaciel) wskazuje na przywiązanie wielu gatunków tych roślin do podłoża gipsowego[6]. Występują zwykle na stokach suchych wzgórz, w miejscach skalistych. Niektóre gatunki uprawiane są jako ozdobne, w tym także na kwiaty cięte (zwłaszcza łyszczec nadobny i wiechowaty)[4][7].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny jednoroczne, dwuletnie i byliny, nagie lub gruczołowato owłosione, czasem drewniejące u nasady. Korzeń tęgi, cienki lub czasem w ogóle nie wykształcony. Pędy u bylin często okazałe, silnie rozgałęzione (do 1 m wysokości i średnicy), nierzadko z korzeniami przybyszowymi wyrastającymi z węzłów. Łodygi prosto wzniesione lub tworzące darnie, nierzadko pokładające się[5][6][4].
Liście
Naprzeciwległe, u nasady nieco zrośnięte, bez przylistków. Na pędzie zwykle luźno rozmieszczone. Blaszka 1- lub 3-5 żyłkowa, o kształcie równowąskim, lancetowatym jajowatym, owalnym lub łopatkowatym[4][5][6].
Kwiaty
Bardzo liczne, obupłciowe i drobne, zebrane są w kwiatostany wierzchotkowate, wiechowate i baldachogrona. Nierzadko na szczytach odgałęzień kwiaty zebrane są dodatkowo w główkowate skupienia. Kwiatostany są rozpierzchłe lub skupione. Przysadki są błoniaste, czasem podobne do liści. Kielich o długości od 1 do 5 mm, zrosłodziałkowy, rurkowato-dzwonkowaty, mocno rozcięty (do 1/2) i zwieńczony 5 tępymi ząbkami. Działki zielone z purpurowo nabiegłą żyłką środkową, biało błoniaste między żyłkami. Płatki zwężone są w krótki i niezbyt wybitny paznokieć, nie posiadają przykoronka. Ich łatka jest zaokrąglona lub nieco wycięta, barwy białej lub jasnoróżowej. Pręcików 10, z miodnikami u nasady nitek. Słupek składa się z jednokomorowej zalążni i dwóch szyjek zakończonych brodawkowanymi znamionami[5][6].
Owoce
Torebki kuliste do jajowatych, otwierają się 4 ząbkami. Zawierają od 4 do 36 kulisto-nerkowatych nasion[5][6].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Łyszczec nadobny
Poduszkowata darń Gypsophila aretioides
Pokrój łyszczca wiechowatego
Łyszczec wiechowaty w bukiecie z różami
Synonimy (taksonomiczne)[2][5]

Lanaria Adans., Heterochroa Bunge; Psammophila Fourreau; Psammophiliella Ikonnikov; Timaeosia Klotzsch.

Pozycja według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj należy do rodziny goździkowatych (Caryophyllaceae), rzędu goździkowców (Caryophyllales) w obrębie dwuliściennych właściwych. W obrębie goździkowatych należy do podrodziny Caryophylloideae plemienia Caryophylleae[8].

Gatunki

Wykaz gatunków (nazwy naukowe) według The Plant List[3]. Pogrubieniem zaznaczono gatunki flory Polski (dziko rosnące, w tym efemrofity)[10], pozostałe nazwy polskie to gatunki w Polsce występujące tylko w uprawie[11][7]

Zastosowanie i uprawa[edytuj | edytuj kod]

Wiele gatunków uprawianych jest jako rośliny ozdobne na rabatach, w ogrodach skalnych i na kwiaty cięte[7]. Rozmnażane są przez wysiew nasion, podział silnie rozrośniętych bylin i sadzonki[7].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2010-02-12].
  2. 2,0 2,1 Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-04].
  3. 3,0 3,1 Gypsophila. W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2013-09-27].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 77. ISBN 0333748905.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Lu Dequan; Nicholas J. Turland: Gypsophila (ang.). W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2013-09-27].
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Gypsophila. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2013-09-27].
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Beata Grabowska, Tomasz Kubala: Encyklopedia bylin. Tom I, A-J. Poznań: Zysk i S-ka, 2011, s. 422-424. ISBN 978-83-7506-845-0.
  8. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-02-05].
  9. Nazwa polska według L. Rutkowski "Klucz do oznaczania roślin Polski niżowej"
  10. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  11. Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych łacińsko-polski. Kraków: officina botanica, 2008, s. 93. ISBN 978-83-925110-5-2.