Ścibor ze Ściborzyc

Ścibor ze Ściborzyc
Ścibor ze Ściborzyc
pieczęć Ścibora
Data urodzenia	1347
Data śmierci	1414
Rodzina	Scibory, Mościce
Rodzice	Mościc ze Ściborzyc
Małżeństwo	Dobrochna Stęszewska
Dzieci	Ścibor Ściborowic

Ścibor ze Ściborzyc herbu Ostoja (1347-1414) – starosta brzeski, wojewoda siedmiogrodzki i komes komitatów górnowęgierskich (słowackich). Arystokrata polskiego pochodzenia w Królestwie Węgierskim. Bliski przyjaciel Zygmunta Luksemburskiego, późniejszego cesarza rzymskiego. Pomimo że był Polakiem, występował przeciwko królowi Władysławowi Jagielle, ponieważ jako stronnik Andegawenów został wypędzony ze starostwa brzeskiego. Był jednym z najbogatszych i najbardziej wpływowych arystokratów średniowiecznej Europy.

Rodzina

Zamek Beckov nad rzeką Vah

Był synem Mościca ze Ściborza, wojewody gniewkowskiego. Pochodził z głównej linii Ściborów-Ostojczyków ze Ściborzyc. Ożeniony z Dobrochną Stęszewską, córką Sędziwoja z Szubina, wielkorządcy (Magnus Procurator) Polski 1380. Miał braci: Marcina – kanonika płockiego, Mikołaja Bydgoskiego – kasztelana bydgoskiego, Andrzeja Podczaszego – wojewodę trenczyńskiego i siostrę Zofię.

Na Węgrzech i Słowacji

Od 1362 r. przebywał na Węgrzech w służbie Ludwika Węgierskiego, następnie od 1386 r. na dworze Zygmunta Luksemburskiego – od 1387 r. króla Węgier. Zasłużył się nad Dunajem w walkach z Turkami, gdzie podobno uratował królowi życie w bitwie pod Nikopolis. W latach 1401–1403 stłumił na Węgrzech bunty przeciwko Zygmuntowi Luksemburskiemu, ratując w ten sposób przyszłemu cesarzowi węgierską koronę.

Jego własnością był zamek Beckov na dzisiejszej Słowacji w pobliżu Trenczyna, który dostał w 1388 r. wraz z zamkiem Uhrovec. Zamek w Beckovie znacznie rozbudował na główne centrum swoich posiadłości wraz z przyległym Nové Mesto nad Váhom oraz innymi wielkimi dobrami i zamkami na tzw. Górnych Węgrzech, między innymi Vigvar, Torbag, Modor które otrzymał w 1390 r. Następnie w 1392 r. dostał od króla Czachtice, zamki Berencs, Detrekő, Éleskő, Jókő, Korlátkő, Zavar, Csejta, został żupanem (wojewodą) Trenczyna i Nitry, stając się zarazem jednym z najbogatszych i najpotężniejszych magnatów węgierskich. Prócz chorągwi siedmiogrodzkich w jego służbie, dostarczał ze swoich dóbr tysiąc jazdy na wojny węgierskie. Po nieudanej kampanii tureckiej pod Nikopolis, gdzie zjednoczone siły Europy chrześcijańskiej zostały pobite, wrócił do Siedmiogrodu, broniąc go przed nawałem tureckim. Następnie rozprawił się z hospodarem wołoskim Władem Uzurpatorem, prawdopodobnie krewnym Vlada Diabła (ojca słynnego Vlada Draculi), będącego w przymierzu z Turkami. Po krwawym oblężeniu, Vlad uzurpator zmuszony został do poddania się, i jako jeniec Ścibora został oddany pod sąd Zygmunta Luksemburczyka.

Kilka lat pòźniej Ścibor otrzymał dobra i zamki Dioś, Szomolya, Szent Vid, Suran, Maniga, Baganya, Zuk, Kreesztes, Rarkov, Bary, Koszonic, Rakovitz, Tatkolch, Ratkolch i Ilkaman w komitatach nitrzańskim i przeszburgskim (Bratysława), wykupił zamki Dévény (Teben), Eleskö. Łącznie był panem na 31 zamkach, a należące do niego feudalne „państwo” obejmowały ponad 300 miast i wsi, ziemię i zamki po obu stronach całej rzeki Wag liczącej 409 km, do czego nawiązuje tytuł Ścibora jako „pana całego Wagu”. W 1397 r. został żupanem preszburskim (Bratysława), wkrótce potem wojewodą siedmiogrodzkim, stając się zarazem jednym z najbogatszych i najpotężniejszych magnatów średniowiecznej Europy, nazywanym niekiedy „królem Słowacji”. Do rodziny Ściborów należały jeszcze inne wielkie nadania w posiadaniu braci i bratanków Ścibora ze Ściborzyc.

W latach 1402-1405 przebywał kilkakrotnie w Krakowie. Pobyty te można wiązać z budową ufundowanej przez niego kaplicy św. Moniki (tzw. „Węgierskiej”) przy kościele św. Katarzyny na Kazimierzu, która miała służyć jako grobowiec rodzinny. W 1408 r. został członkiem Zakonu Smoka i jednym z pierwszych 24 rycerzy Orderu Smoka pierwszej klasy, utworzonego przez Zygmunta Luksemburskiego.

Dyplomacja

herb Ścibora, Ostoja

Vag – posiadłość Ściborów z rodziny Ostoi

Wielokrotnie kierował najważniejszymi misjami dyplomatycznymi królestwa. W 1402 r. negocjował z ramienia Luksemburczyka z zakonem krzyżackim sprzedaż Nowej Marchii (pogranicze Brandenburgii, Pomorza Zachodniego i Wielkopolski), wymusił na zakonie astronomiczną na te czasy cenę 63 200 złotych dukatów (źródła krzyżackie podają kwotę ponadtrzykrotnie większą) pod groźbą sprzedania Marchii Polsce. Tym samym na zakon spadł problem organizacji Marchii, gdzie grasowały bandy rycerzy-rozbójników, zaś sam kosztowny zakup poważnie obciążył finanse zakonu, który w perspektywie czasu nie miał funduszy na utrzymanie stosownej armii w konflikcie z Polską i Litwą. W 1410 r. na dzień przed bitwą grunwaldzką zdążył wręczyć królowi polskiemu Władysławowi Jagielle wypowiedzenie wojny przez Zygmunta Luksemburczyka, za co przywiózł od Krzyżaków na Węgry dodatkowo 40 000 złotych dukatów. Wymusił również na zakonie wysokie odszkodowanie za mniemane straty osobiste z powodu niewywiązania się z układu o sprzedanie Marchii Polsce. Za układ ręczyli wraz ze Ściborem wojewoda kaliski Sędziwój z Szubina (ojciec żony Ścibora) i kasztelan poznański Mostko ze Staszowa (z linii Mościców Ostoi), przy czym wszyscy zastawili wszelkie majątki będące w ich posiadaniu w wypadku, gdyby układ sprzedania Marchii Polsce nie doszedł do skutku. W efekcie takiej polityki około 40 lat później krewni Ścibora ze Ściborzyc, Ścibor Poniecki herbu Ostoja, starosta generalny Wielkopolski wraz z Janem z Jani również herbu Ostoja zebrali fundusze na opłacenie wojska zaciężnego broniącego Malborka i którego sam zakon nie miał już możliwości opłacić, po czym wojsko to opuściło twierdzę, która tym samym została zyskana dla Polski bez przelewu krwi.

Z grunwaldzkich pól Ścibor udał się w dyplomacji do Malborka, gdzie zastała go wiadomość o klęsce zakonu ku wielkiej radości jego orszaku. Po otrzymaniu dukatów od zakonu za wypowiedzenie wojny, ruszył okrężną drogą przez Czechy do swego mocodawcy, który polecił mu natychmiast wszcząć wojnę na południowej granicy Polski. Jako dowódca wojsk Zygmunta uderzył jesienią 1410 r. w imieniu Luksemburczyka na ziemię sądecką, spalił i ograbił Stary Sącz, po czym zawrócił z wojskiem na Węgry przez co wywiazał sie ze swojego zadania atakując Polskę ale bez zajecia terenu lub nawet oblężenia jednej fortecy przez co nie zrobił Polsce większej krzywdy.

Po bitwie pod Grunwaldem, Ścibor włożył wiele pracy nad przymierzem między Polską a Węgrami. Wielokrotnie gościł u siebie Zawiszę Czarnego, z którym omawiał sprawy polsko-węgierskie, czego owocem był słynny i bardzo korzystny dla Polski traktat lubowelski, negocjując w imieniu króla Zygmunta sprawę zastawu miast spiskich (Stara Lubowla, Podoliniec, Poprad i in.). W 1412 r. Wziął prawdopodobnie udział w początkowej fazie soboru w Konstancji, w czasie którego zmarł. W dokumentach jest tam wymieniany jako ein Stieber von Polen. Według przekazów miał być pochowany na krakowskim Kazimierzu, w ufundowanej przez siebie kaplicy w kościele św. Katarzyny, ale w kaplicy spoczywa inny Ścibor herbu Ostoja. W testamencie Ścibora ze Ściborzyc jest wola założenia fundacji dla augustynów, którą to wolę jego syn spełnił, będąc zarazem dobrodziejem paulinów, dla których według woli ojca wybudował kościół i klasztor w Beckovie.

Ścibor ze Ściborzyc został pochowany w królewskiej kaplicy w Székesfehérvár. Zostawił córkę Katarzynę, która wyszła za mąż za Ulryka von Wolfarta oraz jednego syna Ścibora z Beckova, który odziedziczył Beckov, dobra w Wielkopolsce i wszystkie inne dobra ziemskie wraz z zamkami na Słowacji. Syn Ścibora znacznie powiększył posiadłości swojego ojca o między innymi Zamek Orawski. Na Morawach posiadał jeszcze Ostrow, Wessely, Bisentz, Buchlau, Hodonin, a w Niemczech Leuchdorf i Teutsch-Nussdorf.

Dynastyczne plany Ściborów na Słowacji poprzez bliskie stosunki z cieszyńską linią Piastów, jak również z dynastią Habsburgów miały na celu połączenie „państwa” Ściborów z Księstwem Cieszyńskim. Miało się tak stać za sprawą zawartej umowy o związku małżeńskim między Ściborami a Piastami z linii cieszyńskiej, która to umowa została zapisana w testamencie Ścibora z Beckova. Ostatecznie, po wymarciu wszystkich z linii Ściborów na Węgrzech umowa nie doszła do skutku.

Legendy

O Ściborze ze Ściborzyc jest wiele do dziś zachowanych przekazów. Był potocznie uznawany przez ludność słowacką za „króla Słowacji”, jego okazały i sławny zamek w Beckowie, gdzie odbywały się liczne uczty, był podstawą wielu opowieści o „Panie z Beckova”. Ściborowi przypisuje się mądre zarządzanie Siedmiogrodem, jak i własnym „państwem”, w szczególności dbał o miasta i o praworządność, sprawiedliwość. Opisany jest jako człowiek o dobrym sercu, dbający o dobro ludzi, niekiedy przebaczając im różnego rodzaju przewinienia. Założył między innymi wiele szpitali i innych instytucji socjalnych. Jednak na podstawie licznych legend ludowych o jego postaci zachowanych do dzisiaj, można wywnioskować, że był władcą o równie dobrodusznym, jak i surowym obliczu. Swojego własnego syna nie rozpuszczał, tak że Ścibor młodszy musiał brać pożyczki u krewnych na spłacenie swoich powinności.

Liczne legendy o Ściborze opowiadają o srogim Panu na Beckovie, który to miał zginąć potworną śmiercią za swoje złe czyny w stosunku do ludności. Jedna z legend opowiada o tym, jak żmija mu oczy wyżarła i w mózg jego się wpiła, a jego żona z rozpaczy z murów zamku się rzuciła. Inna legenda opowiada, że kiedy Ścibor zasnął na skale, to z niej później spadając właśnie tak zakończył swój żywot. Najbardziej jednak znana do dziś legenda, którą zna prawie każde dziecko na Słowacji, to ta o trefnisiu Ściborowym zwanym „Butzka”. Od jego to imienia ma się według legendy nazwa zamku w Beckovie. Inne legendy przytaczają dobroduszność wielkiego Ścibora, opisując go zarazem jako osobę z silną wiarą w Boga i dobroć człowieka.

Zobacz też

Siedmiogród

• Ostoja (herb szlachecki)
• Ścibor Ściborowic

Linki zewnętrzne

• Radio Slovakia
• The Crusades and military orders

Bibliografia i Źródła

• Engel, Pál: Magyarország világi archontológiája (1301-1457) (The Temporal Archontology of Hungary (1301-1457)); História – MTA Történettudományi Intézete, 1996, Budapest; ISBN 963 8312 43 2.
• Markó, László: A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon (The High Officers of the Hungarian State from Saint Stephen to the Present Days – A Biographical Encyclopedia); Magyar Könyvklub, 2000, Budapest; ISBN 963 547 085 1.
• Mályusz, Elemér: Zsigmond király uralma Magyarországon (King Sigismund’s reign in Hungary); Gondolat, 1984; ISBN 963 281 414 2.
• Urbasie, www.urbasie.com, Rycerze (do XV), p. 3, www.urbasie.org (lokalizacja gniazd Ostojczykow).
• Sroka, Stanislaw A. : Scibor ze Sciborzyc. Rys biograficzny. In: Polska i jej sasiedzi w póznym sredniowieczu. Kraków, Towarzystwo Naukowe „Societas Vistulana” 2000.
• László: A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon (The High Officers of the Hungarian State from Saint Stephen to the Present Days – A Biographical Encyclopedia); Magyar Könyvklub, 2000, Budapest; ISBN 963 547 085 1.
• Mályusz, Elemér: Zsigmond király uralma Magyarországon (King Sigismund’s reign in Hungary); Gondolat, 1984; ISBN 963 281 414 2.
• Dvořáková, Daniela : Rytier a jeho kráľ. Stibor zo Stiboríc a Žigmund Lucemburský. Budmerice, Vydavatel’stvo Rak 2003, ISBN 978-80-85501-25-4.
• Bogyay, Thomas von. „Drachenorden.” In: Lexikon des Mittelalters 3. Munich, 1986
• Gusztáv Wenzel: Stibor vajda, Budapest 1874.
• Archiwum Sióstr Augustianek, ul. Skałeczna 12, Kraków, datowany: w Krakowie, 25 marca 1987 r., na podstawie materiałów archiwalnych T.II.ASA, s. Aleksandra Józefa Trojan
• Nobility in the Kingdom of Hungary (Wikipedia).
• D. Piwowarczyk, Poczet rycerzy polskich XIV i XV w., Bellona, Warszawa 2008, ISBN 978-83-11-11109-7.
• Igor Ďurič, Národná Obroda. 2004-06-08. http://www.obroda.sk/clanok/9270/Hrady-Slovenska--Beckov/. Retrieved January 19, 2008.
• Hungarian Aristocracy (Magyar Arisztokrácia) – http://ferenczygen.tripod.com/
• Antoni Prochaska: Ścibor ze Ściborzyc, s. 137-208 (1-72).