Ślęża

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ślęża
Ślęża (widok z Wieżycy)
Ślęża (widok z Wieżycy)
Państwo  Polska
Pasmo Przedgórze Sudeckie
Masyw Ślęży
Wysokość 718 m n.p.m.
Wybitność 468 m
Położenie na mapie Sudetów
Mapa lokalizacyjna Sudetów
Ślęża
Ślęża
Ziemia 50°51′54″N 16°42′31″E/50,865000 16,708611Na mapach: 50°51′54″N 16°42′31″E/50,865000 16,708611
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Niedźwiedź – starożytna rzeźba kultowa na szczycie Ślęży

Ślęża (łac. Monte Silentii XIII w.[1], w latach 1945-1948 Sobótka[2], niem. Zobtenberg[3] – dokładne tł. Góra Sobótka) – najwyższy szczyt Masywu Ślęży i całego Przedgórza Sudeckiego, wznoszący się na wysokość 718 m n.p.m. Mimo niewielkiej wysokości bezwzględnej, masyw ma imponujący wygląd ze względu na znaczną wysokość względną (ponad 500 m[4]). Ślęża należy do Korony Gór Polski, Korony Sudetów Polskich i Korony Sudetów.

Etymologia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze odnotowane historyczne nazwy góry:

  • 1108 in monte Silencii (tłum. Góra Milczenia)
  • 1149/50 ecclesia in monte Silentii
  • 1209 in monte Silencii
  • 1242 in monte Slenz
  • 1245 in monte Slez,
  • 1260 circa montem Slezie,

Istnieją trzy ważniejsze etymologie nazwy Ślęza (nazwy góry i rzeki były dawniej pisane jednakowo):

  • germańska (Steinhauser, Vasmer, wywodząca tę nazwę od plemienia Silingów),
  • słowiańska (np. Rospond, od ślęga "mokra pogoda, błoto")
  • "indoeuropejska" (Udolph, Mańczak).

Wszystkie trzy hipotezy mają wiele słabych punktów i nie ma podstaw by przyjąć którąkolwiek z nich. Można z dużym prawdopodobieństwem uznać, że nazwa została przejęta do języków indoeuropejskich od wcześniejszych mieszkańców tych ziem (Babik). Od nazwy góry i rzeki powstała nazwa plemienia Ślężan, a później Śląska.

Geologia[edytuj | edytuj kod]

mapa Ślęży
Partie szczytowe Ślęży

Ślęża zbudowana jest głównie z granitów i gabra. Wg najnowszej interpretacji większa część masywu Ślęży to ofiolit – pozostałość kopalnego dna oceanicznego (skorupy oceanicznej). Jego powstanie datowano na 350 mln lat (przełom dewonu i karbonu). W skład tego ofiolitu wchodzą: radiolaryty (pozostałość krzemionkowych skał osadowych leżących na dnie oceanu), amfibolity (zmetamorfizowane pierwotne podmorskie bazalty, tworzące wierzchnią warstwę skorupy), niżej leżą gabra, a na samym dole ultrazasadowe perydotyty, które w efekcie metamorfizmu przekształciły się w serpentynity. Ten hipotetyczny ofiolit zapada ku północy, czyli pierwotnie najwyższe partie znajdują się na północy, a najniższe na południu. Obecnie gabra tworzą szczyt Ślęży i jej południowe oraz wschodnie stoki, serpentynity odsłaniają się na Raduni i wzgórzach położonych na wschód i zachód od niej, natomiast amfibolity są znane z Wieżycy i Gozdnicy – niewielkich szczytów w północnej części masywu Ślęży koło Sobótki.

Znacznie później w obręb zachowanego ofiolitu, a właściwie na zachód od niego, wdarła się intruzja granitowa, datowana na późny karbon. Obecnie granity budują północne i północno-zachodnie stoki góry. Są one częścią masywu granitowego ciągnącego się od Strzegomia po Sobótkę. Samo wyniesienie części skał gabrowych i granitowych i ukształtowanie się góry zaszło w neogenie, przy czym bierze się pod uwagę głównie wyniesienie w wyniku ruchów tektonicznych. Wcześniej sądzono, że Ślęża jest twardzielcem, jednak obecnie wpływ selektywnej erozji uważa się za czynnik uzupełniający.

Górnictwo[edytuj | edytuj kod]

W neolicie wydobywano nefryt w rejonie Jordanowa oraz serpentynit w okolicy Jańskiej Góry i Raduni. Z serpentynitu wyrabiano narzędzia i broń (topory ślężańskie, zapewne raczej kultowe niż użytkowe), a z nefrytu drobne narzędzia i ozdoby. Od X wieku przez całe średniowiecze wydobywano granity oraz serpentynity. Te pierwsze głównie do produkcji kół młyńskich i kamienia budowlanego, ale we wczesnym średniowieczu wyrabiano z nich elementy zdobnicze dla kościołów romańskich (np. kapitele, rzeźby lwów). Serpentynit po wypolerowaniu służył jako kamień ozdobny lub surowiec do wyrobu ozdobnych naczyń. W 1877 otwarto kopalnię rud chromu w rejonie Raduni, działała ona do roku 1943. Od 1920 do pierwszych lat powojennych istniała kopalnia magnezytu w Sobótce, a od 1960 działa kopalnia magnezytu w Wirach. W początkach XX wieku utworzono wielkie kamieniołomy granitu i skalenia w Strzeblowie (dzielnica Sobótki), a w 1884 uruchomiono kamieniołom serpentynitu (i nefrytu) w Jordanowie. W 1986 udokumentowano duże złoże rud żelaza, tytanu i wanadu na wschodnich stokach Ślęży; nie są one jednak eksploatowane.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ślęża widziana od północy (z okolicy Wojtkowic)
Widok na Ślężę z drogi po stronie zachodniej
Kościół na szczycie Ślęży

Góra stanowiła ośrodek pogańskiego kultu solarnego miejscowych plemion – jego początki sięgają epoki brązu, a upadek przypada na początki chrystianizacji tych obszarów w X i XI w. Rozkwit sanktuarium związany jest z osadnictwem celtyckich Bojów. Na szczycie góry odnaleziono fragmenty kamiennych wałów, o szerokości ok. 12 m, układanych z odłamków kamieni, oraz zagadkowe posągi z charakterystycznym symbolem ukośnego krzyża – według hipotez badaczy krzyż garbo prawdopodobnie związany był z pogańskim kultem solarnym. Wśród rzeźb najbardziej znane to tzw. Grzyb (prawdopodobnie dolna część ludzkiej postaci – w Sobótce), Mnich (u stóp góry – przeniesiony z okolic wsi Garncarsko), Panna z rybą lub Postać z rybą i Dzik (przy drodze na szczyt) oraz Niedźwiedź (na szczycie góry). W pierwszej połowie XII w. (prawdopodobnie w 1110 r.), za panowania Bolesława Krzywoustego, Piotr Włostowic ufundował na szczycie klasztor augustianów. Ze względu jednak na znaczne oddalenie od ludzi klasztor został później (w 1134 lub 1149 r.) przeniesiony do pobliskiej wsi Górka, a wkrótce potem (w 1153 r.) do Wrocławia.

Widok ze szczytu Ślęży w stronę północną

Od 1813 do 1914 na szczycie odbywały się komersze niemieckich studentów wrocławskich dla upamiętnienia wymarszu z pobliskiego Rogowa Sobóckiego antynapoleońskiego Freikorpsu (korpusu ochotników) majora Adolfa Lützowa.

W 1837 r. powstało na szczycie schronisko Mooshaus. W latach 18511852 wybudowano nowy obiekt w stylu szwajcarskim. Na początku XX w. okazało się ono niewystarczające i w latach 19071908 powstał istniejący do dziś (później jako hotel Olimp, obecnie Dom Turysty PTTK im. Romana Zmorskiego) obiekt według projektu wrocławskiego architekta Karla Klimma. Budowę sfinansował wrocławski browarnik Georg Haase.

W okresie nazistowskim niemiecką nazwą Ślęży było Siling – od plemienia Silingów.

Od 1954 roku Ślęża jest objęta ochroną jako Rezerwat krajobrazowo-geologiczny i historyczny Góra Ślęża (powierzchnia 141,4 ha).

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[5]:

  • kościół fil. pw. Nawiedzenia NMP, z l. 1851-52
  • ogrodzenie z murem oporowym
  • schronisko im. R. Zamorskiego, z 1908 r.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na bliskość Wrocławia (30 km), Świdnicy (17 km) i Dzierżoniowa (17 km) rozwinięta turystyka weekendowa i świąteczna. Masyw i jego okolice pokryte są dość gęstą siecią szlaków turystycznych. Istnieją dwie ścieżki archeologiczne oznaczone symbolem ślężańskiego niedźwiedzia i szlaki rowerowe. Na szczycie telekomunikacyjna stacja przekaźnikowa z masztem o wysokości 136 m, Dom Turysty PTTK im. Romana Zmorskiego, kościół pw. Najświętszej Marii Panny, słabo widoczne ruiny zamku i dwunastometrowa wieża widokowa z początku XX w., z której rozciąga się panorama Niziny Śląskiej z pobliskim Jeziorem Mietkowskim i nieco odleglejszym Wrocławiem oraz Sudetów (zwłaszcza Gór Sowich). U stóp góry miasteczko Sobótka. W 2014 wieżę zamknięto[6].

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

szlak turystyczny niebieski Strzelin - Pęcz - Piotrowice - Zielenice - Suchowice - Jordanów Śląski - Glinica - Winnna Góra - Gozdnik - Przełęcz Sulistrowicka - Przełęcz Słupicka - Radunia - Przełęcz Tąpadła - Ślęża - Sobótka-Górka

szlak turystyczny czerwony Strzelin - Szańcowa - Gościęcice Średnie - Skrzyżowanie pod Dębem - Gromnik - Dobroszów - Kalinka - Skrzyżowanie nad Zuzanką - Źródło CyrylaZiębice - Lipa - Rososznica - Stolec - Cierniowa Kopa - Kolonia Bobolice - Kobyla Głowa - Karczowice - Podlesie - Ostra Góra - Starzec - Księginice Wielkie - Sienice - Łagiewniki - Oleszna - Przełęcz Słupicka - Sulistrowiczki - Ślęża - Sobótka[7]

szlak turystyczny żółty Świdnica - Przełęcz Tąpadła - Ślęża - Wieżyca - Sobótka

Ślęża w literaturze i sztuce[edytuj | edytuj kod]

Powieści, których akcja rozgrywa się m.in. na Ślęży:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Cehak-Hołubowiczowa Helena: Śląski Olimp, w: Szkice z dziejów Śląska t. I, wyd. 2, Warszawa 1955;
  • Domański Grzegorz: Ślęża w pradziejach i średniowieczu, Wrocław, Inst. Archeologii i Etnologii PAN, 2002 ISBN 83-913155-7-6;
  • Kolbuszewski Jacek: Diabelskie tajemnice świętej góry, w: Góry takie kamienne. Szkice o górach i ludziach, Nasza Księgarnia, Warszawa 1972;
  • Kolbuszewski Jacek: Góry takie kamienne, aż się splunąć chce..., w: Skarby Króla Gregoriusa. O poszukiwaczach skarbów w XVII i XVIII wieku, Śląsk, Katowice 1972;
  • Korta Wacław: Tajemnice góry Ślęży, Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1988, ISBN 83-7008-061-8;
  • Niedźwiedzki Robert, 1993: Historia i perspektywy górnictwa w rejonie Sobótki. Karkonosz, 2: 101–108.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. "Monte Silentii, zamieniona w XIII w. na Sobótka, od pobliskiej wsi Sobota, potem Sobótka [...] Sprowadzeni przez niego z Arrouaise we Flandrii mnisi (Kanonicy regularni reguły św. Augustyna, XII w.) zamieszkali pierwotnie "in monte Silentii alias Sobotka", skąd z powodu wilgotnego klimatu panującego na górze przenieśli się do podnóża góry, do miejsca zwanego Gorca = Górka, niem. Gorkau" [w:] Rospond. Zabytki języka polskiego na Śląsku. str. 17, str. 36 op. cit. Kronika opatów klasztoru kanoników regularnych z Górki
  2. Słownik geografii turystycznej Sudetów, t. 20, Masyw Ślęży, Równina Świdnicka, Kotlina Dzierżoniowska, pod redakcją M. Staffy, Wrocław 2005, s. 498.
  3. W okresie nazistowskim przemianowana na Siling.
  4. "Wysokość bezwzględna Ślęży wynosi 718 m, natomiast jej wysokość względna dochodzi do przeszło 500 m. Jest to więc najwyższa wyniosłość na przedpolu Sudetów. w: Acta Universitatis Wratislaviensis: Studia geograficzne. 1966
  5. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2.11.2012]. s. 236.
  6. Wieża widokowa na Ślęży zamknięta [dostęp 28.05.2014]
  7. Informacje zawarte na stronie PTTK Strzelin; dostęp: 26.02.2014