Śmierć Wolfganga Amadeusza Mozarta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mozart w 1789 na 2 lata przed śmiercią. Malował Doris Stock.

Kompozytor Wolfgang Amadeusz Mozart zmarł 5 grudnia 1791 roku w wieku 35 lat z powodu krótkiej choroby. Okoliczności jego śmierci są przedmiotami wielu badań i spekulacji.

Choroba i ostatnie dni[edytuj | edytuj kod]

Mozart miał problemy zdrowotne przez całe swoje życie, cierpiał m.in. na ospę, zapalenie migdałków, zapalenie oskrzeli, zapalenie płuc, dur brzuszny, reumatyzm i choroby dziąseł. Jego ostatnia choroba zaczęła się, gdy przyjechał do Pragi aby nadzorować prapremierę swojej nowej opery „Łaskawość Tytusa” w 1791 roku. Spektakl odbył się z powodzeniem[1], jednakże w Pradze Mozart poczuł się słabo. Pierwszy biograf Mozarta – Franz Xaver Niemetschek napisał: „… był blady zarazem smutny, jednak swój dobry humor okazywał żartami z przyjaciółmi[2].”

Po powrocie do Wiednia, stan Mozarta stopniowo się pogarszał[3]. Przez pewien czas jednak był w stanie pracować i ukończył Koncert Klarnetowy, pracował potem nad Requiem oraz prowadził przygotowania przed premierowym spektaklem „Czarodziejskiego Fletu”. Mimo tego był zaniepokojony swoim pogarszającym się stanem zdrowia. Związana jest z tym znana anegdota zrelacjonowana przez Niemetschka:

Po powrocie do Wiednia jego niedyspozycja wzrosła znacznie i spowodowała depresję kompozytora. Jego żona była tym bardzo zmartwiona. Pewnego dnia kiedy wybrała się z nim do Prater w celach rozrywkowych, Mozart zaczął mówić o śmierci i o tym, że pisze Requiem dla siebie. Łzy zaczęły lecieć z oczu wrażliwego człowieka: «Czuję zdecydowanie – mówił – że nie będzie to trwać długo, jestem pewien że zostałem otruty. Nie mogę się pozbyć tej myśli z mojej głowy.»

— Franz Xaver Niemetschek

Konstancja próbowała pocieszyć męża, przekonywała go, aby odstawił na chwilę Requiem i ukończył „Freimauerkantate Kv 623” napisaną z okazji otwarcia własnej loży masońskiej[4]. Kantata została ukończona na czas i jej premiera odbyła się 18 listopada[5]. Po premierze Mozart powiedział Konstancji, że czuł się z siebie "dumny"[6]. Mozart ponoć miał powiedzieć: „Tak, widzę, że byłem chory, aby przyszedł mi do głowy tak absurdalny pomysł, jako podano by mi truciznę, wrócę z powrotem do pracy nad Requiem.”

Mimo to najgorsze objawy chorobowe niedługo nadeszły ponownie, wraz z przeczuciem, że został otruty. Został przykuty do łóżka 20 listopada, cierpiał na obrzęki, silne bóle i wymioty.

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Okoliczności śmierci Mozarta zostały opisane przez jednego ze wcześniejszych biografów kompozytora – Georga Nikolaus von Nissena – przyszłego męża Konstancji. Napisał: „[Choroba] rozpoczęła się od obrzęku stóp i rąk przez które został unieruchomiony, następnie pojawiły się nagłe wymioty… Aż do dwóch godzin przed śmiercią był całkowicie przytomny[7].” Jego ciało było aż tak obrzęknięte, że nie mógł samemu nawet zmienić pozycji na łóżku. Był żegnany przez rodzinę jego żony, teściową i szwagierkę.

Wolfgang Amadeusz Mozart zmarł w okolicach godz. 1:00 rankiem 5 grudnia 1791 roku we własnym domu w Wiedniu. Sophie Weber, siostra Konstancji, przypominała: „Nie jestem w stanie opisać bezgraniczną niedolę Konstancji, która rzuciła się na kolana i błagała Wszechmogącego o uratowanie go. Nie mogła się od niego oderwać, błagała Go, tak jak ja”[8].

Pogrzeb[edytuj | edytuj kod]

Pomnik poświęcony Mozartowi na Cmentarzu św. Marksa w Wiedniu.

Ustaleń pogrzebowych dokonał przyjaciel i mecenas Mozarta – Baron Gottfried van Swieten.

Cytując Grove Dictionary of Music and Musicians: “Zgodnie z ówczesnym wiedeńskim zwyczajem Mozart został pochowany w zbiorowej mogile na Cmentarzu Św. Marksa poza miastem w dniu 7 grudnia”. Otto Jahn – niemiecki archeolog – napisał w 1856, że Franz Xaver Sussmayr, Gottfried van Swieten , Antonio Salieri i dwóch innych muzyków było obecnych. Nieprawdą jest twierdzenie jakoby tego dnia była burza i padał śnieg. Dzień był spokojny[9].

Powszechne przekonanie, że Mozart został pochowany w grobie nędzarza, również jest bezpodstawne. „Mogiła” o której mowa powyżej, była przeznaczona dla osób które nie były w kręgu arystokracji. Był to po prostu pojedynczy grób, z tym że miasto miało po dziesięciu latach miało prawo do odkopania w celu dalszego pochówku. Groby należące do arystokracji były oszczędzone od takich działań. W 1801 roku na cmentarzu w Wiedniu czaszka Mozarta została ekshumowana[10] i zbadana w celu identyfikacji przez kilku naukowców w 1989-1991.

Po śmierci kompozytora[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci męża, Konstancja musiała zapewnić swojej rodzinie bezpieczeństwo finansowe; Mozartowie mieli dwoje dzieci a W. A. Mozart zmarł z niespłaconymi długami. 11 grudnia 1791 z powodzeniem zwróciła się do cesarza o przyznanie renty wdowiej w związku ze służbą Mozarta u cesarza jako kompozytora muzyki kameralnej. Dodatkowo zorganizowała koncerty jego muzyki i opublikowała wiele prac męża. W rezultacie Konstancja była zabezpieczona finansowo[11].

Niedługo po śmierci kompozytora, rozpoczął prace nad biografią Friedrich Schlichtegroll. Napisał ją na podstawie informacji od siostry Mozarta – Nannerl. Również Franz Niemetschek z pomocą Konstancji opisał życie kompozytora. Konstancja wspomogła jej drugiego męża – Georga Nikolausa von Nissena – w pisaniu zdecydowanie bardziej szczegółowej biografii opublikowanej w 1826 roku.

Reputacja muzyki Mozarta wzrosła po jego śmierci. Jego XX-wieczny biograf Maynard Solomon opisuje „bezprecedensową falę entuzjazmu[11]” odnośnie liczby wydawców jego kompozycji.

Relacje pierwszych osób[edytuj | edytuj kod]

Osoby obecne przy śmierci Mozarta przelały swoje wspomnienia na papier na własną rękę bądź za pośrednictwem innych osób. Opowiedziane historie nie są całkowicie zgodne, może to być spowodowane faktem, iż niektóre przekazy są odnotowane aż do 1820, kiedy wspomnienia świadków mogły już być nieco zamazane. Benedikt Schack, bliski przyjaciel Mozarta, dla którego została napisana rola Tamino w operze „Czarodziejski Flet”, powiedział w wywiadzie, że w ostatnim dniu życia Mozarta brał udział w próbie niedokończonego jeszcze Requiem. Wątpliwa relacja Shacka pojawiła się z jego nekrologiem 25 lipca 1827 roku w Allgemeine Musikalische Zeitung:

W przeddzień swojej śmierci [Mozart] poprosił o partyturę nieskończonego Requiem, następnie sam zaśpiewał linię altową. Schack, przyjaciel rodziny śpiewał linię sopranową. Hofer, szwagier Mozarta zaśpiewał linię tenoru a Gerl, przyszła piosenkarka Mannheim Theater, linię basu. Gdy byli na pierwszych taktach Lacrimosy, Mozart zaczął gorzko płakać. Odłożył nuty i 11 godzin później o pierwszej w nocy (5 grudnia) opuścił ten świat[12].

— Allgemeine Musikalische Zeitung

Biograf Niemetschek odnosi się do podobnej relacji:

W dniu śmierci poprosił o swoje nuty. «Czy nie powiedziałem wcześniej, że piszę to Requiem dla siebie?» Powiedziawszy to spojrzał ze łzami w oczach na swoją pracę[13].

— Franz Xaver Niemetschek

Powszechnie powtarzane twierdzenie, że Mozart podyktował na łożu śmierci fragmenty Requiem jego uczniowi Süssmayrowi były poddane wątpliwości przez Salomona, który uważa, że najwcześniejsze wzmianki o tym pochodzą dopiero z 1856. Sophie Weber stwierdziła jednak, że pamięta jak Mozart dawał instrukcje Sussmayrowi[14].

W liście od kompozytora Ignaza von Seyfried z roku 1840 twierdzi on, że feralnej nocy Mozart cały czas myślał o operze Czarodziejski Flet. Mozart szepnął do Konstancji, odnosząc się do jej siostry Joshepy Hofer, która była sopranem koloraturowym i grała Królową Nocy w prapremierze.

Cicho, cicho! Hofer jest już przy górnym F! – teraz moja szwagierka śpiewa swoją drugą Arię – «Der Hölle Rache»! Jak mocno uderza i dosięga górnego b! «Hört! hört! hört! der Mutter Schwur!»

— z listu od Ignaza von Seyfried

Salomon, jednocześnie zauważając, że biografowie Mozarta często pomijali „okrutniejsze wspomnienia” z jego śmierci[14], stwierdził: "Konstancja powiedziała von Nissenowi, że tuż przed swoją śmiercią Mozart zapytał, co powiedział [jego lekarz] dr Closset. Kiedy skłamała mu, żeby go uspokoić, on odpowiedział: «to nieprawda». Był bardzo zmartwiony: «Przyjdzie mi umrzeć teraz, kiedy jestem w stanie dbać o ciebie i o dzieci. Ach… teraz zostawię cię bez środków do życia» I w tym czasie kiedy to powiedział bardzo mocno zwymiotował. Był martwy[14]

Starszy, siedmioletni syn Mozarta Carl, był obecny przy śmierci ojca, potem napisał:

Szczególnie godnym uwagi jest, moim zdaniem, fakt, że na kilka dni przed śmiercią jego ciało stało się tak opuchnięte, że nie był wstanie wykonać nawet najmniejszego ruchu, ponadto, było czuć odór, który towarzyszył wewnętrznemu rozkładowi, na tyle nasilonemu, że po śmierci nie można było wykonać autopsji[14].

Carl Thomas Mozart

Diagnozy pośmiertne[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na prymitywny, ówczesny stan rozpoznania, nie można ustalić co konkretnie spowodowało śmierć kompozytora. W rejestrze parafialnym jest napisane: „zmarł z powodu ciężkiej, prosówkowej gorączki[15]”. Termin „prosówkowej” odnosi się do guzków na skórze przypominające proso. Nie jest to nazwa rzeczywistej choroby.

Przypuszczenia co do zabójstwa Mozarta są liczne. Poniższe badania są umieszczone w porządku chronologicznym.

Jedna z najwcześniejszych pogłosek mówi, że Mozart został otruty przez swojego kolegę Antoniego Salieri. Ta plotka jednak nie jest prawdą, gdyż objawy chorobowe Mozarta nie wskazują na zatrucie. Mimo tego Salieri był oskarżany o to że przyczynił się do śmierci Mozarta i jego załamania nerwowego w późniejszym życiu[16].

Śmierć Mozarta była też przypisywana do uchybień ze strony jego lekarza – dra Closseta. Jego siostrzenica to relacjonuje w 1825. Borowitz podsumowuje:

Kiedy Mozart stracił przytomność, jeden z jego doktorów – Nikolaus Closset przybywszy do teatru kazał założyć zimne okłady na rozgorączkowane czoło kompozytora, ale „pod warunkiem, że szok, w wyniku którego nie odzyska przytomności przed śmiercią”.

W artykule dziennika w 1908 zasugerowano, że przyczyną śmierci Mozarta mógł być niedobór witaminy D, który doprowadził do zaburzeń zdrowotnych[17].

Jest także sugestia, że kompozytor zmarł w wyniku swojej hipochondrii i skłonności do przyjmowania leków patentowych zawierających antymon. W ostatnich dniach było to potęgowane przez recepty na leki z antymonem, aby złagodzić gorączkę, przez co wyraźnie cierpiał[18].

W artykule w czasopiśmie „Neurology” z 1994 powstała koncepcja jakoby Mozart zmarł z powodu krwiaka. Uważa się, że czaszka kompozytora została zachowana przez następce grabarza, który nadzorował pogrzeb Mozarta, a następnie przekazana do Salzburskiego anatoma Josefa Hyrtla i Mozarteum w Salzburgu. Rekonstrukcja tkanek miękkich związanych z czaszki ujawnia znaczną zgodność z portretami Mozarta. Badania czaszki sugerowały przedwczesne zamknięcie szwu czołowego, sugerowanego na podstawie jego fizjonomiki. Pęknięcie z lewej strony i towarzyszące temu erozje mogły podnieść kwestię przewlekłego krwiaka. Byłoby to zgodne z kilkoma upadkami z 1789 i 1790, które mogły spowodować osłabienie, bóle głowy i osłabnięcia jakie towarzyszyły Mozartowi w dwóch ostatnich latach jego życia. Dodatkowo, agresywne puszczanie krwi używane wtedy do leczenia gorączki reumatycznej. Mogło to wywołać uszkodzenie prowadzące do jego śmierci[19].

W publikacji z 2000 roku, zespół dwóch lekarzy (Faith T. Fitzgerald, Philip A. Maćkowiak) i muzykolog (Neal Zaslaw) przedstawiwszy dowody historyczne wstępnie zdecydowało się na diagnozę gorączki reumatycznej[20].

W 2009 roku brytyjscy, wiedeńscy i holenderscy przeprowadzili epidemiologiczne badania w połączeniu z badaniem innych zgonów w Wiedniu w chwili śmierci Mozarta. Doszli oni do wniosku, że możliwe, iż kompozytor zmarł na zakażenie paciorkowcowe prowadzące do ostrego zespołu nerczycowego spowodowanego przez popaciorkowcowe zapalenie kłębuszkowe nerek. Choroba ta została również nazwana „Wassersucht” w Austrii[21].

Przypisy

  1. Maynard Solomon: Mozart: A Life. HarperCollins, 1995, s. 485–486. ISBN 978-0-06-019046-0.
  2. Maynard Solomon: Mozart: A Life. HarperCollins, 1995, s. 487. ISBN 978-0-06-019046-0.
  3. Maynard Solomon: Mozart: A Life. HarperCollins, 1995, s. 586. ISBN 978-0-06-019046-0.
  4. Maynard Solomon: Mozart: A Life. HarperCollins, 1995, s. 490. ISBN 978-0-06-019046-0.
  5. Otto Erich Deutsch: Mozart: A Documentary Biography. Stanford University Press., 1965, s. 413. ISBN 978-0-8047-0233-1.
  6. Maynard Solomon: Mozart: A Life. HarperCollins, 1995, s. 490. ISBN 978-0-06-019046-0.
  7. Maynard Solomon: Mozart: A Life. HarperCollins, 1995, s. 491. ISBN 978-0-06-019046-0.
  8. Otto Enrich Deutsch: Mozart: A Documentary Biography. Stanford University Press, 1965, s. 525-526. ISBN 978-0-8047-0233-1.
  9. Stanley Sadie: "Mozart". The New Grove Dictionary of Music and Musicians. Macmillan Publishers, 1988. ISBN 978-0-333-23111-1.
  10. „Le Chronique Medicale 13 (1906) 423” (fr.). 
  11. 11,0 11,1 Maynard Solomon: Mozart: A Life. HarperCollins, 1995, s. 499. ISBN 978-0-06-019046-0.
  12. Otto Erich Deutsch: Mozart: A Documentary Biography. Stanford University Press, 1965, s. 536 – 537. ISBN 978-0-8047-0233-1.
  13. biografia Niemetschka – przytoczone przez Solomona (str. 492)
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Maynard Solomon: Mozart: A Life. HarperCollins, 1995, s. 493. ISBN 978-0-06-019046-0.
  15. Maynard Solomon: Mozart: A Life. HarperCollins, 1995, s. 494. ISBN 978-0-06-019046-0.
  16. Otto Erich Deutsch: Mozart: A Documentary Biography. Stanford University Press, 1965, s. 522, 524. ISBN 978-0-8047-0233-1.
  17. W. B. Grant and S. Pilz, Vitamin D deficiency contributed to Mozart's death (2001)
  18. John Emsley: Elements of Murder: A History of Poison. Oxford University Press, 2005, s. 220 – 221. ISBN 0-19-280599-1.
  19. Drake Jr, ME (1993). "Mozart's chronic subdural hematoma". Neurology 43 (11)
  20. Fitzgerald, Zaslaw, and Mackowiak 2000
  21. Zegers, Weigl & Steptoe. „Annals of Internal Medicine”, The Death of Wolfgang Amadeus Mozart: An Epidemiologic Perspective. doi:10.7326/0003-4819-151-4-200908180-00010. ISSN 0003-4819. OCLC 432055514. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Borowitz, Albert I. (Kwiecień 1973). "Salieri and the "Murder" of Mozart". The Musical Quarterly, ISSN 0027-4631.
  • Davies, Peter J. (Sierpień 1984). "Mozart's Illnesses and Death: 1. The Illnesses, 1756–90". The Musical Times ISSN 0027-4666.
  • Deutsch, Otto Erich (1965). Mozart: A Documentary Biography. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-0233-1.
  • Emsley, John (2005). Elements of Murder: A History of Poison. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-280599-1.
  • Fitzgerald, Faith T., Neal Zaslaw, and Philip A. Mackowiak (2001) Noble heart. American Journal of Medicine.
  • Niemtschek (Niemetschek), Franz (1798). "Leben des K. K. Kapellmeisters Wolfgang Gottlieb Mozart". Herrlische Buchhandlung. ISBN 3-923364-76-8.
  • Jahn, Otto (1867). W.A. Mozart. Breitkopf & Härtel. ISBN 978-1-143-45298-7
  • Sadie, Stanley, ed. (1988). "Mozart". The New Grove Dictionary of Music and Musicians. London: Macmillan Publishers. ISBN 978-0-333-23111-1.
  • Schildkret, David (2008). "Still no Rest for the Requiem: An Enigma Reconsidered". Mount Desert Summer Chorale.
  • Solomon, Maynard (1995). Mozart: A Life (1st ed.). New York, NY: HarperCollins. ISBN 978-0-06-019046-0.
  • Zegers, Richard H.C.; Weigl, Andreas; Steptoe, Andrew (2009). "The Death of Wolfgang Amadeus Mozart: An Epidemiologic Perspective". ISSN 0003-4819.