Śnieguła zwyczajna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Śnieguła zwyczajna
Plectrophenax nivalis[1]
(Linnaeus, 1758)
Samiec w szacie godowej. Qaanaaq (Thule), Grenlandia
Samiec w szacie godowej. Qaanaaq (Thule), Grenlandia
Samica. Agamenticus, Maine, USA
Samica. Agamenticus, Maine, USA
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina poświerki
Rodzaj Plectrophenax
Gatunek śnieguła zwyczajna
Synonimy
  • Emberiza nivalis Linnaeus, 1758
  • Calcarius nivalis (Linnaeus, 1758)
  • Passerina nivalis (Linnaeus, 1758)
Podgatunki
  • P. n. nivalis (Linnaeus, 1758)
  • P. n. insulae Salomonsen, 1931
  • P. n. vlasowae Portenko, 1937
  • P. n. townsendi Ridgway, 1887
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Śnieguła zwyczajna, śnieguła (Plectrophenax nivalis) – gatunek małego ptaka wędrownego z rodziny poświerek (Calcariidae), wcześniej zaliczany do trznadlowatych (Emberizidae). Zamieszkuje obszary podbiegunowe Eurazji i Ameryki Północnej. Jest najdalej na północy gniazdującym ptakiem lądowym – występuje aż do północy Grenlandii. Zimuje w strefach umiarkowanych Eurazji i Ameryki Północnej oraz w północnej Afryce.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy gatunek opisał Karol Linneusz w 1758. Przydzielił mu nazwę Emberiza nivalis; holotyp pochodził z Laponii[3]. Obecnie Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC, 2015) umieszcza śniegułę w liczącym dwa gatunki rodzaju Plectrophenax[4]. Niektórzy autorzy uznają śniegułę za konspecyficzną ze śniegułą białą (P. hyperborea), jednak szata młodociana u tych gatunków różni się. Ponadto hybrydyzacja u obu śnieguł jest minimalna, gdyż śnieguła biała przybywa na lęgowiska później i zdaje się zajmować wtedy całą ich powierzchnię. Kwestia podgatunków śnieguły niejasna ze względu na dużą zmienność osobniczą. Podgatunek nominatywny współwystępuje z townsendi we wschodnich Aleutach[3]. IOC wyróżnia 4 podgatunki[4], autorzy Handbook of the Birds of the World wskazują te same[3].

Podgatunki i zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

IOC wyróżnia następujące podgatunki P. nivalis[4][3]:

  • P. n. nivalis (Linnaeus, 1758) – północna Ameryka Północna i północna Europa.
  • P. n. insulae Salomonsen, 1931Islandia.
  • P. n. vlasowae Portenko, 1937 – północno-wschodnia Europa do północno-wschodniej Syberii.
  • P. n. townsendi Ridgway, 1887Wyspy Komandorskie, Aleuty i Wyspy Pribyłowa.

W Europie przede wszystkim na Islandii i Spitsbergenie, w Szkocji i w Skandynawii. W Niemczech regularnie zimuje wzdłuż wybrzeża, na południe po góry; w mniejszej liczbie zimuje w południowych Niemczech, Austrii i Szwajcarii[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Długość ciała wynosi 14–18 cm[3]. Cała czaszka mierzy od 27 do 32 mm, z czego 11–15 mm przypada na dziób. Śnieguła posiada 12 sterówek, z czego najdłuższa mierzy 79 mm (dane dla osobnika muzealnego); występuje 10 lotek I rzędu i 9 lotek II rzędu. Dorosłe pierzą się od połowy lipca do końca sierpnia, młode w sierpniu i wrześniu[6]. Masa ciała śnieguły mieści się w przedziale 18–56 g[3].

U śnieguł występuje podział na szaty. Samiec w szacie godowej w większości śnieżnobiały za wyjątkiem czarnego grzbietu, krańców skrzydeł[7] i lotek III rzędu (mają płowe końcówki i krawędzie) oraz części sterówek. Dwie środkowe pary są czarne, mają białe lub płowe obrzeżenia; kolejna para ma szerokie czarne końce[6]. Nogi i stopy szare, stożkowaty[3] dziób także przybiera ciemną barwę (na jesieni kolor przechodzi w żółtopomarańczowy, na końcu ciemny). Samica w szacie godowej od spodu jest biała, można dostrzec szarawą głowę, niejednolity jasno-ciemny grzbiet, jasny, czerwonobrązowy odcień piór na bokach oraz żółtopomarańczowy dziób[7].

Poza sezonem lęgowym samiec i samica uzyskują podobny wygląd; ogółem ich upierzenie zyskuje więcej płowych odcieni. Pióra na głowie mają wtedy brązowe końcówki, na piórach skrzydeł i grzbietu pojawiają się białe lub czerwonobrązowe zwieńczenia, co sprawia wrażenie nakrapiania. Przez pierś przebiega czerwonawy pas. Samiec śnieguły uzyskuje swoją szatę godową nie poprzez pierzenie, a poprzez ścieranie się barwnych końcówek piór, przez co widoczna pozostaje tylko ich biała lub czarna (zależnie od obszaru) część. Ptaki młodociane są ogółem bardziej szare, ogon i skrzydła bardziej brązowe i ciemniejsze[7].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Śnieżka żeruje głównie na ziemi; żywi się nasionami, pąkami, owadami i innymi bezkręgowcami, na wybrzeżu małymi skorupiakami. Do nasion zjadanych przez te ptaki zaliczają się np. nasiona traw lub ciborowatych, ale i nasiona zbóż, np. jęczmienia, owsa i pszenicy. W zimie śnieguły tworzą duże stada wspólnie żerujących ptaków. Samce śnieguł przybywają na tereny lęgowe od środka marca do początku kwietnia; miejscami temperatura może sięgać jeszcze -30°C. Samice przybywają cztery do sześciu tygodni później. Samce popisują się poprzez wzniesienie się w górę, a następnie ślizg w dół połączony ze śpiewem[7].

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Zwykle sezon lęgowy rozpoczyna się w czerwcu. W Arktyce śnieguły wyprowadzają jeden lęg, w bardziej południowych częściach zasięgu zdarzają się dwa. Gniazdo znajduje się w głębokiej szczelinie skalnej. Na zewnętrzną warstwę składają się mchy i trawy, na wyściółkę trawy, korzenie, sierść i pióra. W obszarach, gdzie dostępność naturalnych szczelin jest ograniczona śnieguły mogą użyć jako miejsca na gniazdo także budynków, stert gruzu, beczek, pudeł i metalowych pojemników. Za budowę gniazda odpowiedzialna jest samica. Składa 2–8 jaj[7]. Skorupka jest niejednolita; barwa tła może być brudnobiała po jasnoniebieską, zaś pokrywające ją plamki są czerwonobrązowe. Niekiedy widoczne są także brązowe kreski[8]. Jajo mierzy około 22 na 16 mm (0,83 na 0,63 cala[8]). Samica wysiaduje sama przez 10–15 dni; przez ten czas karmiona jest przez samca. Młode są karmione przez oba ptaki z pary i opuszczają gniazdo po 12–15 dniach od wyklucia. Przez dalsze 8–12 dni nadal są karmione przez rodziców[7].

Status i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Przez IUCN śnieguła uznawana jest za gatunek najmniejszej troski nieprzerwanie od 1988 (stan w 2015). BirdLife International wymienia 8 ostoi ptaków IBA, w których występuje P. nivalis; jest to m.in. Wyspa Niedźwiedzia[9]. Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[10].

Przypisy

  1. Plectrophenax nivalis, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Plectrophenax nivalis. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Rising, J.: Snow Bunting (Plectrophenax nivalis). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2014). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2011. [dostęp 4 kwietnia 2015].
  4. 4,0 4,1 4,2 Frank Gill, David Donsker: Family Calcariidae (ang.). IOC World Bird List: Version 5.1. [dostęp 4 kwietnia 2015].
  5. Klaus Richarz, Anne Puchta: Ptaki. Przewodnik. Warszawa: Muza SA, 2006, s. 364. ISBN 978-837495-018-3.
  6. 6,0 6,1 Roy Brown, John Ferguson, Michael Lawrence, David Lees: Tropy i ślady ptaków. MUZA SA, 2006, s. 186, 290. ISBN 83-7319-860-1.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Snow bunting (Plectrophenax nivalis). ARKive. [dostęp 4 kwietnia 2015].
  8. 8,0 8,1 Charles Dixon: The nests and eggs of British birds. Londyn: 1893, s. 48-49.
  9. Snow Bunting Plectrophenax nivalis. BirdLife International. [dostęp 4 kwietnia 2015].
  10. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]