Światowid ze Zbrucza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Światowid
O98 Idol von Sbrutsch mit Darstellung von Unterwelt, Erde und des Himmels, zirka 10. Jh. n. Chr..JPG
Światowid ze Zbrucza
Czas
powstania
IX w.
Wysokość 257 cm
Miejsce
przechowywania
Muzeum Archeologiczne w Krakowie
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Widok poszczególnych stron posągu ze Zbrucza.

Światowid ze Zbrucza, Idol ze Zbrucza, Bałwan ze Zbrucza, a przede wszystkim Światowid z Liczkowiec – potoczna nazwa kamiennego posągu pochodzącego z około IX-X wieku, wydobytego w 1848 roku z rzeki Zbrucz w pobliżu wsi Liczkowce koło Husiatyna na Podolu (Małopolska Wschodnia).

Posąg wykonany jest z wapienia, ma wysokość 2,57 m, posiada niemal kwadratowy przekrój szerokości 29-30 cm i waży ok. pół tony. Obecnie (od 1851) znajduje się w Muzeum Archeologicznym w Krakowie.

Przeprowadzone w latach 80. XX wieku badania B.O. Timoszczuka i I.P. Rusanowej wykazały, że posąg prawdopodobnie mógł znajdować się pierwotnie na położonej niedaleko Zbrucza górze Bohod (Bogit), gdzie odkryto kamienny krąg z ośmioma ogniskami i miejscem na czworokątny posąg. Dzięki analizie chemicznej wykryto ślady pokrywającej niegdyś posąg czerwonej farby[1].

O ile autentyczność zabytku nie budzi dziś w zasadzie wątpliwości, o tyle ciągle dyskusyjny pozostaje czas jego powstania, a tym samym nie ma całkowitej pewności co do etnicznej atrybucji posągu. Według opinii części badaczy, możliwe jest inne niż słowiańskie pochodzenie posągu. Według hipotez przyjmujących taką możliwość, pierwotne pochodzenie zabytku przypisuje się np. ludom trackim[2], irańskim, tureckim, lub Waregom[3] czy nawet Celtom[4] (od których to ludów posąg trafić miał następnie w posiadanie Słowian). Z drugiej strony pojawiają się jednak głosy, iż posąg jest XIX-wieczną mistyfikacją, powstałą na fali zainteresowania starożytnościami słowiańskimi w epoce romantyzmu[5][6].

Nazwa posągu została stworzona przez Joachima Lelewela, który zainspirowany wyglądem rzeźby uznał ją za przedstawienie połabskiego Świętowita. Jego zapisane po łacinie w formie Svantevit imię rozszyfrował błędnie jako Światowid, co miało znaczyć „patrzący w cztery strony świata”[7].

Układ[edytuj | edytuj kod]

Kopia posągu ze Zbrucza znajdująca się w Krakowie.

Posąg zdobią płaskorzeźby ułożone w trzy poziome pasy. Cztery górne figury połączone są wspólnym kapeluszem. Na stronie A u góry znajduje się postać z rogiem w prawej ręce, w środkowym pasie zaś figura żeńska. Na stronie B widnieje postać z pierścieniem (lub naramiennikiem), pod którą znajduje się figura żeńska. Na stronie C umieszczono mężczyznę z szablą u pasa i konia, zaś poniżej nich figurę męską. Na stronie D znajduje się postać męska bez atrybutów, pod nią figura tejże płci. W pasie dolnym posągu umieszczona jest postać z rękami wyciągniętymi do góry. Nie przedstawiono jej na stronie D, gdzie znajduje się jedynie niewielki wizerunek koła.

Symbolika[edytuj | edytuj kod]

Znaczenie ideowe posągu jest przedmiotem sporów. Powszechnie przyjęty dawniej pogląd, że posąg przedstawia "Światowida" (czyli poprawnie połabskiego Świętowita), wydaje się obecnie nie do końca trafiony, gdyż wedle zachowanych opisów kronikarskich jego wyobrażenia różniły się znacznie od słupa zbruczańskiego.

Według koncepcji przedstawionej przez Borisa Rybakowa górny pas posągu wyobraża główne bóstwa słowiańskiego panteonu, kolejno: postać z rogiem Mokosz, postać z pierścieniem Ładę, postać z mieczem i koniem Peruna, zaś postać bez atrybutów Dadźboga. Rybakow posąg jako całość utożsamiał z Rodem, jego zdaniem naczelnym bóstwem słowiańskim. Zdaniem Leszka Pawła Słupeckiego interpretacji takiej przeczy wspólny kapelusz, a cztery postaci wyobrażają cztery aspekty Peruna. Postać u dołu posągu powszechnie utożsamiana jest z Welesem/Trzygłowem.

Przypisuje mu się również ikonograficzne wyobrażenie wszechświata. Powszechnie interpretuje się pas górny jako sferę niebiańską, środkowy jako świat zamieszkany przez ludzi, zaś dolny utożsamiany jest z podziemiami; sam zaś posąg uważany jest za symboliczne przedstawienie axis mundi. Zdaniem uczonych falliczny kształt posągu związany jest z ideą płodności.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Kamienna replika Światowida ze Zbrucza znajduje się w Krakowie naprzeciwko Wawelu, u zbiegu ulic św. Idziego i Drogi do Zamku. Podobna replika znajduje się również na Rondzie Litewskim Pasvalys w Żorach.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Leńczyk G., Światowid zbruczański w: Materiały archeologiczne 1964 (r. 5), s. 5-61.
  2. Włodzimierz Szafrański, Zbruczański "Światowid" trackim monumentem kultowym [w:] "Balcanica Posnaniensia. Acta et studia", nr VII, Poznań 1995, s.351, ISBN 83-232-0617-1
  3. Zdzisław Skrok: Słowiańska moc czyli O niezwykłym wkroczeniu naszych przodków na europejską arenę. Warszawa: "Iskry", 2006, s. 132. ISBN 978-83-244-0008-9.
  4. Jerzy Strzelczyk: Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian. Poznań: Rebis, 2007, s. 206. ISBN 978-83-7301-973-7.
  5. Wojciech Pastuszka: Wracają kontrowersje wokół Światowida ze Zbrucza. archeowiesci.pl, 2014-03-06. [dostęp 2014-03-24].
  6. Czy Światowid ze Zbrucza jest o tysiąc lat młodszy?. polskieradio.pl, 2014-03-05. [dostęp 2014-03-24].
  7. Janisław Osięgłowski, Wyspa słowiańskich bogów, Książka i Wiedza, Warszawa 1971, s. 136.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Komar O., Chamajko N., Idol ze Zbrucza: zabytek z epoki romantyzmu?, Rzeszów 2013.
  • Kotlarczyk J., Tryumfalny słup słonecznego boga w: Z otchłani wieków 1987 (r. 53), s. 36-41;
  • Kozłowski R., Badania technologiczne posągu Światowida z Muzeum Archeologicznego w Krakowie w: Materiały archeologiczne 1964, t. V, s. 61-67;
  • Strzelczyk J., Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Wydawnictwo Rebis, Poznań 2007;
  • Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]