Żoliborz

Żoliborz dzielnica Warszawy
Podział MSI Żoliborza
Status	dzielnica
Burmistrz	Krzysztof Bugla
Powierzchnia	8,5 km²
Ludność (2009)  • liczba ludności  • gęstość	48 060 ▼ 5674 os./km²
Tablice rejestracyjne	WX
Położenie na planie Warszawy
Strona internetowa
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Ratusz dzielnicy Żoliborz

Żoliborz – dzielnica Warszawy położona w północno-zachodniej części miasta na lewym brzegu Wisły. Po podziale administracyjnym z 2002 roku Żoliborz graniczy z dzielnicami: Bielany, Bemowo, Wola i Śródmieście. W latach 1951-1994 w skład Żoliborza wchodziły Bielany, obecnie będące odrębną dzielnicą (w latach 1994–2002 samorządną gminą). Jest najmniejszą warszawską dzielnicą pod względem powierzchni.

Wg danych GUS z dnia 31 grudnia 2009 r. dzielnica posiada powierzchnię 8,5 km² i liczy 48 060 mieszkańców.

Osiedla dzielnicy

Wg MSI Żoliborz można podzielić na 3 rejony:

• Marymont-Potok
• Stary Żoliborz
• Sady Żoliborskie

Przy czym Stary Żoliborz składa się z kilku części:

• Żoliborz Oficerski (okolice placu Słonecznego i placu Inwalidów) zamieszkiwany przed wojną przez wysokiej rangi wojskowych.
• Żoliborz Urzędniczy (okolice alei Wojska Polskiego i kościoła św. Stanisława Kostki) pierwotnie zamieszkiwany przez rodziny urzędników państwowych.

• Żoliborz Dziennikarski (okolice Dziennikarskiej, Promyka i Bohomolca), mieszkało tu wielu literatów.
• Żoliborz Spółdzielczy (obszar Warszawskiej Społdzielni Mieszkaniowej, dominuje modernistyczna zabudowa wielorodzinna, okolice ul. Słowackiego)
• Żoliborz Centralny (okolice placu Wilsona)
• Żoliborz Dolny (pomiędzy Krasińskiego, Gwiaździstą, Potocką i Mickiewicza)

Historia

Nazwa „Żoliborz” pojawia się w XVIII wieku. Wcześniej używano nazw: „Polikowo”, „Polików”, „Polków” i „Fawory”. Obecna nazwa dzielnicy pochodzi od francuskiej nazwy Joli Bord (wym. żoli bor) – Piękny Brzeg, ogrodów założonych przez konwikt księży pijarów wokół letniej siedziby Collegium Nobilium, którą zbudowano w latach 1774-1775 w południowej, najwyższej, malowniczo położonej części skarpy wiślanej. Po 1831 teren zajęto pod budowę cytadeli. Przed II wojną światową na Żoliborzu powstała nowoczesna, jak na tamte czasy, dzielnica mieszkaniowa.

Współczesny Żoliborz, jaki znamy, powstał w latach 20. XX wieku. Po odzyskaniu niepodległości niezabudowane tereny wokół Cytadeli dawały możliwość budowy miejskiej tkanki zupełnie od zera. Dzielnicę zaprojektowano według koncepcji stworzonej przez Tony Garniera – osiowych założeń urbanistycznych i monumentalnych obiektów przy głównych ulicach. Założenie urbanistyczne stworzył Antoni Jawornicki, nadając dzielnicy kształt trapezu zawarty pomiędzy Wisłą, ulicą Potocką, Zajączka i Popiełuszki. Głównymi osiami tego układu stały się Mickiewicza z owalnym placem Inwalidów u zbiegu z aleją Wojska Polskiego i z następnym placem – Wilsona, u zbiegu z Krasińskiego, będącą poprzeczną osią założenia.

Na Żoliborzu, w rejonie ul. Suzina, stoczono pierwsze walki powstania warszawskiego.

Ważniejsze miejsca i zabytki

Stacja metra A-18 Plac Wilsona

Mury cytadeli warszawskiej w parku Hibnera na Żoliborzu

Przyroda

Duża część Żoliborza to tereny zieleni (250 z 830 ha powierzchni), m.in.

• Park Kaskada
• Park Kępa Potocka
  • w parku odbywają się seanse w ramach festiwalu filmowego (kino letnie),
• Park im. Stefana Żeromskiego
  • ma powierzchnię prawie 6 ha. Powstał w 1932 r. na przedpolu Cytadeli, w miejscu dawnych umocnień fortu Sokolnickiego. Cały park przecięty jest na dwie części wysokim wałem. Projektantami parku byli Leon Danielewicz i Stanisław Zadora-Żeleński. Na skwerze zaraz za głównym wejściem – od pl. Wilsona – ustawiono fontannę z rzeźbą "Dziewczyna z dzbanem" dłuta Henryka Kuny. Otaczał ją zadbany okrągły trawnik i kuliste krzewy cisów
• Sady Żoliborskie,
• Park im. Żołnierzy Żywiciela,
• Park "Fosa i stoki Cytadeli"

Zabytki

Kościół parafialny MB Królowej Polski na Marymoncie

Groby członków Szarych Szeregów na warszawskim Cmentarzu Wojskowym na Powązkach

Pomnik przy Pl. Inwalidów

Odbudowana kaponiera cytadeli

Obiektami godnymi zobaczenia są:

• kościoły i świątynie:
  • klasztor i szkoła Zmartwychwstanek przy ul. Krasińskiego 31
  • kościół pw. Matki Boskiej Królowej Polski przy ul. Gdańskiej 6A
  • Kościół pw. św. Stanisława Kostki przy ul. Hozjusza 2
  • kościół pw. Dzieciątka Jezus przy ul. Czarnieckiego 15
  • kościół pw. św. Jana Kantego przy ul. Krasińskiego 31
• cmentarze:
  • Cmentarz Wojskowy na Powązkach
• pomniki:
  • pomnik 1 Dywizji Pancernej gen. St. Maczka na placu Inwalidów
  • pomnik Czynu Zbrojnego Polonii Amerykańskiej Dyw. gen. Józefa Hallera (upamiętnia Żołnierzy Błękitnej Armii]) na placu Grunwaldzkim
  • 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK Al. Armii Krajowej(róg ul. Gdańskiej)
  • księdza Jerzego Popiełuszki ul. Krasińskiego (róg Popiełuszki). Napis na pomniku: "Ksiądz Jerzy Popiełuszko 1947-1984 oddał życie za wiarę i niepodległość Polski, zło dobrem zwyciężył".
  • żołnierzy "Żywiciela" ul. Ks. Jerzego Popiełuszki; skwer "Żywiciela" przy Teatrze Komedia (upamiętnia żołnierzy XXII Obwodu AK walczących w czasie Powstania Warszawskiego na Żoliborzu w zgrupowaniach "Żaglowiec", "Żmija", "Żbik", "Żubr", "Żyrafa", "Żniwiarz" i symbolizuje cały wysiłek powstańczy).
• płyta, głaz, rzeźba
  • ul. Mickiewicza; róg Gen. Zajączka (upamiętnia miejsce największych walk AK o Dworzec Gdański gdzie w dniach 20-22 sierpnia 1944 r. poległo ponad 500 żołnierzy oddziałów powstańczych "Kampinos" i "Żoliborz")
  • Głaz Pamiątkowy poświęcony Jackowi Kuroniowi w Parku Żeromskiego
  • Płyta "DESANTOWA" ul. Wybrzeże Gdyńskie – Upamiętnia żołnierzy II Warszawskiej Dywizji Piechoty I Armii Wojska Polskiego, którzy dokonując desantu polegli przy niesieniu pomocy Powstańcom Warszawskim.
• inne:
  • Twierdza Warszawa i jej forty:
    • Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej (fortyfikacji wzniesionej przez Mikołaja I po powstaniu listopadowym)
    • Fort Legionów
    • Fort Siergieja (Sokolnickiego) przekształcono w element parku Żeromskiego; Fort Gieorgija (Hauke-Bosaka), Fort Pawła (Mierosławskiego); Bateria Nadbrzeżna (obecnie nie istnieją)
    • Cytadela: Brama Straceń; Mauzoleum Szubienica; Pomnik Kasztanowiec; Gablota Cmentarz symboliczny – 140 krzyży u podnóża CW – upamiętnia miejsce kaźni i walki kilku pokoleń bojowników o Niepodległość Polski.
  • Galeria Autorska i Teatr "Well-Art" przy al. Wojska Polskiego 10
  • Bar "Fawory" (obecnie nie istnieje [jest tam klinika medyczna])
  • Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie (Centrum Olimpijskie im. JPII) ul. Wybrzeże Gdyńskie 4
  • Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa
  • Teatr Komedia przy ul. Próchnika 8 w budynku Społecznego Domu Kultury WSM
  • szkoła specjalna przy ul. Czarnieckiego 49
  • zabudowania Miejskich Zakładów Autobusowych przy ul. Włościańskiej 52 – teren byłej fabryki "Opla" – rejon walk w czasie Powstania Warszawskiego

Komunikacja miejska

Plac Wilsona

Na Żoliborz docierają następujące środki komunikacji miejskiej (stan na dzień 29 października 2011 r.):

• metro: A-17 Dworzec Gdański, A-18 Plac Wilsona, A-19 Marymont;
• linie tramwajowe: 6, 15, 17, 22, 27, 28, 33, 35;
• linie autobusowe
  • zwykłe: 103, 110, 112, 114, 116, 118, 122, 156, 157, 180, 181, 185, 186;
  • mikrobusowe: 205;
  • zwykłe okresowe: 303;
  • przyśpieszone okresowe: 409, 414;
  • przyśpieszone stałe: 508, 510, 511;
  • ekspresowe okresowe: E4, E8;
  • nocne: N01, N02, N41, N44, N46, N91;
  • komunikacji Łomianek: Ł, Ł-bis.

Edukacja

• Szkoła Główna Służby Pożarniczej przy ul. Słowackiego 52/54 (u zbiegu ulic Słowackiego i Potockiej)
• I Liceum Ogólnokształcące z Oddziałami Integracyjnymi im. Bolesława Limanowskiego przy ul. Felińskiego 15 w siedzibie dawnego V Państwowego Liceum i Gimnazjum im. Księcia Józefa Poniatowskiego, budynek z roku 1931
• XVI Liceum Ogólnokształcące im. Stefanii Sempołowskiej przy ul. Popiełuszki 5
• LXIV Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Ignacego Witkiewicza przy ul. Elbląskiej 51
• LXXI Liceum Ogólnokształcące im. Ignacego Jana Paderewskiego przy ul. Włościańska 35
• CXIV Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kilińskiego przy ul. Felińskiego 13
• Prywatne Liceum Ogólnokształcące im. bł. Matki Celiny Borzęckiej sióstr Zmartwychwstanek przy ul. Krasińskiego 31
• Gimnazjum nr 54 im. Adama Kazimierza księcia Czartoryskiego przy ul. Elbląskiej 51
• Gimnazjum nr 55 im. Jana Bytnara przy al. Wojska Polskiego 1a
• Gimnazjum nr 56 im. Aleksego Dawidowskiego ps. "ALEK" przy ul. Filareckiej
• Prywatne Gimnazjum nr 23 im. bł. Alicji Kotowskiej sióstr Zmartwychwstanek przy ul. Krasińskiego 31
• Gimnazjum Specjalne nr 66 przy ul. Stefana Czarnieckiego 49
• SP nr 68 im. Artura Oppmana przy ul. Or-Ota 5
• SP nr 65 im. Władysława Orkana przy ul. Mścisławskiej 1
• SP nr 92 im. Jana Brzechwy (do czerwca 2004 Ernesto Che Guevary) przy ul. Przasnyskiej 18A
• SP nr 267 im. Juliusza Słowackiego przy ul. Braci Załuskich 1
• SP Specjalna nr 123 przy ul. Stefana Czarnieckiego 49

Bezpieczeństwo

• Komisariat Policji Warszawa Żoliborz, ul. Rydygiera 3A

Kultura i sztuka

Teatr Komedia

• Biblioteka Publiczna w Dzielnicy Żoliborz m.st. Warszawy przy ul. Próchnika 8a (z filią przy ul. Broniewskiego 9a)
• Teatr Komedia przy ul. Słowackiego 19 a
• Kino Wisła pl.Wilsona 2

Organizacje

związane z dzielnicą / obecnie i w przeszłości:

• Fundusz Kwaterunku Wojskowego – instytucja zagospodarowująca Żoliborz Oficerski po I wojnie światowej
• Komitet Obrony Robotników
• Polska Partia Socjalistyczna
• Robotnicze Towarzystwo Przyjaciół Dzieci
• Robotniczy Klub Sportowy "Marymont" Warszawa
• Społeczne Przedsiębiorstwo Budowlane
• Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego
• Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa
• Warszawska Spółdzielnia Spożywców "Społem"
• Związek Harcerstwa Polskiego (Hufiec ZHP Warszawa Żoliborz)
• Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej
• Żoliborskie Towarzystwo im. F.Bambozy.

Żoliborz w sztuce i popkulturze

• Z Żoliborza pochodzi zespół Partia, który w 2000 roku nagrał płytę p.t. Żoliborz - Mokotów, uważaną za jeden z ważniejszych albumów alternatywnych. Z Partii wyewoluowały Komety, które nieustannie nawiązują w swojej twórczości do Żoliborza skąd pochodzą muzycy zespołu: Lesław, Szewko, Arkus.
• "Zielony Żoliborz, pieprzony Żoliborz, rozkwita na drzewach na krzewach." – tak o Żoliborzu w piosence "Warszawa" śpiewa T.Love (i jest to prawdopodobnie najbardziej znany cytat dotyczący dzielnicy).
• O Żoliborzu śpiewa też zespół Trawnik, którego wokalista Krzysztof Bień wychował się w tej dzielnicy.
• "Chcemy Żoliborza od morza do morza" – takie hasło pojawiało się na murach żoliborskich domów w latach 90. i stało się inspiracją do malowidła zamieszczonego w 2008 na stacji metra Marymont.
• Pochodząca z płyty "Autorytet" piosenka "Oda do Żoliborza" była drugim singlem promującym debiutancki album warszawskiego rapera Funky Filona w 2000 roku. Kompozytorem muzyki jest również mieszkający na Żoliborzu, sąsiad Funky Filona – Michał Grymuza.
• O Żoliborzu pisał też Konstanty Ildefons Gałczyński w wierszu Deszcz oraz Jerzy Zagórski w wierszu Żoliborz.
• Na Żoliborzu w 1979 r. otworzyła się jedna z pierwszych prywatnych Galerii Sztuki w Polsce. Galeria Alicji i Bożeny Wahl mieściła się w willi na Żoliborzu, która została zaprojektowana tak, aby łączyć w sobie funkcje domu mieszkalnego, galerii i pracowni artystycznej. W czasach PRL była jednym z nielicznych miejsc, gdzie niezależni artyści mogli wystawiać i sprzedawać swoje prace.

Zobacz też

• gmina Warszawa-Żoliborz

Bibliografia

• Tomasz Pawłowski, Jarosław Zieliński, Żoliborz. Przewodnik historyczny, Warszawa, Rosner&Wspólnicy, 2008 ISBN 978-83-60336-27-4.

Linki zewnętrzne

• Dzielnica Warszawa – Żoliborz – Oficjalna strona dzielnicy
• Żoliborz na Warszawikii
• Informator Żoliborza bieżące informacje -czasopismo, dwutygodnik
• Telewizja Informatora filmy i galerie fotograficzne
• www.zoliborz.eu miesięcznik internetowy dotyczący Żoliborza
• Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi
• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi