Żubr

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy dużego ssaka. Zobacz też: inne znaczenia słowa "Żubr".
Żubr
Zubr BPN 06.jpg
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada ssaki żyworodne
Szczep łożyskowce
Rząd parzystokopytne
Rodzina krętorogie
Podrodzina Bovinae
Rodzaj Bison
Gatunek żubr
Nazwa systematyczna
Bison bonasus[1]
(Linnaeus, 1758)
Podgatunki
  • B. bonasus bonasus
  • B. bonasus caucasicus
  • B. bonasus hungarorum †
  • B. bonasus schoetensacki †
  • B. bonasus priscus †
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 VU pl.svg
Zasięg występowania
Bison bonasus distribution.svg
Systematyka w Wikispecies Systematyka w Wikispecies
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Hasło żubr w Wikisłowniku Hasło żubr w Wikisłowniku
Gatunek pod ochroną

Żubr (Bison bonasus) – gatunek łożyskowca z rodziny krętorogich, rzędu parzystokopytnych. Aktualnie populacja żubrów na świecie liczy ok. 3400 osobników, z czego 1100[3] żyje w Polsce na terenie Puszczy Białowieskiej, Puszczy Boreckiej, Puszczy Piskiej, Puszczy Rominckiej, Puszczy Knyszyńskiej, Nadleśnictwa Mirosławiec, Nadleśnictwa Kobiór oraz w Bieszczadach (kolejnych ok. 150 żubrów znajduje się w zamkniętych hodowlach). W 2008 w Pszczynie powstała Pokazowa Zagroda Żubrów, w której na blisko 10 hektarach są obecne poza żubrami: muflony, jelenie, daniele i sarny.

  • żubr nizinny (Bison bonasus bonasus) – przed I wojną światową zamieszkiwał w stanie dzikim jedynie Puszczę Białowieską. W wyniku działań wojennych i kłusownictwa do 1920 nie dotrwał żaden osobnik tej populacji. Odtworzono ją dzięki osobnikom trzymanym w niewoli.
  • żubr kaukaski (górski) (Bison bonasus caucasicus) – mniejszy od żubra nizinnego. Zamieszkiwał niegdyś Kaukaz. Na górze Alous zostały zabite ostatnie trzy sztuki w 1927 roku. Obecnie trwają prace nad odtworzeniem podgatunku na podstawie żyjących mieszańców z żubrem nizinnym. Do podgatunku zalicza się osobniki fenotypowo odpowiadające cechom żubra górskiego.
  • żubr węgierski (karpacki) (Bison bonasus hungarorum) – żył na terenie południowych Karpat i Siedmiogrodu. Wymarł około 1790 lub w 1762 roku. Istnienie tego podgatunku nie jest jednak pewne, ponieważ został on opisany na podstawie fragmentu mózgoczaszki jednego dorosłego samca. W 1951 roku żubry węgierskie zostały odtworzone w stanie dzikim i można je jeszcze zobaczyć, jednak jeszcze nie są technicznie dzikie.
  • żubr pierwotny (Bison bonasus priscus) – występował licznie na terenie Europy w dwóch falach: pół miliona lat temu oraz około 150-100 tysięcy lat temu. Mógł mieć około dwóch metrów wysokości i trzech metrów długości. Miał długie rogi, niemal dwa razy dłuższe niż żubr nizinny.
  • Bison bonasus schoetensacki – zbliżony wielkością do żubra nizinnego i podobnie jak on preferował środowisko leśne. Pojawił się około miliona lat temu i wyginął około 150-100 tys. lat temu.

Spis treści

[edytuj] Wymiary

Samce
masa 500-950 kg
wysokość w kłębie 170-200 cm
Samice
masa 100-600 kg
wysokość w kłębie 160-190 cm

[edytuj] Wygląd

Głowa żubra jest stosunkowo duża i ciężka o szerokim i wypukłym czole, oczy małe, krótkie rogi skierowane do góry i zagięte do środka. Szyja żubra jest gruba, krótka z wyraźnym podgardlem. Przód tułowia wygląda na bardzo potężny na skutek silnie rozwiniętego kłębu i porastającej go kasztanowo-brunatnej sierści, która w zimie jest ciemniejsza niż latem. Sierść w dolnej części głowy, przodu i szyi jest długa, na głowie, karku i kłębie występuje grzywa złożona z włosów ościstych.

Cechą charakterystyczną byków jest znaczna dysproporcja między przednią a tylną częścią ciała. Przód mają szeroki, masywny, z wyraźnym garbem, porośnięty długą, kudłatą grzywą, tył zaś stosunkowo mały i pokryty krótką sierścią

[edytuj] Pożywienie

Pokarmem żubra są zioła, trawy, liście krzewów, pąki i kora drzew (zwłaszcza brzóz), chętnie zjadają też żołędzie i kasztany. Według badań przeprowadzanych na terenie Białowieskiego Parku Narodowego około 80% pożywienia stanowią rośliny zielne (zimą są dokarmiane sianem). Dorosły żubr zjada od 40 do 60 kg paszy na dobę. Żerowanie zajmuje mu 50-80% czasu od wschodu do zachodu Słońca.

[edytuj] Rozród

Żubry są zwierzętami stadnymi. Żyją w stadach liczących 10-15 sztuk. Na czas rui (sierpień-wrzesień) łączą się w większe stada liczące 30-40 sztuk. Dojrzałość fizyczną uzyskują stosunkowo późno, bo w wieku 8-9 lat (samce), 5-6 lat (samica). Ciąża u żubra trwa 265 dni, matka opiekuje się potomkiem do skończenia przez niego 2 roku życia. Młode po przyjściu na świat ważą od 16 do 35 kg.

[edytuj] Występowanie i liczebność

Żubr w poznańskim ZOO
Żubr w Białowieskim Parku Narodowym
Pomnik żubra w Hajnówce

Lasy mieszane z podmokłymi polanami. W 1997 roku na świecie żyło 2925 żubrów (z czego w Polsce żyło ok. 600-700 szt.)[4]. Liczba zwierząt w Polsce to ok. 1100 sztuk[3] żubrów, z czego 241 mieszkających w Bieszczadach to żubry białowiesko-kaukaskie (nieudana ich introdukcja miała też miejsce w Gorcach), reszta to żubry białowiesko-nizinne. Prawie połowa polskich żubrów zamieszkuje w Puszczy Białowieskiej– 451 sztuki[5]. Poza tym żubry można spotkać w Puszczy Boreckiej – 70 sztuk, w Puszczy Knyszyńskiej – 54 sztuk, nadleśnictwie Wałcz (stado zachodniopomorskie) – 43 sztuki, Puszczy Niepołomickiej (małopolskie) - 26 sztuk, po 8 sztuk żyje od 2008 w okolicach Łobza i Dobrzan. W zamkniętych hodowlach w Polsce żyje 109 żubrów, w zagrodach pokazowych 14 sztuk, w ogrodach zoologicznych – 41 sztuk.

Żubr został opisany naukowo przez Karola Linneusza jako Bos bonasus. Obecnie klasyfikowany jest w rodzaju Bison razem z północnoamerykańskim bizonem (Bison bison). Występuje w Polsce, Litwie, Ukrainie, Rosji i Białorusi.

[edytuj] Historia

Szacuje się, że obecnie na świecie żyje około 3 tysięcy żubrów, z czego 1200 należy do linii białowiesko-nizinnej. W miarę rozwoju rolnictwa i wycinki lasów zwierzęta te straciły naturalne siedliska, a ponadto były nieustannie trzebione przez myśliwych i kłusowników. W Małopolsce wyginęły już w XVIII wieku. W XVI stuleciu Zygmunt II August zakazał polowania na żubry[6]. Dekrety i surowe kary na nic się jednak zdały. Pod koniec XVIII wieku żubry występowały już tylko na Kaukazie i w Puszczy Białowieskiej.

Sytuacja zmieniła się na krótko w XIX wieku. Puszcza Białowieska należała do imperium rosyjskiego i car Aleksander I Romanow objął żubry ochroną. Populacja stale się zwiększała i w roku 1857 w puszczy żyło już 1900 osobników. Jednak później liczba zwierząt zaczęła spadać i do czasu wybuchu I wojny światowej ich liczba spadła o połowę. Ostatecznym ciosem była sama wojna. Żubry zostały wybite przez wycofujące się niemieckie wojska, rosyjskich partyzantów i kłusowników. Ostatni wolno żyjący żubr nizinny został zabity w kwietniu 1919 roku[7].

W celu ratowania gatunku w roku 1923 założono Międzynarodowe Towarzystwo Ochrony Żubra. Pierwszym krokiem w tym celu było ustalenie liczby żubrów czystej krwi[8] żyjących w niewoli. Naliczono ich zaledwie 54 na całym świecie, jednak nie wszystkie nadawały się do hodowli i ostatecznie do reprodukcji wybrano tylko 12 zwierząt. Dwa pierwsze żubry na wolności znalazły się jesienią 1929 roku w Puszczy Białowieskiej. W roku 1939 w puszczy było już 16 zwierząt, które szczęśliwie przetrwały II wojnę światową.

[edytuj] Żubr w heraldyce

Żubr wraz z innymi przedstawicielami podrodziny Bovinae, określanej w literaturze zoologicznej nazwą bydło umieszczany był i jest na licznych herbach: miast, rodzin, instytucji. Z uwagi na swoją siłę, męstwo i odwagę częściej przedstawiany jest byk, rzadziej krowa. Żubr w herbie symbolizuje też: potęgę, siłę przyrody, którą trudno ujarzmić, oznacza dzielność, wspaniałomyślność i pracowitość.
Z herbem rodziny Wieniawa związana jest legenda o rycerzu imieniem Lastek, sławiąca nie cechy żubra ale bohaterstwo rycerza. W herbie Rumunii jest żubr symbolizujący tradycje Mołdawii (żubry wyginęły tu w XVII wieku). Podobnie wiele miast położonych na Podlasiu i Białorusi posiada w herbie żubra z racji na jego historyczne lub obecne występowanie na danym obszarze geograficznym.

Herby miejscowości polskich
Herby szlacheckie, polskie
Herby państw, krain i miast Europy

[edytuj] Żubr na pieniądzach, znaczkach pocztowych i innych

[edytuj] Zobacz też

Wikiźródła
Zobacz w Wikiźródłach hasło Żubr w Encyklopedii staropolskiej
Wikicytaty
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o żubrze

Przypisy

  1. ↑ Bison bonasus w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. ↑ Bison bonasus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  3. ↑ 3,0 3,1 całkowita populacja żubrów na świecie to ok. 4000 sztuk z czego ok. 1100 żyje w Polsce - prof. SGGW Wanda Olech w audycji w radiu TOK FM 2009-06-21
  4. ↑ Białowieski Park Narodowy: Żubr w Polsce i na świecie. [dostęp 1 lutego 2009].
  5. ↑ Bialowieski Park Narodowy - Żubry w Puszczy policzone
  6. ↑ Dr Zbigniew Krasiński z Białowieskiego Parku Narodowego wyjaśnił, że chodziło o to, "aby zachować je jako łowieckie trofeum dla panującego władcy i ich świty".
  7. ↑ Bialowieski Park Narodowy - Zagłada żubrów w Puszczy Białowieskiej
  8. ↑ W obrębie tego gatunku żyły wówczas dwa podgatunki: żubr nizinny i żubr kaukaski (ostatni wybity w 1927 roku).

[edytuj] Bibliografia

  • Kazimierz Kowalski (red. nauk.): Mały Słownik Zoologiczny, Ssaki. Warszawa 1991, Wiedza Powszechna ISBN 83-214-0637-8

[edytuj] Linki zewnętrzne

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%BBubr&oldid=29723710”
Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Dla czytelników
Dla wikipedystów
Drukuj lub eksportuj
Narzędzia
W innych językach