Żydowski Związek Wojskowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Proporczyk Żydowskiego Związku Wojskowego

Żydowski Związek Wojskowy, ŻZW – formacja zbrojna Żydów polskich, powołana w listopadzie 1939 przez byłych oficerów Wojska Polskiego i działaczy organizacji prawicowych żydowskiego pochodzenia[1][2].

Historia i udział w powstaniu[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Bitwa na placu Muranowskim.

Miejscem pierwszego spotkania Żydów, którzy w listopadzie 1939 r. postanowili utworzyć tajny związek, był szpital zakaźny św. Stanisława przy ulicy Wolskiej 37[3]. Do grona założycieli należeli: Józef Celmajster, Kałmen Mendelson, Mieczysław Ettinger, Paweł Frenkel, Leon Rodal i Dawid Wdowiński. Na czele organizacji według niektórych źródeł stanął Dawid Wdowiński, inne źródła jednak przyjmują za dowódców ŻZW Mieczysława Apfelbauma i Pawła Frenkela. Organizacja reprezentowała nurt prawicowy (tzw. rewizjonistyczny) ruchu syjonistycznego, m.in. organizację Betar. Według relacji Henryka Iwańskiego "Żydowski Związek Walki (...) powstał z inicjatywy oficerów i podoficerów Wojska Polskiego narodowości żydowskiej"[4].

Organizacja od początku pozostawała w kontakcie ze strukturami podziemia polskiego, podlegając Związkowi Walki Zbrojnej. W pierwszej fazie istnienia miała swoje placówki w Lublinie, we Lwowie, Stanisławowie i Warszawie, zajmując się przerzutem bojowników żydowskich do formowanych we Francji i Anglii polskich sił zbrojnych. Na krótki czas przed powstaniem w getcie warszawskim doszło do nawiązania współpracy między ŻZW a Żydowska Organizacją Bojową, której ŻZW prawdopodobnie przekazało 50 pistoletów, ustalono też podział na dwie strefy obronne przypadające obydwu organizacjom na wypadek wybuchu powstania. O ŻZW pisał w swoim pamiętniku znany historyk i twórca archiwum getta warszawskiego, Emanuel Ringelblum, który był pod wrażeniem arsenału organizacji zgromadzonego w jej siedzibie przy ulicy Muranowskiej 17.[5]

Podczas powstania ŻZW, posiadając tunele, utrzymywał komunikację ze stronę aryjską. Około 150 powstańców zostało uzbrojonych przez KB (Korpus Bezpieczeństwa) i podlegało faktycznie polskiemu dowództwu. Członkowie ŻZW walczyli w największej bitwie powstania tzw. bitwie na placu Muranowskim, która miała miejsce w dniach 19−22 kwietnia o plac Muranowski, gdzie mieściła się siedziba organizacji; w czasie walk użyto przeciwko Niemcom ciężkiego karabinu maszynowego, dostarczonego do getta przez Józefa Lejbskiego, spalono też niemiecki pojazd pancerny. Tak naprawdę nie wiadomo, ilu bojowców z ŻZW walczyło w powstaniu; prawie wszyscy zginęli w getcie, walcząc zarówno pod flagą polską i żydowską (Apfelbauma polski rząd w Londynie awansował pośmiertnie do stopnia majora WP). Z dowództwa ŻZW wojnę przeżyli: Józef Celmajster, Kałmen Mendelson i Dawid Wdowiński.

Uzbrojenie i liczebność ŻZW[edytuj | edytuj kod]

Tablica upamiętniająca walki ŻZW na placu Muranowskim (ul. Muranowska 1)
  • Do 1942 r. w szeregach organizacji prawdopodobnie było do 500 ludzi zorganizowanych w dwie pełne kompanie (240 ludzi), a także dwie kompanie szkieletowe, które w 1943 roku zostały uzupełnione ochotnikami. Według niektórych źródeł i relacji żołnierzy tuż przed powstaniem do ŻZW należało nawet około 1500 bojowców. Po wojnie ŻOB promował wersję, jakoby większość działaczy ŻZW została aresztowana tuż przed powstaniem.
  • ŻZW już w 1939 roku otrzymał 39 pistoletów Vis, a później dalsze dostawy broni od KB (przez AK bezpośrednio dozbrajany nie był).
  • Pierwszą partię broni bojownicy ŻZW otrzymali za pośrednictwem Henryka Iwańskiego jeszcze w 1941 r. Bojownicy ŻZW otrzymali także za pośrednictwem Korpusu Bezpieczeństwa od czerwca 1942 r. do początku powstania kwietniowego 1943 r. ponad 100 sztuk broni palnej i około 750 granatów. Już po rozpoczęciu powstania w getcie dostarczono także ponad 50 sztuk broni palnej i ok. 300 granatów. W pierwszej połowie roku 1942 uzbrojenie przekazały również inne grupy Armii Krajowej.

Struktura[edytuj | edytuj kod]

Kamienny blok Traktu Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów upamiętniający dowódców ŻZW w getcie warszawskim Pawła Frenkla i Dawida Apfelbauma przy ul. Dubois w Warszawie

ŻZW podzielony był na departamenty:

  • Informacji – Leon Rodal
  • Organizacyjny – Paweł Frenkel
  • Kwatermistrzowski – Leon Wajnsztok
  • Finansów
  • Komunikacji
  • Medyczny – Józef Celmajster
  • Prawny (wydający wyroki na kolaborantów żydowskich) – Dawid Szulman
  • Ratujący (organizujący ewakuacje dzieci na stronę aryjską) – Kałmen Mendelson
  • Techniki – Hanoch Federbusz
  • Transportu i Dostaw
  • Wojskowy – Dawid Moryc Apfelbaum i Paweł Frenkel

Losy powojenne[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie doszło w Polsce do sfałszowania historii, poprzez wykreślenie ŻZW z kart podręczników lub umniejszenie jego znaczenia na rzecz skupiającego zarówno socjalistów jak i syjonistów ŻOB-u, do którego skrajnie prawicowy, ściśle związany z Betarem ŻZW nie przystąpił[potrzebne źródło]. Jednym z niewielu polskich historyków, wspominających o udziale ŻZW w powstaniu w okresie PRL-u, był Bernard Ber Mark w monografii – Walka i zagłada warszawskiego getta wydanej przez MON w Warszawie w 1959 r. Bezpośrednio na zapomnienie ŻZW wpłynęły jego związki z AK i prawicowy nurt polityczny, jaki reprezentował.

Niektóre publikacje dotyczące udziału ŻZW w powstaniu[edytuj | edytuj kod]

  • Dawid Wdowiński, And we are not saved
  • Chaim Lazar-Litai, Masada w Warszawie
  • Chaim Lazar-Litai, Muranowska 7
  • "Prawda o powstaniu w getcie warszawskim" Aleksander Swiszczew, na łamach Shalom New York
  • "Zmienne oblicze pamięci. Kto obronił Getto Warszawskie?" Moshe Arensa, na łamach The Jerusalem Post

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Zapomniani powstańcy z warszawskiego getta. Rzeczpospolita, 2011.
  2. Zapomniani żołnierze ŻZW. Rzeczpospolita, 18-04-2008.
  3. Żydowski Związek Wojskowy, Wspólny rodowód z AK, Zapomniani żołnierze – Maciej Kledzik
  4. Stanisław Wroński, Maria Zwolakowa, "Polacy i Żydzi 1939-1945", Książka i Wiedza, Warszawa 1971 str.167.
  5. Emanuel Ringelblum. "Kronika getta warszawskiego", Czytelnik, Warszawa 1983.