(134340) Pluton

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
(134340) Pluton Astronomiczny symbol Plutona
Obraz Plutona wygenerowany komputerowo na podstawie zdjęć Kosmicznego Teleskopu Hubble’a
Obraz Plutona wygenerowany komputerowo na podstawie zdjęć Kosmicznego Teleskopu Hubble’a
Odkrywca Clyde Tombaugh
Data odkrycia 18 lutego 1930
Nr kolejny 134340
Charakterystyka orbity (J2000)
Występowanie
planetoidy
Pas Kuipera
obiekt transneptunowy
plutonek
Półoś wielka 39,4451 j.a.
Mimośród 0,2502
Peryhelium 29,5740 j.a.
Aphelium 49,3161 j.a.
Okres obiegu
wokół Słońca
247 lat 270 dni 13 godzin
Śr. prędkość 4,667 km/s
Inklinacja 17,09°
Charakterystyka fizyczna
Średnica 2302[1] km
Masa 1,3×1022 kg
Średnia gęstość 2,0 g/cm3
Okres obrotu 153,3 h
Albedo 0,3
Jasność absolutna -0,7m
Średnia temperatura powierzchni 44 K
Satelity naturalne 5

Pluton (oznaczenie oficjalne: (134340) Pluton) – planeta karłowata, plutoid, najjaśniejszy obiekt pasa Kuipera. Został odkryty w 1930 roku przez amerykańskiego astronoma Clyde’a Tombaugha. Od odkrycia do 2006 roku Pluton oficjalnie był uznawany za dziewiątą planetę Układu Słonecznego. 24 sierpnia 2006 roku Międzynarodowa Unia Astronomiczna odebrała Plutonowi status planety, co oznacza, że w Układzie Słonecznym jest teraz tylko 8 planet[2]. Pluton należy do szerszej grupy obiektów transneptunowych. Płaszczyzna, po której się porusza, jest mocno nachylona do płaszczyzny ekliptyki, z silnie ekscentryczną orbitą, która częściowo przebiega bliżej Słońca niż orbita Neptuna. Plutona obiega co najmniej pięć księżyców, z których jeden, Charon, ma tylko o połowę mniejszą średnicę od niego[3].

Odkrycie i nazwanie Plutona[edytuj | edytuj kod]

Jeszcze na długo przed odkryciem Plutona astronomowie przewidywali istnienie dużego ciała, krążącego poza orbitą Neptuna. Postawiono tezę, że za zaburzenia w ruchu Neptuna odpowiada niezaobserwowana planeta (Planeta X).

Pluton został odkryty 18 lutego 1930 roku przez amerykańskiego astronoma, Clyde’a Tombaugha, pracującego w Lowell Observatory w Arizonie. Obiekt został przez niego zauważony na zdjęciach zrobionych między 23 a 29 stycznia tegoż roku. Po uzyskaniu fotograficznego potwierdzenia, 13 marca wysłał telegraficzną wiadomość do Obserwatorium Harvard College. W późniejszym czasie zdjęcia jeszcze z 1915 roku potwierdziły istnienie nowego obiektu.

W sprawie nazewnictwa obiektu pierwszeństwo miał jego odkrywca. Przełożeni skłaniali Tombaugha do szybkiego zaproponowania nazwy, zanim ktoś inny go uprzedzi. Wkrótce propozycje zaczęły nadchodzić niemal z całego świata. Constance Lowell, wdowa po Percivalu (założycielu obserwatorium, w którym odkryto Plutona), zaproponowała nazwę Zeus. Ostatecznie, w wyniku impasu w tej sprawie, wdowa Lowell zaproponowała jako nazwę swoje pierwsze imię, co spotkało się z dużą dezaprobatą środowisk astronomicznych. Pewne młode małżeństwo nawet napisało list, w którym zaproponowało imię swojego nowo narodzonego dziecka. Wśród propozycji dominowały imiona mitologicznych postaci: Kronos, Minerwa (zaproponowane przez gazetę New York Times) – jako jedne z głównych propozycji. Dalej wymieniano także: Artemis, Atena, Atlas, Kosmos, Hera, Herkules, Ikar, Idana, Odyn, Pax, Persefona, Perseusz, Prometeusz, Tantal, Wulkan, Zymal i wiele innych. Wiele z tych mitologicznych nazw zostało zarezerwowanych dla planetoid.

W końcu obiekt nazwano od rzymskiego boga Plutona, a oznaczono go symbolem stworzonym z liter P i L na cześć Percivala Lowella[4], który wyznaczył dwa możliwe położenia tego obiektu, obserwując ruch Neptuna. Pomysłodawczynią nazwy była mieszkająca w Oxfordzie, 11-letnia wówczas Venetia Burney. Swoją propozycję nazwy tłumaczyła tym, że skoro znajduje się on bardzo daleko i panuje tam bardzo duży mróz, to niech przyjmie imię od rzymskiego boga zaświatów – Plutona. Profesor Herbert Hall Turner poinformował o pomyśle swych znajomych z amerykańskiego obserwatorium, którzy jednomyślnie przyjęli nazwę. Oficjalnie została ona zaakceptowana i ogłoszona 1 maja 1930.

24 sierpnia 2006 roku, decyzją Międzynarodowej Unii Astronomicznej, podjętą w Pradze, Pluton został zdegradowany do statusu planety karłowatej[2]. Jednocześnie Unia podjęła decyzję o uznaniu Plutona za prototyp plutoidów, nowej kategorii obiektów transneptunowych. Decyzja wzbudziła wiele kontrowersji wśród astronomów przyzwyczajonych do dawnej nomenklatury, szczególnie amerykańskich, którzy szczycili się odkryciem planety przez Amerykanina.

Dwa tygodnie później Minor Planet Center na Harvardzie, które spisuje drobne obiekty Układu Słonecznego, nadało Plutonowi numer 134340 w katalogu planetoid, ignorując głosy, aby uhonorować byłą planetę okrągłym numerem (200000 lub 0)[5].

Obserwacje[edytuj | edytuj kod]

Najdokładniejsze dostępne obrazy Plutona stworzone na podstawie zdjęć Teleskopu Hubble’a z wykorzystaniem techniki ditheringu[6].

Jasność Plutona obserwowanego z Ziemi oscyluje wokół 14m. Z tego powodu, aby go dostrzec, trzeba korzystać przynajmniej z 30-centymetrowych teleskopów (12 cali). Dzięki swojej żółtawej barwie wygląda on wówczas jak słaba gwiazda. Jego średnica kątowa wynosi ok. 0,1 sekundy kątowej (min. 0,064, maks. 0,11).

Okres synodyczny Plutona równy jest 366,74 dni.

Właściwości fizyczne[edytuj | edytuj kod]

Masa i rozmiar[edytuj | edytuj kod]

Zestawienie czterech ciał niebieskich – Ziemi, Księżyca, Plutona i Charona w identycznej skali

Pluton został zaliczony do planet karłowatych, ponieważ nie spełnia założeń nowej definicji planety, co związane jest m.in. z jego masą. Większą od niego masę mają nawet niektóre satelity planet: Księżyc, Kallisto, Ganimedes, Europa, Io, Tytan i Tryton. Z drugiej strony Pluton jest większy od typowych obiektów transneptunowych i wszystkich planetoid krążących bliżej Słońca. Do 31 lipca 2005, kiedy odkryto (136199) Eris, był największym znanym obiektem transneptunowym.

Średnicę i masę Plutona próbowano wielokrotnie wyznaczyć za pomocą obserwacji naziemnych. Odkrycie w 1978 jego satelity, Charona, umożliwiło łatwe wyznaczenie masy tych dwóch grawitacyjnie związanych ciał dzięki (sprecyzowanemu przez Newtona) III prawu Keplera. W ostatecznym ustaleniu rozmiarów Plutona bardzo pomogło obserwowane przez ziemskie teleskopy zakrycie tarczy Plutona przez jego satelitę. Uważa się, że Pluton zbudowany jest głównie z lodu i niewielkiej ilości skał oraz metali.

Przyspieszenie grawitacyjne na powierzchni Plutona równe jest ok. 0,66 m/s², czyli ok. 0,067 przyspieszenia ziemskiego. Prędkość ucieczki z jego powierzchni to zaledwie ok. 1,23 km/s.

Ekscentryczność orbity[edytuj | edytuj kod]

Porównanie orbit Plutona i Neptuna

Pluton obiega Słońce w tym samym kierunku co planety, ale obraca się przeciwnie niż one (z wyjątkiem Wenus i Urana). Średnia odległość Plutona od Słońca wynosi 39,4 j.a. (5,9×109 km), jednak silnie ekscentryczna orbita o mimośrodzie 0,2502 sprawia, że podczas największego zbliżenia znajduje się on w odległości 29,6 j.a. od gwiazdy, czyli bliżej niż Neptun. Ostatnie takie zbliżenie miało miejsce od 7 lutego 1979 do 11 lutego 1999. Wynikać może stąd przekonanie, że orbity Neptuna i Plutona przecinają się. Jednak jest ono błędne, jako że opiera się na wyobrażeniu ruchu tych ciał w jednej płaszczyźnie. W rzeczywistości orbita Plutona jest nachylona 17° do ekliptyki. Pozostaje on z Neptunem w rezonansie orbitalnym 3:2, co oznacza, że na 2 obiegi Plutona przypadają 3 Neptuna. Prędkość obiegu planety podlega bardzo dużym wahaniom: w czasie gdy znajduje się on najbliżej Słońca (peryhelium), jest prawie dwa razy większa niż w aphelium. Z kinematycznego i najpewniej genetycznego punktu widzenia Pluton należy do szerszej grupy obiektów transneptunowych, zwanych plutonkami.

Charakterystyka orbity Plutona i jego wsteczny obrót oraz wsteczny obieg największego satelity Neptuna, Trytona, skłoniły astronomów do wysunięcia pewnej katastroficznej hipotezy. Według niej w odległej przeszłości jakiś masywny obiekt mijający Neptuna wyrwał ze strefy przyciągania tej planety Plutona, który przedtem miał być księżycem Neptuna. W tym samym zdarzeniu orbita Trytona miałaby ulec dramatycznej zmianie. Obecnie jednak, po odkryciu wielu obiektów pasa Kuipera, ta hipoteza straciła na wartości. Orbita Plutona jest bowiem typowa dla obiektu pasa Kuipera. Sam Tryton jest prawdopodobnie przechwyconym przez grawitację Neptuna byłym obiektem tego pasa.

Atmosfera[edytuj | edytuj kod]

Powierzchnia Plutona z uwidocznioną atmosferą (wizja artysty)

Atmosfera Plutona to bardzo cienka warstwa azotu, metanu i dwutlenku węgla. Powstaje ona na skutek sublimacji zamarzniętych substancji znajdujących się na jego powierzchni[7][8]. Ciśnienie na powierzchni Plutona waha się od 6,5 do 24 mikrobarów. Gęstość atmosfery zależy od jego odległości od Słońca, im bliżej Pluton znajduje się Słońca, tym więcej lodu sublimuje, a w miarę oddalania się planety od Słońca gazy resublimują do postaci stałej. Rzadka atmosfera sięga wysokości 3000 kilometrów nad powierzchnię planety[8].

Satelity Plutona[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Księżyce Plutona.
Zdjęcie Plutona i jego satelity Charona, wykonane przez Teleskop Hubble’a
Układ Plutona z podpisanymi księżycami

Pluton posiada pięć znanych naturalnych satelitów. Największy z nich, Charon, po raz pierwszy został zaobserwowany w 1978 roku. Jego odkrywcą był James Christy. Jest on stosunkowo dużych rozmiarów, przez co układ Pluton-Charon może być uznawany za podwójną planetę karłowatą. Charakterystyczną cechą tego układu jest to, że ciała te wirują wokół wspólnego środka masy znajdującego się ponad powierzchnią Plutona. Dlatego nie wszyscy uznają za stosowne nazywanie Charona księżycem Plutona, a raczej widzą w nich układ podwójny – bez określania głównego obiektu i jego księżyca. Pluton i jego satelita tworzą układ podwójnie synchroniczny, co oznacza, że są stale zwrócone do siebie tymi samymi stronami.

Odkrycie Charona miało przełomowe znaczenie dla wyznaczenia masy samego Plutona. Uwzględniając okres orbitalny satelity oraz korzystając z III prawa Keplera udało się wyznaczyć jego masę na ok. 0,2% masy Ziemi. Masa ta okazała się znacznie mniejsza od najmniejszej przypuszczalnej masy tej planety.

Innym następstwem jego odkrycia było wyznaczenie średnicy i rozmiarów Plutona. Pierwotnie zakładano, że Pluton jest większy od Merkurego, ale mniejszy od Marsa, na co zdawały się wskazywać obserwacje wizualne. Jednak dopiero później okazało się, że wszystkie obliczenia dotyczą dwóch obiektów, co automatycznie zmniejszyło domniemane rozmiary planety karłowatej. Obecnie, dzięki zaawansowanej aparaturze, jesteśmy w stanie dokładnie wyznaczyć wielkość i masę tak Plutona, jak i jego satelity. Współczesne informacje pokrywają się z danymi wynikającymi z III prawa Keplera.

O istnieniu Charona przekonały obserwacje Plutona i badania jego albedo. Regularnie zwiększająca się i malejąca jasność pozwoliła wysunąć podejrzenia o krążącym wokół niego innym obiekcie.

Podzielone są zdania na temat pochodzenia Charona. Niektórzy wysnuwają hipotezy, że mógł on być niegdyś (podobnie jak sam Pluton) satelitą Neptuna, który wyrwał się z jego pola grawitacyjnego i w ten sposób znalazł się na orbicie wokółsłonecznej o właściwościach zbliżonych do orbity Plutona. Następnie w wyniku wzajemnego oddziaływania oba obiekty zbliżały się do siebie, aż wreszcie związały się ze sobą grawitacyjnie tworząc znany dzisiaj układ. Inna teoria zakłada, że mógł on być przechwyconym przez Plutona obiektem transneptunowym. Pewne jest, że przez chociaż krótki czas swojego istnienia Charon bezpośrednio obiegał Słońce. Pluton i jego satelita są podobne pod względem rozmiarów, a także przypuszczalnie budowy i składu do Trytona, największego księżyca Neptuna, który najprawdopodobniej w przeszłości samodzielnie orbitował wokół Słońca jako obiekt transneptunowy.

Księżyce zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

31 października 2005 roku ogłoszono odkrycie dwóch kolejnych niewielkich księżyców Plutona. Zostały one zaobserwowane na zdjęciach wykonanych przez teleskop Hubble’a w dniach 15 maja i 18 maja 2005. Księżyce otrzymały nazwy Hydra i Nix. Okrążają one Plutona odpowiednio w odległości około 64 700 km (Hydra) i 49 400 km (Nix) w tej samej płaszczyźnie co Charon. Średnicę księżyców szacuje się na 100 do 160 km. Obserwowana wielkość gwiazdowa wynosi 23m (czyli jasność ok. 5000 razy mniejsza niż Plutona). W dniu 15 lutego 2006 zespół astronomów pod kierownictwem Hal Weavera oraz Alana Sterna przeprowadził dalsze obserwacje nowoodkrytych księżyców przy użyciu teleskopu Hubble’a. Dalsze obserwacje przy użyciu teleskopu Hubble’a zostały przeprowadzone 3 marca.

Kerberos[edytuj | edytuj kod]

Księżyc ten został odkryty na zdjęciach wykonanych 28 czerwca 2011 roku teleskopem Hubble’a. Obiekt ten jako naturalnego satelitę potwierdziły zdjęcia wykonane 3 i 18 lipca[9]. Jego średnicę szacuje się na 13 do 34 km. Kerberos obiega Plutona pomiędzy orbitami Nix i Hydry. Wcześniej nosił tymczasową nazwę P4[10].

Styx[edytuj | edytuj kod]

11 lipca 2012 r. NASA ogłosiła odkrycie piątego księżyca Plutona. Naukowcom korzystającym z Teleskopu Hubble'a udało się określić, ze obiekt ten jest prawdopodobnie nieregularnym ciałem o średnicy od 10 do 24 km. Porusza się po kołowej orbicie w odległości około 47 tysięcy km od Plutona[11].

Eksploracja Plutona[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: New Horizons.
Sonda New Horizons wysłana do zbadania Plutona

Obecna wiedza na temat Plutona nie jest zbyt obszerna, a to przede wszystkim za sprawą jego wielkiej odległości od Ziemi. Do tej pory nie zbadała go bezpośrednio żadna sonda kosmiczna. W 2001 NASA rozpoczęła przygotowania do wyprawy sondy New Horizons, z zamiarem bezpośredniej obserwacji Plutona. Plan ogłoszono oficjalnie w listopadzie 2003. Start misji nastąpił 19 stycznia 2006. Przed dotarciem do Plutona, pojazd 28 lutego 2007 minął Jowisza korzystając z jego asysty grawitacyjnej. Dotarcie do celu zakładane jest na rok 2015.

Misja New Horizons zastąpiła wyprawę Pluto Kuiper Express, anulowaną w 2000 z powodu nieprzewidzianych problemów technicznych i rosnących kosztów. Wcześniej Pluton miał być badany docelowo przez sondę Voyager 1, jednak – z powodu ograniczonego budżetu i braku zainteresowania – pojazd skierowano na satelitę SaturnaTytana.

Dyskusje na temat Plutona[edytuj | edytuj kod]

Planeta X[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Planeta X.

Odkrycie Plutona w 1930 roku potwierdziło hipotezy o istnieniu zewnętrznego obiektu odpowiedzialnego za zaburzenia (perturbacje) w ruchu Neptuna i Urana. Percival Lowell w roku 1915 – dzięki badaniom ruchów tychże planet – starał się dokładnie przewidzieć położenie owego „za-neptunowego” obiektu, nazywanego wówczas Planetą X. Jego obliczenia wydawały się nadzwyczaj trafne, gdy 15 lat później odkryto taki obiekt.

W kolejnych dekadach pojawiły się rozbieżności dotyczące charakterystyki fizycznej Plutona. Ówczesne możliwości techniczne nie pozwalały na dokładne oszacowanie jego masy i rozmiaru. Pierwsze hipotezy zaproponowane na podstawie przypuszczalnej wartości albedo oraz prędkości obiegu zakładały, że Pluton jest dosyć masywną planetą. Wyglądało na to, że jest on poszukiwaną Planetą X, odpowiedzialną za perturbacje grawitacyjne orbit planet zewnętrznych.

Jednak te hipotezy zostały definitywnie obalone w roku 1978 po odkryciu Charona, satelity Plutona. Odkrycie to wykorzystano do dokładnego określenia rozmiarów i masy planety. Stwierdzono, że Pluton – jako obiekt o masie kilkakrotnie mniejszej od masy ziemskiego Księżyca – nie jest w stanie samodzielnie znacząco wpłynąć na ruch gazowych olbrzymów – Urana i Neptuna.

Choć pozycja Plutona pokrywała się z hipotetycznym położeniem Planety X, przewidzianym obliczeniami Lowella na podstawie perturbacji ruchu owych planet, w rzeczywistości okazało się to zupełnie przypadkową zbieżnością. W 1951 roku Gerard Kuiper zasugerował, że wpływ na owe anomalie może mieć nie jeden obiekt (Pluton), ale większa liczba obiektów krążących w podobnej odległości od Słońca. Do lat dziewięćdziesiątych XX w. pozycja Plutona jako planety wydawała się nie do podważenia. Dopiero pod koniec XX wieku odkrycie wielu obiektów transneptunowych spowodowało, że wielu zaczęło ten fakt kwestionować. Zewnętrzny pas lodowo-skalnych planetoid nazwano na cześć postulatora pasem Kuipera. Dziś znamy ponad 800 obiektów transneptunowych, niektóre są porównywalne rozmiarami z Plutonem. W świetle tych faktów ranga Plutona znacznie osłabła i w 2006 roku został on ostatecznie skreślony z listy planet.

Po obserwacjach Voyagera 2 domniemane zaburzenia ruchu Neptuna uznano za wynikające z błędnego oszacowania jego masy. Obecnie nie ma wątpliwości, że hipotetyczna dziewiąta planeta Układu Słonecznego, jeżeli w ogóle istnieje, to nie może krążyć bliżej niż 55 j.a. od Słońca, bo zaburzałaby orbity ciał pasa Kuipera.

Status planety[edytuj | edytuj kod]

Z początkiem ostatniej dekady dwudziestego wieku odkrywano coraz więcej obiektów transneptunowych. Pierwszym takim obiektem, po Plutonie i jego satelicie, jest 1992 QB1. Postęp technologiczny umożliwił odkrywanie co roku dużej liczby takich obiektów, co nieuchronnie prowadziło do pytania: czy Pluton jest obiektem wyjątkowym, najmniejszą spośród planet, czy tylko największym z transneptunów?

Kolejne obserwacje dowiodły istnienia wielu obiektów, jednak były to ciała wielokrotnie mniejsze od Plutona, co utwierdzało jego planetarny status. Największa ze znanych wcześniej planetoid (1) Ceres ma średnicę 950 km. Przełom nastąpił w roku 2002 – wtedy to odkryto (50000) Quaoar o średnicy 1240 km, co stanowi ponad połowę średnicy Plutona. Inne ważne odkrycie – (90482) Orkus, o średnicy większej od Quaoara – podało w wątpliwość wyróżnioną pozycję "dziewiątej planety". W 2004 odkryto kolejny, jeszcze bardziej odległy obiekt nazwany później (90377) Sedna, o średnicy 1800 km. Wszystkie te ciała mają rozmiary porównywalne z Plutonem, ich odkrycia znacznie osłabiały argumenty za utrzymaniem jego wyjątkowego statusu.

Zdecydowanie największe znaczenie dla klasyfikacji planet miało odkrycie z 29 lipca 2005, kiedy to ogłoszono istnienie obiektu 2003 UB313, nazwanego później (136199) Eris. Na podstawie jego albedo szybko określono jego rozmiary, który okazały się nieco większe niż Plutona. Jest to największe zaobserwowane ciało Układu Słonecznego od odkrycia Neptuna w 1846. To z jednej strony spowodowało, że niektórzy uznali, że należy włączyć Eris w poczet planet, zaś inni – że należy zdegradować Plutona, jako że jest tylko jednym z wielu obiektu pasa Kuipera. Cechą Plutona wyróżniającą go wśród innych transneptunów są jego księżyce i atmosfera. Bo co prawda, wiele tych oddalonych obiektów posiada satelity, jednak zazwyczaj są to ciała znacznie mniejsze.

Ten precedens sprawił, że znów stało się aktualne pytanie o definicję planety. Kwestię tę podnoszono wcześniej w XIX w. Początkowo każdą odkrytą planetoidę ((1) Ceres, (2) Pallas, (3) Juno oraz (4) Westa) ówcześni ludzie automatycznie uznawali za planetę (głównie za sprawą braku możliwości dokładnego pomiaru wielkości obiektu). To samo tyczyło się planetoidy (5) Astraea odkrytej w 1845 (na rok przed odkryciem Neptuna), którą również potraktowano jako planetę. Jednak w kolejnych latach odkrywanie coraz większej liczby planetoid (krążących głównie między orbitami Marsa i Jowisza) spowodowało, że określanie ich planetami stało się nieaktualne i błędne. Owe obiekty po prostu przypisano do szerszego grona pasa planetoid. Obecnie podobny los spotkał Plutona, 24 sierpnia 2006 r. Międzynarodowa Unia Astronomiczna uznała, że zgodnie z nową definicją, Pluton nie jest planetą i utworzyła kategorię planet karłowatych.

13 marca 2007, w 77 rocznicę oficjalnego ogłoszenia odkrycia Plutona, Izba Reprezentantów stanu Nowy Meksyk ogłosiła, aby „nazywać Plutona planetą, ilekroć będzie przemierzał wspaniałe nocne niebo nad Nowym Meksykiem”[12][13].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. "Solar System Exploration: Planets: Pluto: Facts & Figures"
  2. 2,0 2,1 IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes (ang.). IAU, 2006-08-24. [dostęp 2013-08-26].
  3. Pluton i Charon. [dostęp 2010-11-21].
  4. Ken Croswell: Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems. Nowy Jork: The Free Press, 1997, s. 55. ISBN 978-0-684-83252-4.
  5. "Niegdyś planeta Pluton, teraz – nr 134340"
  6. New Hubble Maps of Pluto Show Surface Changes (ang.). NASA, 2010-02-04. [dostęp 2010-02-05].
  7. Nitrogen in Pluto's Atmosphere
  8. 8,0 8,1 Pluto has carbon monoxide in its atmosphere
  9. NASA's Hubble Discovers Another Moon Around Pluto (ang.). 2011-07-20.
  10. NASA: Teleskop kosmiczny Hubble odkrywa czwarty księżyc Plutona (pol.). W: tłumaczenie [on-line]. 2011-07-19. [dostęp 2011-07-20].
  11. Hubble Discovers a Fifth Moon Orbiting Pluto (ang.). HubbleSite News Center, 2012-07-11. [dostęp 2012-07-11].
  12. "Stan Nowy Meksyk: Pluton jest planetą!" "Be it resolved by the legislature of the state of New Mexico that as Pluto passes overhead through New Mexico's excellent night skies, it be declared a planet."
  13. "Pluto still a planet, in New Mexico"

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

… • poprzednia planetoida(134340) Plutonnastępna planetoida • …