13 Pułk Piechoty (II RP)

13 Pułk Piechoty
Historia
Państwo	Polska
Sformowanie	12 listopada 1918
Rozformowanie	1939
Tradycje
Święto	31 października
Nadanie sztandaru	3 listopada 1923
Tradycje jednostki kontynuuje lub kontynuowały	13 Pułk Zmechanizowany
Dowódcy
Pierwszy	ppłk Bolesław Kraupa
Ostatni	ppłk Marian Adam Markiewicz
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka, kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja	Kraków, Lubar, Krzemieniec, Pułtusk
Podporządkowanie	8 Dywizja Piechoty
Rodzaj wojsk	piechota
Rodzaj sił zbrojnych	Wojska Lądowe

13 Pułk Piechoty (13 pp) – oddział piechoty Wojska Polskiego II RP.

Formowanie

Oddział powstał 7 listopada 1918 roku na polowym apelu w siedmiogrodzkiej wiosce Madefalda poprzez spontaniczne przekształcenie austro-węgierskiego 13 pułku piechoty, którego 80% stanowili Polacy, w 13 pułk wojska polskiego. Żołnierze wybrali na dowódcę ppłk. Beckera, przyjęli dystynkcje legionowe i polską komendę. 13 listopada pułk dotarł pociągiem do Krakowa, po drodze ograbiony z broni i żywności przez oddziały węgierskie i czeskie. W Krakowie dowódca pułku zameldował polskim władzom powrót z frontu. Wraz z nim dotarły resztki oddziału, nieliczna kadra i ewidencja pułkowa. W tych dniach stacjonujący w Ołomuńcu batalion zapasowy 13 p.p. złożył przysięgę na wierność Rzeczypospolitej, po czym przywiózł do Krakowa cały majątek - kasę, broń, amunicję, umundurowanie. W Krakowie już 31 października 1918 tajna organizacja niepodległościowa, do której należeli przede wszystkim oficerowie austriackiego 13 pułku, rozbroiła wojska austriackie i przejęła kontrolę nad miastem. Powstała Polska Komenda Wojskowa, która 12 listopada 1918 wydała rozkaz ppłk Bolesławowi Kraupie sformowania 8 pułku piechoty z żołnierzy narodowości polskiej pełniących służbę w jednostkach Cesarskiej i Królewskiej Armii: 13, 113, 20 i 57 pułku piechoty oraz 27 batalionie strzelców i batalionie zapasowym 13 pp. Nowo powstały pułk został zakwaterowany w koszarach imienia Sobieskiego i w listopadzie 1918 złożył uroczystą przysięgę na dziedzińcu na Wawelu. Jeszcze w trakcie formowania pułku w styczniu 1919 roku 200-osobowy batalion ruszył na odsiecz Lwowa broniącego się przed Ukraińcami. 8 lutego 1919 pułk wraz z batalionem walczącym o Lwów został przemianowany na 13 Pułk Piechoty. Pod koniec lutego kolejne dwie kompanie w sile ok. 300 żołnierzy wysłano na front ukraiński.

Działania zbrojne

Od stycznia 1919 II batalion 13 pp pod dowództwem mjr. Aleksandra Powroźnickiego walczył z Ukraińcami, natomiast pozostała część pułku walczyła z Czechami na Śląsku Cieszyńskim. W wojnie z bolszewikami pułk uczestniczył w składzie XV Brygady Piechoty 8 Dywizji Piechoty. 14 sierpnia 1920 pod Ossowem III batalion pod dowództwem por. Jana Szewczyka naciera na wojska bolszewickie rozpoczynając ich paniczny odwrót i dokonując przełomu w Bitwie Warszawskiej.

16 września 1920 13 p.p. dowodzony przez kpt. Jana Gabrysia po raz kolejny przeszedł do historii i legendy staczając nierówną walkę w bitwie pod Dytiatynem - nazywanej |Polskimi Termopilami]].Wzgórza 385 broniło zaledwie 200 żołnierzy . 97 poległo, 86 odniosło rany. Na mogile poległych żołnierzy 13 p.p. zbudowano w 1930 roku kościół- pomnik (barbarzyńsko zniszczony po II wojnie), a Jerzy Kossak przeniósł na płótno cztery epizody tej bitwy. Nazwę miejscowości umieszczono na ścianie grobu Nieznanego Żołnierza w stolicy.

Po zawarciu rozejmu oddział stacjonował w Lubarze. 2 grudnia 1920 przeniesiony został do Krzemieńca, a w marcu 1921 do pokojowego garnizonu w Pułtusku. Wcześniej przeniesiony został z Modlina Batalion Zapasowy. Podczas Przewrotu Majowego w 1926 walczy w Warszawie po stronie Marszałka Piłsudskiego.

W czasie mobilizacji alarmowej 1939 jednostka sformowała dla macierzystej dywizji Samodzielną Kompanię Karabinów Maszynowych i Broni Towarzyszącej Nr 11 oraz Kolumny Taborowe Parokonne Nr 101 i 102, a także Kompanię Karabinów Maszynowych Przeciwlotniczych Typu A Nr 1 przeznaczoną dla obrony przeciwlotniczej Armii "Modlin". Ponadto, w I rzucie mobilizacji powszechnej, oddział sformował własny batalion marszowy (IV/13 pp) i III batalion 115 Pułku Piechoty (Rezerwowego).

W czasie wojny obronnej 1939 13 pp wchodził w skład 8 Dywizji Piechoty walczącej w Armii "Modlin". Batalion marszowy pułku wszedł w skład załogi Przedmościa "Pułtusk".

"Rysie"

Sztandar 13 Pułku Piechoty Armii Krajowej

Dowódcy pułku:

• ppłk Bolesław Kraupa 12 XI 1918 – 24 II 1920
• ppłk Karol Krauss 25 II-14 VI 1920
• por /kpt Jan Rój 15 VI-9 VII, 21-28 VII i 19 IX – 8 X 1920
• płk Krukowski 10-20 VII 1920
• płk Emil Prochaska 29 VII – 28 VIII 1920
• kpt Jan Rudolf Gabryś 29 VIII - 18 IX 1920
• ppłk Czesław Młot-Fijałkowski 9 X 1920 – 16 IX 1926
• płk Florian Smykal 17 IX 1926 – 8 XI 1929
• ppłk Jan Ziętarski 9 XI 1929 – 13 XI 1935
• ppłk Józef Kobyłecki 14 XI 1935 – 17 XI 1938
• ppłk Alojzy Nowak 18 XI 1938 – 24 IX 1939 (zginął pod Łomną)
• mjr Wiktoryn Gieruszczak 24 IX 1939 (ciężko ranny pod Łomną)
• ppłk Marian Adam Markiewicz 25-29 IX 1939

Oficerowie pułku:

• ppłk dypl. Antoni Staich (zastępca dowódcy pułku)
• mjr piech. Jan III Szewczyk

Obsada personalna pułku we wrześniu 1939 r.

• dowódca – ppłk Alojzy Nowak
• dowódca I batalionu – mjr Wiktoryn Gieruszczak
• dowódca II batalionu – mjr Stefan Górski
• dowódca III batalionu – mjr Józef Tomasz Kwapiński
• dowódca IV batalionu – kpt. Wachtan Abaszydze

Odznaczeni srebrnym krzyżem Orderu „Virtuti Militari” V klasy za wojnę 1918-1920

kpt. Seweryn Elterlein szer. Albin Grzegorczyk por. Antoni Hyży kpr. Paweł Kapusta chor. Jan Kostka płk Bolesław Kraupa płk Karol Krauss

chor. Wincenty Martyna por. Roman Matus płk Emil Prochaska kpt. Jan Rój ppor. Bronisław Rudziński sierż. Antoni Seweryn sierż. Michał Stolarczyk

kpr. Adam Sowiak plut. Jan Synowiec kpt. Jan Szewczyk st. sierż. Franciszek Szwedo szer. Władysław Tradowski por. Jan Wyczesany

Symbole pułkowe

Sztandar

Nadanie sztandaru i zatwierdzenie jego wzoru ujęte zostało w Dzienniku Rozkazów MSWojsk. z 1923, nr 43, poz. 555. Sztandar był darem społeczeństwa powiatów pułtuskiego i makowskiego. Wręczył go pułkowi 3 listopada 1923 w Pułtusku prezydent RP Stanisław Wojciechowski.

Odznaka

Zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. nr 26, poz. 295 z 2 października 1928 roku. Odznaka ma kształt krzyża kawalerskiego. Ramiona pokryte są granatową emalią z żółtą obwódką i złotymi krawędziami zakończonymi kulkami. Przestrzeń między ramionami wypełniają płomienie. Na krzyż nałożony jest srebrny orzeł państwowy wz. 1927 z granatową tarczą na piersi, na której wpisano numer i inicjały 13 PP. Trzyczęściowa - oficerska, wykonana w srebrze z orłem z alpaki, emaliowana, na rewersie próba srebra i imiennik grawera IK. Wymiary: 4lx41 mm. Wykonanie: Jan Knedler - Warszawa.

Bibliografia

• Kpt Kazimierz Goch, Zarys historii wojennej 13-go Pułku Piechoty, Zakł. Graf. "Polska Zjednoczona", Warszawa 1929.
• Ryszard Juszkiewicz, Obrona Pułtuska i 13 pułk piechoty w wojnie roku 1939, Stacja Naukowa w Mławie im. prof. dr hab. S. Herbsta, Praca nr 8, Mława 1999, ISBN 83-907174-2-5.
• Ryszard Juszkiewicz, Walki o przedmościa Różan Pułtusk Płock 1939, Mako Sp. z o.o., Warszawa 1992, ISBN 83-900573-1-X.
• Tadeusz Kowalski, Janusz Szczepański, Dzieje 13 pułku piechoty, Wyższa Szkoła Humanistyczna w Pułtusku, Warszawa-Pułtusk 1996, ISBN 83-906458-1-5.
• Aleksander Kociszewski, Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej, 13 Pułk Piechoty, zeszyt 4, Przedsiębiorstwo Wielobranżowe „Mikromax” Sp. z o.o., Warszawa 1990, ISBN 83-900009-9-7.
• Kazimierz Satora, Opowieści wrześniowych sztandarów, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1990, ISBN 83-211-1104-1.
• Zdzisław Sawicki: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siy Zbrojne Na Zachodzie. Pantera Books. ISBN 83-204-3299-5. 
• Mjr Bolesław Waligóra, Bój pod Ossowem i Leśniakowizną, Przegląd Piechoty nr 12/1932 (reprint OWO, Warszawa 1990).