13 Pułk Ułanów Wileńskich

13 Pułk Ułanów Wileńskich
Historia
Państwo	II Rzeczpospolita
Sformowanie	1918
Rozformowanie	1939
Tradycje
Święto	25 lipca
Nadanie sztandaru	1919
Rodowód	1 Pułk Ułanów Wileńskich
Dowódcy
Pierwszy	mjr Władysław Dąbrowski
Ostatni	ppłk dypl. Józef Szostak
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka, kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja	Nowa Wilejka
Podporządkowanie	Wileńska Brygada Kawalerii
Rodzaj wojsk	kawaleria
Rodzaj sił zbrojnych	Wojska lądowe

13 Pułk Ułanów Wileńskich (13 p.uł.) – oddział kawalerii Samoobrony Litwy i Białorusi, Wojska Litwy Środkowej, Wojska Polskiego II RP oraz Armii Krajowej.

Pułk stacjonował w garnizonie Nowa Wilejka, a jego szwadron zapasowy w garnizonie Wołkowysk.
Święto pułkowe obchodzone było 25 lipca, w rocznicę boju pod Janowem w 1920.

Początki

27 grudnia 1918, w majątku Pośpieszka pod Wilnem, z oddziałów konnych Samoobrony Litwy i Białorusi, sformowany został 1 Pułk Ułanów Wileńskich. Następnego dnia pułk przeniesiony został do garnizonu Wilno, do koszar na Antokolu. W czerwcu 1919 otrzymał numer i nazwę.

Był słynny ze służących w nim wielu tzw. "zagończyków", do których zaliczał się także jego pierwszy dowódca mjr Władysław Dąbrowski ps. "Dąb". Po wcieleniu Pułku do odrodzonego Wojska Polskiego, nadano mu nazwę 13 Pułku Ułanów, pomijając przydomek "wileński". Pomimo tego od pierwszych dni swego istnienia nosił nieoficjalnie tę nazwę, podkreślając pochodzenie jego żołnierzy.

Wojna polsko-bolszewicka

Następnie pułk wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej, odznaczając się licznymi zagonami i rajdami na tyły przeciwnika. 29 czerwca 1919 gen. Edward Rydz-Śmigły wręczył w Wilnie delegacji, przybyłej z frontu, sztandar pułkowy. Po wyprawie kijowskiej w 1920 w Pułku znalazło się wielu ułanów z rozwiązanego Tatarskiego Pułku Ułanów im. płk. Mustafy Achmatowicza, stąd przejął on jego tradycje.

Okres międzywojenny

W końcu 1921 Pułk pełnił służbę na granicy z Litwą, a następnie przez krótki czas stacjonował w Głębokiem. Ostatecznie pod koniec 1922 został przeniesiony do Nowej Wilejki pod Wilnem, gdzie przebywał do końca istnienia II RP. Pułk Ułanów Wileńskich przodował w wyszkoleniu bojowym, wykształceniu obywatelskim i dyscyplinie wojskowej wśród formacji kawaleryjskich.

18 marca 1930 Minister Spraw Wojskowych nadał jednostce nazwę 13 Pułk Ułanów Wileńskich.

Minister Spraw Wojskowych rozkazem z 9 czerwca 1936 nadał 1 szwadronowi nazwę "Tatarskiego". Od tego roku zaczęto kierować do niego wszystkich poborowych Tatarów polskich. Podczas uroczystego składania serca marszałka Józefa Piłsudskiego na cmentarzu wileńskim na Rossie 1 szwadron pełnił honorową asystę. Pierwszym jego dowódcą był rtm. Michał Bohdanowicz; po nim dowodzili nim krótko rtm. Bazyli Marcisz i rtm. Jan Tarnowski. Od 25 października 1938 objął nad nim dowództwo rtm. Aleksander Jeljaszewicz. Obok niego w szwadronie służyli także Tatarzy, absolwenci pułkowej szkoły podoficerskiej. Podczas święta pułkowego 25 lipca 1937 wręczono szwadronowi buńczuk wykonany według wzorów starotatarskich, który ufundowany został przez całą społeczność tatarską Polski.

Wojna obronna 1939

W wojnie obronnej 1939 13 Pułk Ułanów Wileńskich pod dowództwem ppłk. dypl. Józefa Szostaka walczył w składzie Wileńskiej Brygady Kawalerii płk. dypl. Konstantego Druckiego-Lubeckiego. Brał udział od 2 do 5 września w zaciętych walkach pod Piotrkowem Trybunalskim. W dniach 9 i 10 września poniósł dotkliwe straty w czasie przeprawy przez Wisłę, na przyczółku pod Maciejowicami. Następnie walczył na Lubelszczyźnie. Rozbity został na przeprawie pod Tomaszowem Lubelskim koło wsi Suchowola. 1 szwadronowi przypisuje się wykonanie jednej z szarż kawaleryjskich przeprowadzonych we wrześniu 1939. Doszło do niej pod dowództwem rotmistrza Jeljaszewicza w okolicach Maciejowic.

Sztandar Pułku zakopany przez żołnierzy nie został odnaleziony do dnia dzisiejszego. Po bitwie część ułanów przez jakiś czas błądziła po nieznanym terenie, zachowując przy tym karność i dyscyplinę. Wkrótce weszła w skład Samodzielnej Grupy Operacyjnej "Polesie" gen. Franciszka Kleeberga. Inna grupa na czele z rtm. A. Jeljaszewiczem podążyła ku granicy węgierskiej.

W ramach Armii Krajowej

Poszczególne pododdziały 13 Pułku Ułanów Wileńskich AK zostały odtworzone w 1944 w Okręgu Wileńskim AK w kilku ośrodkach: dywizjon konny na terenie Puszczy Rudnickiej, szwadron konny przy 3 Brygadzie Wileńskiej AK, pluton konny przy 4 Brygadzie Wileńskiej AK oraz pluton konny na terenie Puszczy Kampinoskiej.

Płk. dypl. Józef Szostak

Wileńscy ułani

Dowódcy:

• mjr Władysław Dąbrowski (1918-1920)
• płk Eugeniusz Ślaski (1920)
• płk Mścisław Butkiewicz (1920-1922)
• tyt. płk Terencjusz O’Brien de Lacy (1922)
• płk Rajmund Tomasz Brzozowski (1922-1925)
• płk Aleksander Kunicki (1925-1927)
• płk dypl. Adam Korytowski (XI 1927 - III 1930)
• ppłk dypl. Czesław Chmielewski (1930-1937)
• płk Kazimierz Żelisławski (1937-1939)
• ppłk dypl. Józef Szostak (1939)

Oficerowie:

• mjr Józef Juniewicz
• rtm. Jerzy Sosnowski
• por. Ignacy Cieplak
• por. Grzegorz Cydzik

Odznaczeni srebrnym krzyżem Orderu „Virtuti Militari” V klasy za wojnę 1918-1920

uł. Ignacy Bakinowski plut. Wojciech Berdowski kpr. Aleksander Brochocki por. Stanisław Brochocki plut. Witold Buko ppłk Mścisław Butkiewicz kpr. Jan Chalecki kpr. Antoni Downarowicz rtm. Konstanty Drucki-Lubecki ppor. Józef Fiedorowicz plut. Mirosław Gajewski uł. Leon Gębuś rtm. Kazimierz Hrakałło-Horawski st. uł. Jan Iwaszkiewicz plut. Jan Kaliński pchor. Wacław Kamionka kpr. Kazimierz Kiktysz

pchor. Jan Konarzewski ppor. Apolinary Krasowski st. uł. Józef Krasowski ppor. Wacław Krydel plut. Michał Kubski pchor. Konstanty Kuczyński kpr. Wacław Lipowicz st. wchm. Stanisław Łada kpr. Stanisław Ławrowski uł. Jan Michałowski rtm. Mikołaj Michniewicz-Hetman kpr. Bolesław Obuchowski kpr. Wacław Pac-Pomarnacki plut. Stanisław Poźniak st. wchm. Julian Puzinawski st. wchm. Włodzimierz Prosiński plut. Franciszek. Romanowski

plut. Stanisław Rusiecki ppor. Witold Rusiecki kpr. Antoni Sawicki st. uł. Stanisław Sawlewicz plut. Jan Songin uł. Józef Strumiłło uł. Jan Symonowicz kpr. Alfred Szachno plut. Witold Szczemiński st. wchm. Józef Szokol-Ejgert plut. Stefan Szyłkiewicz plut. Władysław Trachim pchor. Jan Tyszkiewicz st. wchm. Kalikst Węcławowicz st. wchm. Faustyn Zdrojewski kpr. Andrzej Brochocki

Odznaczeni krzyżem Zasługi Wojsk Litwy Środkowej

pchor. Stanisław Aleksandrowicz por. Karol Bohdanowicz uł. Jan Borguld ppłk Mścisław Bulkiewicz por. Stanisław Chodzyński uł. Józef Chrzan wchm. Władysław Dobrowolski uł. Walenty Drożdżyński kpr. Władysław Druciarz kpr. Józef Falasz uł. Stanisław Gałka uł. Mieczysław Garbowski wchm. Stanisław Guźniczak uł. Władysław Gzik ppor. Jackowski rtm. Witold Jukowiecki rtm. Józef Juniewicz płk Franciszek Kaczkowski

pchor. Wacław Kamionko st. uł. Władysław Kawel kpr. Jan Kędra kpr. Antoni Kokot st. uł. Józef Krawczyk uł. Ferdynand Krukowski pchor. Konstanty Kuczyński plut. Adam Kuliberda rtm. Bolesław Lisowski st. uł. Roman Liss por. Witold Masłowski rtm. Mikołaj Michniewicz-Helman uł. Stanisław Mokswa st. uł. Jan Noga plut. Józef Ogórek uł. Jan Piątek pchor. Włodzimierz Prosiński st. uł. Władysław Rak

st. uł. Romuald Rauba st. uł. Franciszek Rudomia uł. Wacław Rudomin ppor. Stanisław Rusiecki ppor. Wacław Rusiecki st. uł.Władysław Słonona uł. Jan Spychało st. uł. Wacław Stanowski kpr. Franciszek Świech plut. Stefan Szyłkiewicz ppor. Bronisław Szymkiewicz uł. Stanisław Trojan pchor. Józef Tyszkiewicz wachm. sztab. Bronisław Urbanowicz uł. Adam Włodarczyk st. uł. Józef Wojciechowski uł. Władysław Wojciechowski st. uł. Czesław Zygmuntowicz

Symbole pułkowe

Sztandar

29 czerwca 1919, w Wilnie, gen. ppor. Edward Śmigły-Rydz wręczył delegacji pułku, przybyłej z frontu, sztandar ufundowany przez społeczeństwo ziemi wileńskiej.

27 września 1939 por. Tadeusz Batorowicz odjął płachtę sztandaru od drzewca. Pokrowiec, orła i szarfy zakopali ułani w zagajniku. W momencie kapitulacji, na rozkaz dowódcy 4 szwadronu, por. Batorowicz zakopał sztandar przy drodze Medyka- Przemyśl. W latach 1971-1973 aktywną akcję poszukiwania sztandaru pułku podjął mjr. Norbert Binder, syn podoficera pułku. 20 października 1979 odnalazł on pod Medyką puszkę grotu sztandaru 13 p.uł., z numerem 13 na przedniej ściance podstawy. Jedyny relikt ze sztandaru 13 pułku trafił do zbiorów Muzeum WP.

Odznaka pamiątkowa pułku

Odznaka

Odznaka zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. nr 16, poz. 243 z 24 kwietnia 1924 roku posiada kształt krzyża maltańskiego, którego ramiona pokryte są żłobkowaną różową emalią. Pośrodku krzyża złocony ryngraf z wizerunkiem Matki Boskiej Ostrobramskiej. Oficerska - dwuczęściowa, wykonana w srebrze lub w tombaku srebrzonym i złoconym, na rewersie numerowana.

Barwa

Proporczyki na lancach i patkach mundurów były w kolorze różowym z chabrowym wąskim paskiem pośrodku.

W 1 szwadronie tatarskim na proporczykach mundurowych dodatkowo pozłacany emblemat w formie półksiężyca z gwiazdą.

Na czapkach rogatywkach – otok różowy.

Spodnie długie ciemnogranatowe, lampasy różowe, wypustka różowa

Żurawiejki

Rotmistrz Aleksander Jeljaszewicz, dowódca szwadronu tatarskiego.

Zawsze dzielny i bojowy,

To trzynasty pułk różowy.

Chociaż otok ma różowy,

To jest jednak pułk bojowy.

Otok jego jest różowy,

Dawniej był to pułk bojowy.

A trzynasty, choć różowy,

Jednak w boju jest morowy.

A trzynasty, ten różowy,

Wielka granda, lecz bojowy.

A trzynasty, ten różowy,

To naprawdę pułk bojowy.

Kolor jego jest różowy,

Wielka granda, lecz bojowy.

Wzrok ich dumny, mina pańska,

To trzynastka jest ułańska.

Wzrok sokoli, mina pańska,

To trzynastka jest ułańska.

A trzynasty, to zasrańce,

Pod Wilejką gubią lance.

Swoich grabi, Żydów łupi,

Pułk trzynasty nie jest głupi.

A trzynastka Dąbrowskiego,

Bije Żydów, coś strasznego.

Wrogów bije, swoich łupi,

To trzynasty pułk niegłupi.

Ukraść kury, uciec w zboże,

Pułk trzynasty tylko może.

A kto chłopom gwałci wdowy,

To trzynasty pułk morowy.

Weneryczny i pijański,

To trzynasty pułk ułański.

Żurawiejki dotyczące szwadronu tatarskiego:

Z przodu księżyc, z tyłu gwiazda,

To tatarska nasza jazda.

Na łbie księżyc, wyżej gwiazda,

Sławna to tatarska jazda.

Z przodu księżyc, z tyłu gwiazda,

To słynna tatarska jazda.

Na łbie księżyc, niżej gwiazda,

To tatarska nasza jazda.

Księżyc w czole, w dupie gwiazda,

To tatarska nasza jazda.

W dupie księżyc, w sercu gwiazda,

To tatarska nasza jazda.

Z przodu księżyc, w dupie gwiazda,

Oto jest tatarska jazda.

Na dupie plaster, na łbie gwiazda,

To tatarska sławna jazda.

Pół Tatarów, pół Polanów,

To trzynasty pułk ułanów.

W latach 1918-1921 na melodię ,,Marsza Pierwszej Brygady" śpiewano:

Nie formowali nas w koszarach.

Nie znaliśmy żołnierski znój.

Nie spaliśmy na twardych narach,

Lecz poszliśmy od razu w bój.

Refren:

My, wileńska jazda,

Półksiężyc i gwiazda.

Walczymy cały czas,

Choć mało nas, choć mało nas.

Tradycje

Spadkobiercą tradycji 13 Pułku Ułanów Wileńskich jest Kielecki Ochotniczy Szwadron Kawalerii im. 13 Pułku Ułanów Wileńskich . oraz Stowarzyszenie Świętokrzyski Szwadron Kawalerii Ochotniczej im. Henryka Dobrzańskiego "Hubala" w Barwach 13 Pułku Ułanów Wileńskich GRH

Prawo zostało nadane aktem w sierpniu 2005 roku na XVI Zjeździe Kawalerzystów II RP w Grudziądzu przez Zarząd Zrzeszenia Kół Pułkowych Kawalerii z Londynu. Na XIX Zjeździe Kawalerzystów II RP w 2007 roku zostało nadane również prawo do wskrzeszania i kultywowania tradycji 1 Szwadronu Tatarskiego wchodzącego w skład 13 Pułku Ułanów Wileńskich, przez Radę Centralną Związku Tatarów Rzeczypospolitej.

Bibliografia

• Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990. ISBN 83-211-1104-1. 
• Almanach oficerski: praca zbiorowa, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1923.
• Księga jazdy polskiej pod protektoratem marsz. Edwarda Śmigłego–Rydza. Warszawa 1936. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1993.
• Zygmunt Kosztyła, Szwadron Ułanów Tatarskich, Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 4 (118), Warszawa 1986.
• Zdzisław Sawicki: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siy Zbrojne Na Zachodzie. Pantera Books. ISBN 83-204-3299-5.