14 Wielkopolska Dywizja Piechoty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy 14 Dywizji Piechoty okresu II RP. Zobacz też: 14 Dywizja Piechoty – inne dywizje piechoty o numerze 14.
14 Dywizja Piechoty
Historia
Państwo Polska II Rzeczpospolita
Sformowanie 1919
Rozformowanie 1939
Nazwa wyróżniająca Wielkopolska
Tradycje
Rodowód 1 Dywizji Strzelców Wielkopolskich
Dowódcy
Pierwszy gen. Filip Stanisław Dubiski
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka, kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Poznań (sztab)
Podporządkowanie Armia Poznań
Rodzaj wojsk Piechota
Rodzaj sił zbrojnych Wojska lądowe

14 Wielkopolska Dywizja Piechoty (14 DP) – wielka jednostka piechoty Armii Wielkopolskiej i Wojska Polskiego II RP.

Formowanie dywizji[edytuj | edytuj kod]

14 Dywizja Piechoty została zorganizowana w styczniu 1919 w składzie Wojsk Wielkopolskich, jako 1 Dywizji Strzelców Wielkopolskich. Organizatorem dywizji i jej pierwszym dowódcą został gen. por. Filip Stanisław Dubiski.

19 stycznia 1919 r. w Poznaniu płk Daniel Konarzewski przystąpił do formowania 1 Pułku Strzelców Wielkopolskich.

14 lutego 1919 r. w Biedrusku płk Arnold Szylling przystępuje do organizowania 3 Pułku Strzelców Wielkopolskich.

16 marca 1919 r. z dwunastu kompanii Grupy Zachodniej pod dowództwem ppor. Antoniego Nieboraka utworzono 2 Pułk Strzelców Wielkopolskich.

6 marca 1919 w Gnieźnie płk Oskar Brezany rozpoczął formowanie 4 Pułku Strzelców Wielkopolskich.

1 kwietnia 1919 r. utworzono II Batalion Telegrafistów Wielkopolskich, a w jego składzie, 10 kwietnia 1919 r. 1 Kompanię Telegrafistów, we wrześniu 1919 r. przemianowaną na 14 Kompanię Telegrafistów.

23 kwietnia 1919 roku przystąpiono do organizacji 2 Batalionu Saperów Wielkopolskich.

28 maja 1919 w Wągrowcu ppłk Lucjan Kędzierski rozpoczął organizować 3 Pułk Artylerii Polowej Wielkopolskiej. Pułk utworzono z połączenia II dywizjonu 1 Pułku Artylerii Polowej Wielkopolskiej i II dywizjonu 2 Pułku Artylerii Polowej Wielkopolskiej. W lipcu 1919 w Biedrusku sformowano III dywizjon. W sierpniu 1919 po wyjeździe pułku na front litewsko-białoruski utworzono baterię zapasową. Zadaniem baterii było szkolenie rezerw i uzupełnianie nimi pułku walczącego na froncie. Na bazie baterii zorganizowano nowe pododdziały: 10 baterię, IV dywizjon i II dywizjon 214 Pułku Artylerii Polowej. Po zakończeniu działań wojennych IV/14 pap włączono do 30 Pułku Artylerii Polowej, a II/214 pap stał się zalążkiem 23 Pułku Artylerii Polowej. 8 sierpnia 1919 pod Zasławiem ppłk Kędzierski zostaje śmiertelnie ranny.

7 września 1919 I dywizjon 1 Pułku Artylerii Ciężkiej Wielkopolskiej, przemianowany na 14 Dywizjon Artylerii Ciężkiej Wielkopolskiej wyjechał na front litewsko-białoruski, gdzie wszedł w skład grupy płk Jaźwińskiego i uczestniczył w walkach o Połock. 19 października 1919 dywizjon został podporządkowany dowódcy 14 DP.

10 grudnia 1919 1 Dywizja Strzelców Wielkopolskich została przemianowana na 14 Dywizję Piechoty, a podporządkowane jednostki odpowiednio na:

Bitwa o granice 1920.png
  • 2 Batalion Saperów Wielkopolskich – 14 Batalion Saperów Wielkopolskich
  • 14 Kompania Telegrafistów Dywizyjna

W styczniu 1920 55 Pułk Piechoty Wielkopolskiej został przemianowany na 55 Poznański Pułk Piechoty.

6 grudnia 1920 na polach pod Zelwą Józef Piłsudski udekorował sztandary pułków piechoty 14 DP i trąbkę honorową pułku artylerii polowej Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego VM.

Dywizja w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu wojny polsko-rosyjskiej przystąpiono do demobilizacji i przeformowania z etatów wojennych na pokojowe. Równocześnie dokonano zmian w dyslokacji i składzie wielkich jednostek piechoty. Liczbę dywizji zwiększono do 30. Zlikwidowano brygady piechoty i artylerii oraz dywizyjne pododdziały broni i służb. W nowej (pokojowej) strukturze każda dywizja posiadała 3 pułki piechoty i jeden pułk artylerii polowej. W związku z powyższym ze składu 14 DP wyłączono 56 Pułk Piechoty Wielkopolskiej i podporządkowano go dowódcy 25 DP.

24 grudnia 1920 55 Poznański Pułk Piechoty powraca do Krotoszyna.

2 sierpnia 1921 14 Batalion Saperów Wielkopolskich został wcielony do 7 Pułku Saperów (w 1929 r. przemianowany na 7 Batalion Saperów).

W sierpniu 1921 zlikwidowano 14 Kompanię Telegrafistów Dywizyjną, a na jej bazie utworzono 5 kompanię VII Batalionu 3 Pułku Łączności.

23 października 1921 55 Poznański Pułk Piechoty przybył z Krotoszyna do Leszna i Rawicza (III Batalion).

2 listopada 1921 14 Dywizjon Artylerii Ciężkiej Wielkopolskiej został wcielony do 7 Pułku Artylerii Ciężkiej stacjonującego w Poznaniu na Sołaczu jako I dywizjon. 26 stycznia 1923 I/7 PAC został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego VM.

Ustalony w 1921 skład dywizji nie uległ zasadniczym zmianom do 1939 roku.

W latach 1921-1926 14 DP była podporządkowana pod każdym względem dowódcy Okręgu Korpusu Nr VII w Poznaniu, który w czasie wojny przewidziany był na dowódcę armii. W latach 1926–1939 uprawnienia dowódcy okręgu zostały ograniczone do spraw związanych z dyscypliną i bezpieczeństwem, mobilizacją oraz administrowaniem rezerwami ludzkimi i zwierząt, zaopatrywaniem i administrowaniem zasobami materiałowymi. W tym samym okresie kontrolę wyszkolenia dywizji powierzono inspektorom armii, gen. dyw. Gustawowi Orlicz-Dreszerowi, a od 1936 gen. bryg. Tadeuszowi Kutrzebie (do czasu awansu do stopnia generała dywizji występował jako generał do prac przy GISZ).

W maju 1926 57 pp pod dowództwem ppłk Wincentego Rutkiewicza i 58 pp pod dowództwem ppłk Lucjana Ruszczewskiego, liczące łącznie 1032 żołnierzy (52 oficerów, 5 chorążych, 173 podoficerów i 807 szeregowych) wzięły czynny udział w walkach w Warszawie. Zginęło wówczas 7 podoficerów i 10 szeregowych z obu pułków, a rannych zostało 9 oficerów oraz 102 podoficerów i szeregowców.

W założeniach planu operacyjnego "Wschód" 14 DP wraz z innymi jednostkami stacjonującymi na terenie OK Nr VII stanowiła odwód główny Naczelnego Wodza.

W 1931 utworzono 14 Kompanię Telegraficzną, a 14 Pułk Artylerii Polowej Wielkopolskiej przemianowano na 14 Pułk Artylerii Lekkiej Wielkopolskiej.

W dniach 25 i 26 sierpnia 1934 roku na terenie obozu ćwiczeń w Biedrusku miały się odbyć uroczystości XV lecia dywizji, jednakże święto to zostało odwołane. Korpus oficerski 14 DP zebrane fundusze przeznaczył na pomoc powodzianom w Małopolsce [1].

W grudniu 1936 r. przy 15 Pułku Ułanów Poznańskich zorganizowano Rejon Przysposobienia Wojskowego Konnego ("Krakusów"), jako jednostkę mobilizującą szwadron kawalerii dywizyjnej nr 14 dla 14 DP. Komendantem rejonu został rtm. Mieczysław Żniński. W styczniu 1938 na ewidencji Rejonu PWK pozostawało 148 przedpoborowych i 56 rezerwistów z powiatów jarocińskiego, poznańskiego, śremskiego i średzkiego. W marcu 1938 komenda rejonu została wyposażona w samochód Fiat 508 III/W Łazik. 1 kwietnia 1939 komenda została przemianowana na Komendę Rejonu PWK ("Krakusów") przy 14 DP i włączona do etatu dowództwa dywizji.

28 kwietnia 1937 r., w czasie wizyty w Polsce, Król Rumunii Karol II objął honorowe szefostwo 57 pp. Od tego dnia pułk nosił nazwę 57 Pułk Piechoty Wielkopolskiej Karola II Króla Rumunii.

Nieoficjalnym patronem 58 pp był Bolesław Chrobry stąd często posługiwano się nazwą – 58 Pułk Piechoty Wielkopolskiej Króla Bolesława Chrobrego.

23 marca 1939 r. Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, marszałek Edward Śmigły-Rydz podporządkował 14 DP pod względem operacyjnym gen. dyw. Tadeuszowi Kutrzebie, inspektorowi armii wyznaczonemu na stanowisko dowódcy Armii "Poznań".

Na początku czerwca 1939 r. dowódca armii podporządkował: 7 Pułk Strzelców Konnych Wielkopolskich dowódcy 14 DP, a 55 pp dowódcy Wielkopolskiej BK.

Dowódca piechoty dywizyjnej, płk dypl. Władysław Zubosz-Kaliński został wyznaczony na stanowisko dowódcy 13 DP.

Dywizja w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

Bitwa lomianki 1939.png

Mobilizacja[edytuj | edytuj kod]

24-27 sierpnia 1939 r. 14 DP przeprowadziła mobilizację. Zgodnie z planem mobilizacyjnym "W" wystawiono wszystkie, przewidziane etatem, dywizyjne pododdziały broni i służb:

  • Dowództwo 14 DP zmobilizowało:
    • Sąd Polowy Nr 14,
  • 57 PP Wlkp. zmobilizował:
    • 71 Kompania Karabinów Maszynowych Przeciwlotniczych Typ B,
    • 71 Kompania Kolarzy,
    • 171 Kompania Asystencyjna,
    • Batalion Marszowy 55 PP,
    • Batalion Marszowy 57 PP Wlkp.,
    • uzupełnienie marszowe 71 Kompanii Kolarzy,
  • 58 PP Wlkp. zmobilizował:
    • 6 Batalion Strzelców,
    • 71 Samodzielna Kompania Karabinów Maszynowych i Broni Towarzyszącej,
    • 72 Kompania Karabinów Maszynowych Przeciwlotniczych Typ B,
    • 703 Kolumna Taborowa Parokonna,
    • Batalion Marszowy 58 PP Wlkp.,
    • uzupełnienie marszowe 71 Samodzielnej Kompanii Karabinów Maszynowych i Broni Towarzyszącej,
    • Ośrodek Zapasowy 14 DP w Kutnie i Łęczycy,
  • Komenda Rejonu Przysposobienia Wojskowego Konnego w Poznaniu i 15 Pułk Ułanów Poznańskich zmobilizował:
    • 14 Szwadron Kawalerii Dywizyjnej,
  • 14 PAL Wlkp. zmobilizował:
    • 14 Samodzielny Patrol Meteorologiczny,
    • 701 Pluton Parkowy Uzbrojenia,
    • 704 Kolumna Taborowa Parokonna,
    • 701 Warsztat Taborowy Parokonny,
  • 7 Pułk Artylerii Ciężkiej Wielkopolskiej w Poznaniu zmobilizował m.in.:
    • 14 Dywizjon Artylerii Ciężkiej Typ II z 14 Plutonem Taborowym,
  • 7 Dywizjon Artylerii Przeciwlotniczej w Poznaniu zmobilizował m.in.:
    • 14 Bateria Przeciwlotnicza Motorowa Typ A,
  • 7 Batalion Saperów Wielkopolskich w Poznaniu zmobilizował m.in.:
    • 14 Batalion Saperów Typ IIa (kolumna saperów bez plutonu mostowego),
  • 14 Kompania Łączności w Poznaniu zmobilizowała:
    • Pluton Łączności Kwatery Głównej 14 DP,
    • Kompania Telefoniczna 14 DP,
    • Pluton Radio 14 DP,
    • Drużyna Parku Łączności 14 DP,
    • Stacja Radiotelegraficzna Nr 4 Typ II,
  • 7 Dywizjon Żandarmerii w Poznaniu zmobilizował m.in.:
    • Pluton Pieszy Żandarmerii Nr 14,
  • Kadra 7 Dywizjonu Taborów w Koninie zmobilizowała m.in.:
    • 705 Kolumna Taborowa Parokonna,
    • 706 Kolumna Taborowa Parokonna,
    • 707 Kolumna Taborowa Parokonna,
    • 708 Kolumna Taborowa Parokonna,
    • 71 Kolumna Sanitarna Konna,
    • 701 Dowództwo Grupy Marszowej Służb Typ II,
    • 702 Dowództwo Grupy Marszowej Służb Typ II,
  • 7 Szpital Okręgowy w Poznaniu zmobilizował m.in.:
    • 701 Kompania Sanitarna,
    • 701 Szpital Polowy,
    • 701 Zespół Przeciwgazowy,
    • 701 Polowa Kolumna Dezynfekcyjno-Kąpielowa,
    • 701 Polowa Pracownia Bakteriologiczno-Chemiczna,
    • 701 Polowa Pracownia Dentystyczna,
  • Składnica Materiału Intendenckiego Nr 7 w Poznaniu zmobilizowała m.in.:
    • 701 Park Intendentury Typ I,
  • Urząd Pocztowo-Telegraficzny w Łodzi zmobilizował:
    • Poczta Polowa KG 14 DP Nr 154,
  • Szkoła Podoficerów Piechoty dla Małoletnich Nr 2 w Śremie zmobilizowała:
    • 701 Kolumna Taborowa Parokonna,
    • 702 Kolumna Taborowa Parokonna,

Działania bojowe w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

Bitwa nad Bzurą
Bitwa bzura 13-09-39.png

Przez pierwsze dni września 1939 r. 14 DP pod dywizja dowództwem gen. bryg. Franciszka Włada znajdowała się w odwrocie wraz z resztą Armii. 8 września w składzie GO „Koło” dowodzonej przez gen. Edmunda Knolla-Kownackiego zajmowała pozycje wyjściowe, aby następnego dnia wziąć udział w bitwie nad Bzurą, uderzając na Piątek. Następnego dnia wieczorem ruszył szturm. Przełamano opór niemiecki na linii Czarne Pale-Goślub-Piekary. 10 września w południe zdobyto Piątek. W trakcie tych walk został ranny dowódca niemieckiej 30 DP, gen. Kurt von Briesen, a wówczas jego zastępca zarządził odwrót. Oddziały 14 DP posuwały się dalej w walkach po osi Mąkolice-Stryków i do wieczora 12 września osiągnęły linię na południe od Warszawy. Niestety nie mogły posuwać naprzód, ponieważ w decydującym momencie ustało wsparcie ogniowe ze strony 7 dac, którego sztab został rozbity we wsi Mąkolice. W rezultacie w rejonie Pludwina i Woli Błędowej natarcie dywizji zostało zatrzymane. 12 września 57 pp wsparł Wielkopolską Brygadę Kawalerii podczas nieudanego natarcia na Głowno. Nad ranem 17 września 14 DP wyruszyła do rejonu koncentracji pod Iłowem i Budami Starymi. Dywizja próbowała przejść przez Bzurę do Puszczy Kampinoskiej, lecz nie mogła tego dokonać. 18 września próbowała zorganizować obronę Białej Góry. Po śmierci dowódcy dywizja jako całość przestała istnieć. Oddziały na własną rękę próbowały przejść Bzurę i ukryć się w Puszczy Kampinoskiej. Udało się to tylko nielicznym. 19 września pod Palmirami zebrały się resztki dywizji. Następnie przebiły się do Warszawy. Tam wzmocniły 15 DP i 25 DP i walczyły w obronie stolicy do kapitulacji 28 września.

Ośrodek Zapasowy dywizji zlokalizowano w najbliższej okolicy Kutna. Na skutek postępów wojsk niemieckich został on ewakuowany na wschód. Do Warszawy ośrodek dotarł z dużymi kłopotami ponieważ kolumny marszowe zostały zaskoczone przez oddziały niemieckie podchodzące do Warszawy od strony Pruszkowa i Błonia. Bałagan panujący w stolicy spowodował, że kolumny poszły w rozsypkę i już nie zebrały się w całości mimo obowiązującego miejsca zbiórki w Garwolinie. Ostatecznie gros ośrodka przedostał się przez Mińsk Mazowiecki i Radzyń Podlaski do Kowla, gdzie uległ demobilizacji na wieść o agresji sowieckiej 17 września. Część żołnierzy skierowała się na zachód i po walkach nad Wieprzem w rejonie Łęcznej i Lublina dołączyła w końcu do SGO „Polesie”. Do kapitulacji grupy walczyła w jej składzie w rejonie Kocka.

Ordre de Bataille i obsada personalna we wrześniu 1939[edytuj | edytuj kod]

  • Ośrodek Zapasowy 14 DP w Strzelcach k. Kutna[4]
    • dowódca ośrodka – ppłk Józef Kokoszka
    • dowódca batalionu nadwyżek 55 pp – mjr Franciszek Borkowski
    • dowódca batalionu nadwyżek 57 pp – mjr Adam Solski
    • dowódca batalionu nadwyżek 58 pp – mjr Jan Jankowski

Obsada personalna dowództwa dywizji[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy dywizji:

Dowódcy piechoty dywizyjnej:

Przypisy

  1. Dziennik Poznański Nr 184 z 14 sierpnia 1934 r., s.4.
  2. Dowódca saperów dywizyjnych był równocześnie dowódcą batalionu saperów.
  3. Zgodnie z etatem sąd polowy dysponował dwa wozami konnymi. Jeden, przeznaczony do transportu dokumentów, druków i innego wyposażenia technicznego – stanowił kancelarię, drugi, do przewożenia aresztowanych, był ruchomym aresztem sądowym.
  4. Ośrodek Zapasowy nie wchodził w skład dywizji piechoty. Był jednostką organizacyjną podporządkowaną dowódcy Okręgu Korpusu.
  5. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 46 z 11 maja 1924 roku, s. 265.
  6. Generał podporucznik Michał Milewski był inspektorem piechoty 1 Dywizji Strzelców Wielkopolskich.
  7. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 132 z 20 grudnia 1924 roku, s. 747. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 17 z 14 lutego 1925 roku, s. 76, termin przesunięcia na stanowisko dowódcy piechoty dywizyjnej 14 DP został przesunięty na dzień 20 lutego 1925 roku.
  8. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 10 z 19 marca 1927 roku, s. 94.
  9. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 4 z 20 lutego 1928 roku, s. 33.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piotr Bauer, Bogusław Polak, Armia Poznań w wojnie obronnej 1939, Poznań 1983, ISBN 83-210-0385-0,
  • Księga chwały piechoty, praca zbiorowa, Warszawa 1992, reprint wydania z 1939 r.,
  • Tadeusz Kryska-Karski, Stanisław Żurakowski, Generałowie Polski Niepodległej, Warszawa 1991,
  • Eugeniusz Kozłowski, Wojsko Polskie 1936-1939. Próby modernizacji i rozbudowy, Warszawa 1964,
  • Jerzy Nazarewicz, Działalność sądów wojennych w wojnie obronnej Polski 1939 r., WPH nr 1 (87) z 1979 r., s. 102-136,
  • Jerzy Nazarewicz, Wojskowa służba sprawiedliwości w przededniu i w pierwszym okresie wojny obronnej Polski w 1939 r., WPH nr 2 (84) z 1978 r., s. 75-106,
  • Piotr Stawecki, Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918-1939, Warszawa 1994, ISBN 83-11-08262-6,
  • Spis byłych oddziałów wojskowych WP, Przegląd Historyczno-Wojskowy, nr 2 (183) z 2000 r., s. 66-113,
  • Jan Suliński, Żandarmeria organ bezpieczeństwa armii 1918-1945, Warszawa 2003, ISBN 83-912638-5-1,
  • Rajmund Szubański, Plan operacyjny "Wschód", Warszawa 1994, ISBN 83-11-08313-4,
  • Piotr Zarzycki, Plan mobilizacyjny "W". Wykaz oddziałów mobilizowanych na wypadek wojny, Pruszków 1995, ISBN 83-85621-87-3,
  • BEZPIECZEŃSTWO forum ogólnowojskowe,
  • Zarys historii wojennej pułków polskich 19218-1920:
    • Uziemiło Stanisław, Zarys historii wojennej 14. Pułku Artylerii Polowej Wielkopolskiej, Warszawa 1928,
    • Panufnik Ładysław, Zarys historii wojennej 15. Pułku Artylerii Polowej Wielkopolskiej, Warszawa 1929,
    • Kiciński Adam, Zarys historii wojennej 7. Pułku Artylerii Ciężkiej, Warszawa 1928,
    • Jasionek Stefan, Zarys historii wojennej 55. Poznańskiego Pułku Piechoty, Warszawa 1928,
    • Karczewski Leon, Zarys historii wojennej 57. Pułku Piechoty Wielkopolskiej, Warszawa 1928,
  • Wojciechowski Jerzy S., Przysposobienie Wojskowe Konne "Krakusi" – kawaleria dywizyjna, Przegląd Historyczno-Wojskowy nr 1 (211) z 2006 r., ISSN 1640-6281,