16 Pomorski Pułk Artylerii Lekkiej

16 Pułk Artylerii Lekkiej
Historia
Państwo	II Rzeczpospolita
Sformowanie	1920
Rozformowanie	1939
Tradycje
Nadanie sztandaru	19 czerwca 1938
Dowódcy
Pierwszy	płk Emil Krukowicz-Przedrzymirski
Ostatni	ppłk Aleksander Słupczyński
Organizacja
Dyslokacja	Grudziądz
Podporządkowanie	16 Pomorska Dywizja Piechoty
Rodzaj wojsk	Artyleria

Armata 75 mm wz. 1897

16 Pomorski Pułk Artylerii Lekkiej (16 pal) – oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego II RP.

Pułk stacjonował w garnizonie Toruń (1920) i Grudziądz (1920-1939). Był organiczną jednostką artylerii 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty.

Jego 1 i 2 bateria odznaczona została orderem VM za wojnę obronna 1939

Formowanie

Geneza pułku sięga listopada 1919. 9 listopada 1919 bowiem dowódca Dywizji Strzelców Pomorskich płk Stanisław Wilhelm Skrzyński rozkazem nr 41 z polecił ppor. Tadeuszowi Łukowiczowi przystąpić do formowania Pomorskiej Baterii Artylerii Polowej. Już następnego dnia w Głównej (obecnie w granicach Poznania) rozpoczęto formowanie baterii złożonej z artylerzystów – byłych żołnierzy armii niemieckiej z I wojny światowej.

Po przejęciu Pomorza na mocy traktatu wersalskiego, 23 stycznia 1920 baterię przewieziono transportem kolejowym do Torunia, gdzie w koszarach na Podgórzu kwaterowała cztery miesiące. W związku z koniecznością ujednolicenia numeracji związków taktycznych i oddziałów w Wojsku Polskim 5 marca 1920 Minister Spraw Wojskowych rozkazem nr 1401 przemianował Pomorską Dywizję Strzelców na 16 Pomorską Dywizję Piechoty, a Pomorską Baterię Artylerii Polowej – na baterię zapasową 16 Pułku Artylerii Polowej. Zadaniem tej baterii było szkolenie i przygotowanie zalążków dywizjonów i baterii dywizyjnego pułku artylerii polowej. Tutaj kierowano żołnierzy, uzbrojenie, sprzęt i konie.

Funkcję dowódcy baterii zapasowej czasowo pełnił ppor. Jan Bigocki. W tym czasie przybyli do baterii oficerowie skierowani przez Ministra Spraw Wojskowych m.in.: kpt. Leon Dąbrowski z 3 Pułku Artylerii Polowej – na dowódcę I dywizjonu, kpt. Otton Krzisch z 5 Pułku Artylerii Ciężkiej – na dowódcę II dywizjonu.

W związku z rozpoczętą wiosenną ofensywą polską w wojnie polsko-rosyjskiej 27 kwietnia dowódca 16 Brygady Artylerii płk Karol Olbracht Habsburg nakazał dowódcy baterii zapasowej przystąpić do formowania dowództwa i sztabu pułku oraz do intensywnego przygotowania 1 baterii w celu wysłania jej na front.

17 maja 1920 przybył kpt. Emil Krukowicz-Przedrzymirski, wyznaczony dekretem Naczelnego Wodza na stanowisko dowódcy pułku, który wcześniej kierował Sekcją Artylerii Oddziału I Naczelnego Dowództwa WP. Z jego inicjatywy w dniach 19–20 maja przedyslokowano formujący się 16 Pułk Artylerii Polowej do Grudziądza, ówczesnej siedziby Dowództwa Okręgu Generalnego Pomorze, gdzie został zakwaterowany w koszarach na cytadeli, które wcześniej opuścił 22 Pułk Artylerii Polowej. W nowym miejscu dyslokacji były o wiele lepsze warunki rozmieszczenia ludzi i koni, a także dobrze utrzymane działownie, warsztaty puszkarskie, prochownie, kuźnie itp. Nabrały także tempa prace organizacyjne i szkoleniowe.

Dwudywizjonowy pułk podczas walki wchodził w skład różnych dywizji, przydzielany pododdziałami. Dopiero w rejonie Włodawy, we wrześniu 1920 całością sił walczył w składzie w 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty.

Z dniem 1 stycznia 1932 jednostka przemianowana została na 16 Pułk Artylerii Lekkiej .

Pomorscy artylerzyści

Pułk walczył w składzie 16 DP

Dowódcy pułku:

• kpt./płk SG Emil Krukowicz-Przedrzymirski (17 V 1920 – 22 X 1922)
• ppłk/płk SG Gabriel Kociuba (22 X 1922 – 12 XI 1925)
• ppłk Otton Krzisch (wz. 12 XI 1925 – 20 I 1926)
• płk Józef Korycki (20 I 1926 – 2 XII 1929)
• mjr Leon Dąbrowski (wz. 2 XII 1929 – 17 i 1930)
• ppłk Zygmunt Nikodem Żaboklicki (17 I 1930 – 5 VII 1933)
• mjr Karol Pasternak (wz. 5 VII – 7 IX 1933)
• płk Witold Doliwa-Andruszewicz (7 IX 1933 – 9 XI 1938)
• ppłk mgr Aleksander Alojzy Słupczyński (p.o. 9 - 22 XI 1938)
• płk Stefan Zielke (22 XI 1938 – 24 VIII 1939)
• ppłk mgr Aleksander Alojzy Słupczyński (24 VIII – 18 IX 1939)

Oficerowie pułku:

• Gustaw Billewicz
• Florian Grabczyński
• Jerzy Kirchmayer
• Mikołaj Łapicki
• Antoni Zdrojewski
• Paweł Piotr Filipowicz

Obsada personalna pułku we wrześniu 1939

• dowódca pułku - ppłk mgr Aleksander Alojzy Słupczyński
• adiutant pułku – kpt. Gustaw Billewicz
• dowódca I dywizjonu armat - mjr Tadeusz Marian Nadratowski
  • dowódca 1 baterii – kpt. Stanisław Pierzchała
  • dowódca 2 baterii – por. Tadeusz Boratyński
  • dowódca 3 baterii – kpt. Jan Wiszniowski
• dowódca II dywizjonu armat - mjr Albin Walenty Rak
  • dowódca 4 baterii – kpt. Marian Witold Michalczyk
  • dowódca 5 baterii – kpt. Jan Gutry
  • dowódca 6. baterii – por. Tadeusz Małachowski
• dowódca III dywizjonu haubic - kpt. Tadeusz Stanisław Tazber
  • dowódca 7 baterii – kpt. rez. Roman Majewski
  • dowódca 8 baterii – por. Ryszard Stanisław Harlfinger
  • dowódca 9 baterii – por. rez. Kazimierz Gollnik

Polegli w walkach

• w wojnie polsko-rosyjskiej 1919–1920 r.:
  • kpr. Józef Borys,
  • bomb. Konrad Szczukowski,
  • kan. Jakub Cios,
  • kan. Bolesław Dębski,
  • kan. Adam Rebinkowski,
  • kan. Markus Stitzel;
• w kampanii wrześniowej 1939 r.:
  • ppłk mgr Aleksander Alojzy Słupczyński – † 18.09 Janówek k. Brochowa,
  • kpt. rez. Jan Gorzechowski – † 20.09 Cząstków Polski,
  • kpt. rez. Roman Majewski – † 3.09 Grabowiec,
  • por. Aleksander Marian Dąbrowski – † 27.09 Kazuń,
  • por. rez. Eugeniusz Andrzej Kolasiński – † 14.09 Łowicz,
  • ppor. rez. Jan Anastazy Barański – † 16.09 Złakowo Kościelne,
  • ppor. Eugeniusz Franciszek Błachut – † 17.09 Pieczyska Łowickie,
  • ppor. (?) Łącki – † 2.09 Jarantowice,
  • ppor. rez. Tadeusz Karol Łęcki – † 17.09 (z ran) Łódź,
  • ppor. rez. Lech Stannik – † 14.09 Mysłaków,
  • ppor. rez. Lech Wiktor Staśkiewicz – † 14.09 Bednary,
  • ppor. rez. Franciszek Talpa – † 24.09 (z ran) Łowicz,
  • ppor. rez. Andrzej Władysław Wachal – † 19.09 Kampinos,
  • ogn. pchor. rez. Tadeusz Zygmunt Majewski – † 16.09 Czerniewo,
  • plut. pchor. rez. Zdzisław Łuczyński – † 19.09 Tułowice,
  • plut. Jan Bentkowski – † 17.09 Czerniewo,
  • plut. Czesław Janik – † 30.09 (z ran) Parczew,
  • kpr. Władysław Nelkowski – † 17.09 Kiernozia,
  • bomb. Ignacy Werra – † 4.09 Grudziądz,
  • kan. Alfons Dobernsztajn – † 19.09 Iłów,
  • kan. Stanisław Dzieciętkowski – † 16.09 Czerniewo,
  • kan. Stanisław Gontaziak – † 24.09 Pawłowice,
  • kan. Stefan Grzelak – † 23.09 Karwów,
  • kan. Konrad Kamiński – † 16.09 Czerniewo,
  • kan. Bronisław Robert Krause – † 15.09 Gągolin,
  • kan. Antoni Lewandowski – † 30.11 (z ran) Łowicz,
  • kan. Jan Mandrowa – † 18.09 Iłów,
  • kan. Maksymilian Manteufel – † 18.09 Iłów,
  • kan. Maksymilian Maszka – † 21.11 (z ran) Grudziądz,
  • kan. Stanisław Norloch – † 17.09 Czerniewo,
  • kan. Leon Nowakowski – † 18.09 Iłów,
  • kan. Jerzy Płatajczyk – † 16.09 Czerniewo,
  • kan. Ksawery Poćwiardowski – † 30.07.1940 (z ran) Warszawa,
  • kan. (?) Rozenberg – † 3.09 Nicwałd,
  • kan. Leon Schein – † 18.09 Tułowice,
  • kan. Wacław Strzelecki – † 19.09 Kampinos,
  • kan. Stanisław Szczepaniak – † 18.09 Tułowice.

Odznaczeni srebrnym krzyżem Orderu „Virtuti Militari” V klasy za wojnę 1918-1920

kan. Stanisław Bawor pchor. Stanisław Borzyszkowski kpr. Józef Dąbek ppor. Zygmunt Doellinger por. Lubomierz Głażewski

por. Tadeusz Grzegorzewski por. Józef Jaksa-Bobowski chor. Franciszek Krela mjr Emil Krukowicz-Przedrzymirski ppor. Bronisław Nelkowski

por. Eugeniusz Pepłowski kpr. Maksymilian Reichwald por. Paweł Romocki plut. Tadeusz Woźniak

Symbole pułkowe

Sztandar

Nadanie sztandaru i zatwierdzenie jego wzoru ujęte zostało w Dzienniku Rozkazów MSWojsk z 1937, nr 18, poz. 230.

Sztandar, ufundowany przez społeczeństwo Grudziądza, wręczył pułkowi marszałek Edward Śmigły-Rydz w Toruniu 19 czerwca 1938 podczas ceremonii wręczania oddziałom OK VIII (Toruń) sztandarów ufundowanych przez społeczeństwo pomorskie. Uprzednio został poświęcony przez biskupa polowego WP ks. Józefa Gawlinę. Dalsze uroczystości miały miejsce na błoniach nadwiślańskich w Grudziądzu 26 czerwca 1938. Po mszy św. polowej, prezydent miasta inż. Józef Włodek przeczytał akt fundacyjny i przekazał sztandar gen. bryg. Emilowi Przedrzymirskiemu-Krukowiczowi (organizatorowi i pierwszemu dowódcy pułku). Ten z kolei wręczył sztandar ówczesnemu dowódcy pułku płk. Witoldowi Andruszewiczowi, który złożył przysięgę. Na lewej stronie płatu sztandarowego wyhaftowano:

• w prawym górnym rogu: tarczę z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej'
• w lewym górnym rogu: wizerunek św. Barbary,
• w prawym dolnym rogu: gryfa pomorskiego na tarczy,
• w lewym dolnym rogu : odznakę pamiątkową 16 PAL.

Na prawej stronie płatu sztandarowego na ramionach krzyża widniały napisy:

• u góry: Grudziądz 17 IV 1920,
• u dołu: Horodec 24 IX 1920,
• na lewym ramieniu: Mrozy 18 VIII 1920,
• na prawym ramieniu: Dywin 14 IX 1920.

W czasie działań wojennych 1939 sztandar był przewożony ze sztabem pułku przez cały szlak bojowy od Grudziądza aż do Lasów Iłowskich. Tam, wobec niemożności wyjścia z okrążenia został 18 września 1939 spalony osobiście przez dowódcę pułku ppłk. Aleksandra Słupczyńskiego. w obecności mjr. Józefa Morkowskiego – dowódcy łączności 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty oraz ogn. Stanisława Dąbrowskiego ze sztabu pułku.

Odznaka

Odznaka zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. nr 16, poz. 158 z 18 maja 1929 roku. Posiada kształt krzyża maltańskiego o ramionach pokrytych ciemnozieloną i czarną emalią. Na ramionach krzyża wpisano numer 16 i rok powstania pułku 1919. Między ramionami krzyża pęki złoconych promieni. Dwuczęściowa - oficerska, wykonana w srebrze, emaliowana. Wymiary: 42x42 mm. Wykonanie: Wiktor Gontarczyk - Warszawa

Bibliografia

• Zarys historii wojennej 16 Pułku Artylerii Polowej, opr. Marian Wiśniewski, Warszawa 1929.
• Księga pamiątkowa artylerii polskiej 1914–1939, opr. Karol Lucjan Galster, Londyn 1975.
• Jerzy Krzyś, 16 Pułk Artylerii Lekkiej, Pruszków 1998, ISBN 83-87103-60-8.
• Roman Łoś: Artyleria polska 1914-1939. Warszawa: "Bellona", 1991. ISBN ISBN 83-11-07772-X. 
• Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990. ISBN 83-211-1104-1. 
• Zdzisław Sawicki: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siy Zbrojne Na Zachodzie. Pantera Books. ISBN 83-204-3299-5.