1 Pułk Strzelców Konnych (II RP)

1 Pułk Strzelców Konnych
Historia
Państwo	Polska
Sformowanie	1919
Rozformowanie	1939
Patron	Cesarz Napoleon
Tradycje
Święto	9 maja
Nadanie sztandaru	4 maja 1924
Dowódcy
Pierwszy	płk Tadeusz Sulimirski
Ostatni	rtm. Stanisław Łukaszewicz
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka, kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja	Garwolin
Podporządkowanie	Warszawska Brygada Pancerno-Motorowa
Rodzaj wojsk	kawaleria
Rodzaj sił zbrojnych	wojska lądowe

1 Pułk Strzelców Konnych (1 psk) – oddział kawalerii Armii Polskiej we Francji (1919), Wojska Polskiego II RP (1919-1939) i Armii Krajowej (1940-1944).

Jednostka nieoficjalnie nosiła imię Cesarza Napoleona i nazwę wyróżniającą "Raszyńskich" .
Przed 1939 stacjonowała w Garwolinie.
Święto pułkowe obchodzono 9 maja w rocznicę przekroczenia granicy polskiej w 1919 przez 4 Pułk Szwoleżerów.
Oddział nawiązywał do tradycji 1 Pułku Strzelców Konnych Księstwa Warszawskiego (1807-1815) i 1 Pułku Strzelców Konnych Królestwa Kongresowego (1815-1831).

Formowanie

Na przełomie kwietnia i maja 1919, w Louri we Francji, w składzie Armii gen. Józefa Hallera, sformowana została I Grupa 4 Pułku Szwoleżerów. Dowództwo grupy, będącej odpowiednikiem dywizjonu, objął major armii francuskiej Henryk Paweł de Baupuis. Organizacja jednostki odbywała się na bazie francuskiego 10 Pułku Dragonów. 4 maja 1919 grupa wyjechała z Francji do Polski przez Niemcy. 9 maja 1919 na stacji kolejowej Zbąszyń oddział przekroczył granicę polsko-niemiecką, a następnie został tymczasowo rozlokowany w Makowie pod Skierniewicami. Pod koniec sierpnia tego roku dowództwo nad grupą objął rtm. Franciszek Kościesza-Ożegalski. 1 września 1919, w wyniku scalenia Armii Polskiej we Francji z armią krajową, grupa przemianowana została na 1 dywizjon 1 Pułku Dragonów Kresowych, a 1 października 1920 na III Dywizjon 1 Pułku Strzelców Konnych. 16 października 1919 zorganizowane zostało dowództwo pułku. Dowodzenie jednostką powierzone zostało płk. Tadeuszowi Sulimirskiemu. Dopiero w maju 1921 otrzymał on nazwę 1 Pułku Strzelców Konnych.

Pułk w walce o granice

Tereny działań 3 dywizjonu

Wojna polsko-bolszewicka

18 września 1919 III/4 p.szw. wyładowany został w Łanowcach i wszedł w skład Grupy gen. Bonin’a (eks-7 Dywizja Strzelców Polskich), jako jazda dywizyjna. 18 listopada 1919 dywizjon, transportami kolejowymi, przerzucony został do Wilna, skąd po trzydniowym postoju odszedł do Głębokiego, a dnia 1 grudnia stanął w Kamieńszczyźnie i Mamajach. Tam pełnił rolę kawalerii dywizyjnej 8 Dywizji Piechoty i wraz z nią wziął udział w wyprawie na Dryssę. Prowadził tam działania rozpoznawcze, a 28 kwietnia 1920 wykonał szarżę pod Krasnem. Ofensywa wojsk bolszewickich zmusiła 8 DP do odwrotu a pułk prowadził działania zabezpieczające odwrót.

Pod koniec maja 1920 rozpoczęło się przeciwnatarcie polskie w kierunku Grodna w trakcie którego pułk wykonał szarżę pod Miechnicami (2 czerwca) i doszedł do rejonu Głębokich, lecz ofensywa wojsk bolszewickich Michaiła Tuchaczewskiego zmusiła 8 DP do odwrotu aż pod Warszawę.

15 sierpnia 1920 pułk wziął udział w bitwie warszawskiej, walcząc pod Radzyminem, a następnie w ofensywie na kierunku północno-wschodnim, gdzie po osiągnięciu Ostrołęki 25 sierpnia 1920 został przerzucony na południe na linię Dniestru, następnie w rejon Tarnopola i Szepietówki, gdzie zakończył działania bojowe w tej wojnie.

Pułk w okresie pokoju

W latach 1921-1924 jednostka podporządkowana była dowódcy Okręgu Korpusu Nr I w Warszawie. W tym czasie w jej skład wchodziły trzy szwadrony i szwadron karabinów maszynowych. W czasie wojny dywizjony miały występować w charakterze kawalerii dywizyjnej 8, 18 i 28 DP. W 1924 oddział został przeformowany i podporządkowany dowódcy I Brygady Kawalerii. Jednostka przestała występować w charakterze kawalerii dywizyjnej i została zaliczona do kawalerii samodzielnej. Od 5 marca 1937 do 5 sierpnia 1939 podlegał bezpośrednio Departamentowi Kawalerii Ministerstwa Spraw Wojskowych. W okresie od 6 sierpnia do 5 września 1939 pułk został zmotoryzowany i w składzie Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej wziął udział w kampanii wrześniowej.

Działania bojowe pułku

Pierwsza bitwa pod Tomaszowem Lub.

Kampania wrześniowa 1939

W kampanii wrześniowej uczestniczył w ramach Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej. W dniach 1 września – 3 września 1939 na stanowisku zapasowym w rejonie Garwolina. Następnie w dniach 4 września – 11 września zajmował wraz z brygadą stanowiska obronne nad Wisłą. 13 września wziął udział w natarciu na Annopol, dokąd dotarły niemieckie oddziały po przekroczeniu Wisły. Pomimo powodzenia tego ataku został powstrzymany on rozkazem dowódcy brygady i rozpoczął się odwrót na wschód.

19-20 września pułk wziął udział w bitwie pod Tomaszowem Lubelskim. 20 września pułk wraz z innymi jednostkami brygady skapitulował wobec braku możliwości kontynuowania dalszej walki. Grupa ok. 200 oficerów i żołnierzy pułku po porzuceniu sprzętu ciężkiego podjęła próbę samodzielnego przebicia się przez pierścień okrążenia. Gdy próba okazała się bezskuteczna, grupa rozproszyła się.

Rozwiązanie pułku nastąpiło 20 września 1939 wraz z kapitulacją Armii "Lublin".

Powstanie Warszawskie 1944

Odtworzony został w konspiracji w ramach Armii Krajowej w 1942 w Warszawie i w obwodzie garwolińskim. W powstaniu warszawskim wziął udział udział jako Dywizjon 1806. Walczył na Woli i na Starym Mieście w ramach Zgrupowania "Radosława" – ppłk Jana Mazurkiewicza.

Garwolińscy strzelcy konni

Napoleon Bonaparte, nieoficjalny patron 1 Pułku Strzelców Konnych

Dowódcy pułku:

• płk Tadeusz Sulimirski (X – XI 1919)
• płk Bohdan Aleksander Rudolph (15 XI 1919 – I 1920)
• mjr Bohdan Dąbrowski (p.o. 7 VI – 12 X 1921)
• ppłk Wacław Wysocki (13 X 1921 – 18 V 1922)
• płk Konrad Piekarski (19 V 1922 – 19 VI 1924)
• mjr Jerzy Bereżecki (p.o. 20 VI – 6 XII 1924)
• ppłk Witold Walicki (p.o. 6 XII 1925 – 4 I 1925)
• płk Władysław Kulesza (5 I 1925 – 11 IV 1929)
• płk Adam Bogoria-Zakrzewski (11 IV 1929 – 12 VI 1937)
• mjr Włodzimierz Białobłocki (p.o. 12 VI – 24 VII 1937)
• płk Stanisław Królicki (24 VII 1937 – 5 VII 1939)
• mjr Włodzimierz Białobłocki (p.o. 5 – 29 VII 1939)
• płk Józef Mularczyk (29 VII – 16 VIII 1939)
• mjr Włodzimierz Białobłocki (p.o. 16 – 23 VIII 1939)
• ppłk Stanisław Lewicki (23 VIII – 10 IX 1939)
• mjr Włodzimierz Białobłocki (10 – 16 IX 1939)
• rtm. Stanisław Łukaszewicz (od 16 IX 1939)
• ppłk Karol Błasiński (1940-1944)

Zastępcy dowódcy pułku:

• ppłk kaw. Jan Klim (1923)
• ppłk kaw. Witold Walicki (1924)
• ppłk dypl. Stefan Bolesław Zabielski (1928)
• mjr dypl. Władysław Chwalibogowski (od 31 III 1930)
• ppłk dypl. Adam Remigiusz Grocholski (do 1934)

Organizacja i obsada personalna pułku w 1939

Dowództwo

• dowódca – ppłk dypl. Stanisław Lewicki (zmarł w niewoli w 1940)
• I zastępca dowódcy – mjr Włodzimierz Białobłocki (zmarł po wojnie)
• oficer operacyjny – rtm. Stanisław Łukaszewicz (zmarł po wojnie)
• adiutant – por. Józef Leszczyński
• Oficer informacyjny – por. rez. Antoni Bądzyński (zmarł po wojnie)
• oficer ordynansowy – por. Stanisław Sierawski († 18 IX, Szarowola)
• kwatermistrz (II zastępca dowódcy) – mjr Jan Olpiński
• oficer techniczny – kpt. br. panc. Piotr Włodzimierz Nowak
• dowódca plutonu technicznego – ppor. rez. Stanisław Roguski
• płatnik – chor. Narcyz Witczak-Witaczyński (zginął w Majdanku)
• naczelny lekarz pułku – kpt. lek. dr Grzegorz Woźniakowski (zginął w 1940)
• kapelan – ks. Marian Walczak
• dowódca plutonu gospodarczego – por. Jan Cabaj

• Dowódca szwadronu rozpoznawczego – rtm. Jan Mossakowski
• Dowódca plutonu motocyklistów – ppor. Wacław Zaleski
• Dowódca plutonu kolarzy – por. rez. Jan Rękawek
• Dowódca plutonu czołgów rozpoznawczych TKS – por. Stefan Żywirski (do 17 IX, po nim plut. Stanisław Żak)

1 szwadron liniowy

• Dowódca – por. Jan Koszutski
• Dowódca I plutonu – ppor. Jan Wojciech Sokołowski (zmarł po wojnie)
• Dowódca II plutonu – ppor. rez. Aleksander Rożecki
• Dowódca III plutonu – ppor. rez. Gert Eisenbraun

2 szwadron liniowy

• Dowódca – rtm. Jarosław Malinowski
• Dowódca I plutonu – ppor. Stanisław Mierzikowicz (zmarł po wojnie)
• Dowódca II plutonu – ppor. rez. dr Eugeniusz Judenko
• Dowódca III plutonu – ppor. rez. Szymon Czaplicki († 18 IX, Szarowola)

3 szwadron liniowy

• Dowódca – por. Edward Schoeneich (zmarł po wojnie)
• Dowódca I plutonu – ppor. Stanisław Wojciechowicz (ranny 18 IX, Kolonia Rogoźno)
• Dowódca II plutonu – por. rez. Adam Iłłakowicz (ranny 18 IX, Kolonia Rogoźno, zmarł po wojnie))
• Dowódca III plutonu – ppor. rez. Zdzisław Korzybski († 18 IX, Kolonia Rogoźno)

4 szwadron liniowy

• Dowódca – rtm. Edmund Grunwald (zmarł po wojnie)
• Dowódca I plutonu – ppor. Jerzy Dobrski ( zginął w 1944)
• Dowódca II plutonu – ppor. rez. Stanisław Leśniowski
• Dowódca III plutonu – por. rez. Włodzimierz Wasilewski

szwadron ciężkich karabinów maszynowy i broni towarzyszącej

• Dowódca – rtm. Andrzej Zawisza
• Dowódca I plutonu ckm – ppor. Włodzimierz Syrokomla-Syrokomski (zmarł po wojnie)
• Dowódca II plutonu ckm – ppor. rez. Włodzimierz Tymieniecki
• Dowódca III plutonu ckm – ppor. rez. Witold Zwoliński
• Dowódca IV plutonu ckm – por. rez. Andrzej Kamocki
• Dowódca I plutonu moździerzy – por. Franciszek Uczciwek
• Dowódca II plutonu moździerzy – ppor. rez. inż. Konstanty Strączyński

pododdziały specjalne:

• pluton przeciwpancerny – por. Jan Marowski (do 12 IX, po nim kpr. Józef Wysocki)
• pluton pionierów – por. Mirosław Sawicki
• pluton łączności – por. Stanisław Sokołowski (zginął w maju 1945)
• pluton techniczny – ppor. rez. broni panc. Stanisław Roguski
• pluton gospodarczy – por. int. Jan Cabaj (zginął w Oświęcimiu)
• szwadron zapasowy – rtm. Aleksander Saryusz-Wolski († 29 IX 1939, Krasnobród)

Odznaczeni srebrnym krzyżem Orderu „Virtuti Militari” V klasy za wojnę 1918-1920

strzel. Piotr Albinger strzel. Józef Berdecki strzel. Wacław Drwęski plut. Czesław Dudziński plut. Jan Gatalas strzel. Adolf Giza strzel. Stanisław Głaziewicz strzel. Zygmunt Hoppen strzel. Antoni Jachimiak

strzel. Stefan Jarnot strzel. Julian Rychlicki strzel. Stanisław Kamp strzel. Franciszek Karwowski strzel. Józef Kligier strzel. Jan Moskalski kpr. Józef Niemiec plut. Jan Patalas st. strzel. Ignacy Płoński

strzel. Wincenty Poboła st. strzel. Nikodem Rogalski strzel. Franciszek Sajdak st. strzel. Wojciech Szuda strzel. Wincenty Toboła strzel. Jan Worobiej st. strzel. Jan Wrocławski strzel. Aleksander Zając st. strzel. Józef Zieliński

Odznaczeni srebrnym krzyżem Orderu „Virtuti Militari” V klasy za wrzesień 1939

• rtm. Jarosław Malinowski (2 szwadron)
• st. wachm. Wacław Matysiak (szwadron ckm)
• por. Edward Schoeneich (3 szwadron)
• ppor. Wacław Zaleski (szwadron rozpoznawczy)

Symbole pułkowe

Sztandar

8 lutego 1924 Prezydent RP Stanisław Wojciechowski zatwierdził wzór sztandaru 1 psk, a 4 maja 1924 w Garwolinie wręczył go pułkowi. Sztandar ufundowany został przez społeczeństwo powiatu garwolińskiego i wykonany zgodnie z ustawą z dnia 1 sierpnia 1919.

W 1936 podczas manewrów padały ulewne deszcze. Płat sztandaru zafarbował tak mocno, że nie nadawał się do publicznej prezentacji. Dowódca pułku postanowił, że pierwotne ornamenty i medaliony, wycięte ze zniszczonego płatu zostaną naszyte na kanwę nowego. Całą operację utrzymano w głębokiej tajemnicy. Pierwszy, poplamiony i pozbawiony haftów płat zdeponowano w muzeum pułkowym.

20 września 1939, po rozwiązaniu pułku pod Tomaszowem Lubelskim, sztandar został zabrany przez żołnierzy pułku i 25 września zakopany w Lasach Janowskich.

W 1973 odnaleziono w w Garwolinie zestaw pamiątek pułkowych, a wśród nich poplamiony, pozbawiony haftów i medalionów płat sztandaru. Był to jednak stary płat wymieniony w sztandarze na nowy przez zakonnice z Poznańskiego.

W 1974 podczas obchodów święta pułkowego w Garwolinie weteranom pułku i społeczeństwu miasta zaprezentowano kopię sztandaru. Wykonały ją siostry zakonne ze zgromadzenia "Sacre Coeur" w Poznaniu z inicjatywy byłych żołnierzy 1 psk. Następnie sztandar (kopię) przekazano do Muzeum WP wraz z pierwotnym płatem.

Odznaka

wzór 1
Odznaka ma kształt podkowy. W centrum wpisano numer o inicjały 1 PSK. Jednoczęściowa - wykonana w tombaku srebrzonym. Wymiary: 32x30 mm. Wykonanie: Józef Michrowski - Warszawa

wzór 2
Odznaka zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. nr 14, poz. 142 z 27 maja 1926 roku. Posiada kształt gwiazdy wielopromieniowej nałożonej na stalowe koło. Na środku gwiazdy srebrny orzeł trzymający w szponach proporczyk emaliowany w barwie oliwkowoamarantowej. Nad orłem srebrna cyfra pułkowa 1, na kole lata 1806 1812 1815 1831 1919 1924. Trzyczęściowa - oficerska wykonana w srebrze, emaliowana. Wymiary: 40 mm. Wykonanie: Jan Knedler - Warszawa

Barwy
Proporczyk szmaragdowo-amarantowy

Czapka rogatywka – otok amarantowy.

Spodnie długie ciemnogranatowe, lampasy amarantowe, wypustka amarantowa.

Żurawiejka

Jedzie strzelec z Garwolina,

Dzielna postać, butna mina.

Gdzie ty mieszkasz – w Garwolinie,

Strzelcem jesteś (taki synie).

Niedaleko od stolicy,

Siedzą sami pułkownicy.

Z Francji swój początek bierze,

Spośród strzelców jest na przedzie.

Z całej Polski zbieranina,

To są strzelcy z Garwolina!

Tradycje

Tradycje Pułku sięgają czasów Napoleona, gdy w latach 1800-1814 istniał polski pułk strzelców konnych w armii francuskiej. Po klęsce Napoleona rozwiązany, został odtworzony w Królestwie Polskim w 1816 r. Brał udział w powstaniu listopadowym w latach 1830-1831.

W lutym 1813 wszedł w skład Dywizji Kawalerii Antoniego Pawła Sułkowskiego

Bibliografia

• Henryk Smaczny Księga Kawalerii Polskiej 1914 – 1947 Rodowody – Barwa – Broń wyd. TESCO Warszawa 1989 ISBN 83-00-02555-3
• Wacław Zaleski W Warszawskiej Brygadzie Pancerno-Motorowej 1939 wyd. MON Warszawa 1988 ISBN 83-11-07460-7
• Cezary Leżański Zostały tylko ślady podków... wyd. Książka i Wiedza Warszawa 1984 ISBN 83-05-11122-9
• mjr Józef Mularczyk 1 Pułk Strzelców Konnych (z cyklu Zarys historii wojennej pułków polskich 1918-1920) wyd. Warszawa 1931
• Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990. ISBN 83-211-1104-1. 
• Zdzisław Sawicki: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siy Zbrojne Na Zachodzie. Pantera Books. ISBN 83-204-3299-5. 
• 1 Pułk Strzelców Konnych