1 Pułk Ułanów Krechowieckich

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy pułku kawalerii polskiej okresu II RP i PSZ na Zachodzie. Zobacz też: inne jednostki noszące nazwę 1 Pułk Ułanów.
1 Pułk Ułanów Krechowieckich
Ag virtuti.jpg
Odznaka pułkowa – 1 Pułk Ułanów Krechowieckich
Odznaka pamiątkowa pułku, wzór z roku 1929
Historia
Państwo Polska II Rzeczpospolita
Sformowanie 1915
Rozformowanie 1947
Patron płk Bolesław Mościcki
Tradycje
Święto 24 lipca
Nadanie sztandaru 1917
Rodowód 1 Pułk Ułanów
Tradycje jednostki kontynuuje lub kontynuowały 1 batalion czołgów 4 Suwalskiej Brygady Kawalerii Pancernej
Dowódcy
Pierwszy płk Bolesław Mościcki
Ostatni płk dypl. Leon Strzelecki
Działania zbrojne
I wojna światowa, wojna polsko-bolszewicka, II wojna światowa (kampania wrześniowa)
Organizacja
Dyslokacja Augustów (1939)
Podporządkowanie Dywizja Strzelców Polskich (1917)
IV Brygada Jazdy, V Brygada Jazdy, VI Brygada Jazdy (1919-1920)
XI Brygada Kawalerii (1924-1929)
Brygada Kawalerii Suwałki (1929-1937)
Suwalska Brygada Kawalerii (1937-1939)
2 Brygada Pancerna (1944-1947)
Rodzaj wojsk kawaleria
wojska pancerne
Rodzaj sił zbrojnych Wojska Lądowe
Tablica w kościele garnizonowym w Londynie

1 Pułk Ułanów Krechowieckich im. Pułkownika Bolesława Mościckiego – polski pułk kawalerii z okresu międzywojennego, odtworzony w ramach Armii Krajowej oraz jako pułk pancerny w ramach Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

Swój rodowód wywodzi od 1 Pułku Ułanów utworzonego w ramach Legionu Puławskiego, zaś przydomek krechowieccy od miejscowości Krechowce koło Stanisławowa, gdzie pod dowództwem płk Mościckiego stoczył swój pierwszy zwycięski bój[1]. Rozwiązany w maju 1918, został odtworzony na podstawie decyzji Rady Regencyjnej w listopadzie tegoż roku. Od grudnia 1918 do sierpnia 1919 brał udział w w wojnie polsko-ukraińskiej, gdzie wsławił się obroną Gródka Jagiellońskiego, czym przyczynił się do powodzenia odsieczy Lwowa.

Brał udział w objęciu Pomorza we władanie Rzeczypospolitej oraz 10 lutego 1920 w jej zaślubinach z morzem[2].

W wojnie polsko-bolszewickiej 1919–1920 prowadził zwycięskie walki w Koziatyniu, z armią konną Budionnego pod Wołodarką, Korosteniem, Zamościem i Ostrogiem, nad Słuczą, Bugiem, Styrem i Horyniem. Po zakończeniu wojny, na wiosnę 1921, zajął stare "carskie" koszary w Augustowie, w których stacjonował do 1939.

W kampanii wrześniowej, w składzie Suwalskiej Brygady Kawalerii, walczył pod Zambrowem, Zalesiem, Dąbrową Wielką, Olszewem. Szlak bojowy zakończył pod Kockiem 6 października 1939.

Został odtworzony w ramach Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR. Sformowano go w wyniku połączenia: 6 dywizjonu kawalerii/1 pułku ułanów, pułku kawalerii 5 DP i 7 dywizjonu kawalerii. Po wyjściu Armii Polskiej z ZSRR, wszedł w skład 2 Brygady Czołgów; przekształcony początkowo w 5 batalion czołgów, a następnie w 1 Pułk Kawalerii Pancernej. We wrześniu 1942 wraz z brygadą skierowany do Iraku, gdzie szkolił się do października 1943. Po powrocie do Palestyny otrzymał czołgi Sherman, a ostatecznie szkolenie zakończył w grudniu 1943 w Egipcie. W tym czasie powrócił do swojej tradycyjnej nazwy.

W kampanii włoskiej walczył w ramach 2 Brygady Pancernej. W bitwie o Monte Cassino i Piedimonte był w odwodzie brygady. Walczył czynnie w bitwie o Ankonę, przełamywał Linię Gotów oraz zdobywał Bolonię.

Został rozformowany wraz z pozostałymi jednostkami 2 Korpusu Polskiego w 1947.

Pułk odtworzono również w składzie Armii Krajowej. Walczył w Puszczy Augustowskiej w ramach Akcji Burza.

Tradycja pułku[edytuj | edytuj kod]

Schemat bitwy pod Krechowcami

Według tradycji pułkowej był najstarszym pułkiem ułanów jazdy polskiej. Swoją nazwą i barwami sięgał do lat 1776–1792-1794[3], gdy istniał 1 Pułk Ułanów Nadwornych.

W latach 1815-1831 wchodził w skład wojsk Królestwa Polskiego (jako 1 Pułk Ułanów Królestwa Kongresowego), brał udział w powstaniu listopadowym[4]

Pułk odtworzono również na Węgrzech, gdzie walczył w powstaniu węgierskim w latach 1848-1849[3].

Początkiem kolejnego odtworzenia Pułku był nabór ochotników do dwóch szwadronów jazdy w grudniu 1914, w ramach Legionu Puławskiego[1]. W połowie stycznia 1915 został zorganizowany 1 szwadron i dlatego rok ten został umieszczony na znaku pułkowym[5]. Pod koniec stycznia 1916 wzrosła na tyle liczebność szwadronów, że zostały przekształcone w Polski Dywizjon Ułański Brygady Strzelców Polskich i przeszedł pod Bobrujsk[3]. 23 marca 1917 dywizjon został zaprzysiężony według tekstu własnej roty przysięgi (nie rosyjskiej), wyodrębniającej go z wojsk rosyjskich. Kilka dni później, 3 kwietnia, dowódca rtm. Butkiewicz, wydał samorzutnie rozkaz o przemianowaniu dywizjonu w 1 Pułk Ułanów. Wszedł on jako samodzielna jednostka w skład 1 Korpusu Polskiego. W czerwcu pułk wyruszył na front pod Tarnopol w składzie Dywizji Strzelców Polskich, a w lipcu w składzie rosyjskiego 2 Korpusu Kawalerii wziął udział w ofensywie na Kałusz[3]. Od 19 lipca 1917 dowódcą pułku został płk Bolesław Mościcki[5].

22 lipca szwadrony weszły do płonącego i grabionego przez maruderów armii rosyjskiej Stanisławowa, stając w obronie życia i mienia mieszkańców[1]. Rozkaz z 24 lipca skierował pułk na pola pod wieś Krechowce, gdzie 27 lipca rozegrała się bitwa, w której ułani zdobyli uznanie zarówno dowództwa rosyjskiego, jak i niemieckiego. Po bitwie pułk wycofał się do Besarabii i wywalczył sobie drogę do miejsca koncentracji 1 Korpusu Polskiego w rejonie Mińska i Bobrujska[3]. Na podstawie umów z dowództwem niemieckim 21 maja 1918 zapadła decyzja o rozformowaniu I Korpusu, a z nim 1 Pułku Ułanów.

Information icon.svg Osobny artykuł: Bitwa pod Krechowcami.

Przydomek pułku krechowieccy utrwalił się w powszechnym użyciu, ale dopiero w kwietniu 1919 została oficjalnie przyznana i zatwierdzona nazwa 1 Pułk Ułanów Krechowieckich im. Pułkownika Bolesława Mościckiego.

Święto pułku – 24 lipca, w rocznicę bitwy pod Krechowcami w 1917. Barwy pułku – proporczyk amarantowo-biały wprowadzono na przełomie roku 1917/1918[5], czapka rogatywka – otok amarantowy.

Pułk Wojska Polskiego II RP[edytuj | edytuj kod]

Formowanie[edytuj | edytuj kod]

Proporczyk

Większość byłych żołnierzy pułku pozostawała na terenach kontrolowanych przez Niemców. Po rozbrojeniu okupanta natychmiast przystąpiono do odtworzenia jednostki. Rada Regencyjna już w drugiej połowie października 1918 wydała decyzję o utworzeniu nowych jednostek wojska polskiego, a 4 listopada o utworzeniu 1 Pułku Ułanów. Dla usprawnienia rekrutacji ochotników, a szczególnie zdobycia odpowiedniej ilości koni[6], zadecydowano o jej prowadzeniu w różnych miejscowościach. 2 szwadron sformowany został w Warszawie pod dowództwem rtm. Podhorskiego, ale już 22 listopada został przeniesiony do Kielc. Por. Dunin-Markiewicz, jadąc do Będzina z rozkazem tworzenia 3 szwadronu, zatrzymał się w Wolbromiu i uzgodnił z rtm. Pawłem Korytko, dowódcą zapasowego szwadronu 2 pułku ułanów austriackich (stacjonującego w Wolbromiu), że oddział ten dołączy do pułku. Dowódcą 3 szwadronu został rtm. Bardziński. 1. szwadron, tworzony na bazie plutonu wydzielonego z 2. szwadronu, sformowany został w Radomsku – dowódcą został rtm. Michał Dziewanowski. 4. szwadron pod dowództwem por. Chmielewskiego i szwadron karabinów maszynowych pod dowództwem rtm. Sędzimira formowały się w Piotrkowie. Pluton łączności, ze względu na brak specjalistów i dłuższy okres szkolenia, dołączył do pułku na froncie w Gródku Jagiellońskim. Dowództwo i sztab pułku znajdowały się początkowo w Kielcach, potem od 17 listopada w Wolbromiu.

Walki o granice[edytuj | edytuj kod]

W wojnie polsko-ukraińskiej[edytuj | edytuj kod]

Tereny działań bojowych pułku (1918-1921)

Na początku grudnia wszystkie pododdziały pułku (oprócz plutonu łączności, który się szkolił i szwadronu zapasowego, który pozostał w Wolbromiu z zadaniem zdobycia umundurowania, uzbrojenia i koni) spotkały się w Tarnowie, by stąd wyruszyć na pomoc zagrożonemu przez wojska ukraińskie Lwowowi.

Information icon.svg Osobny artykuł: Bitwa o Lwów 1918-1919.

Ułani nie byli jednolicie umundurowani, większa część w cywilnych ubraniach, brakowało ponad połowy siodeł, uprzęży dla koni i uzbrojenia. Część umundurowania i ekwipunku udało się dostarczyć do miasta przed wyruszeniem na front. Stan pułku w momencie odejścia na front: 31 oficerów, 661 ułanów i 600 koni. Ułanów doświadczonych w boju było około 20%, pozostali to ochotnicy, głównie młodzież akademicka. 17 grudnia 1918 pułk wyruszył koleją do Przemyśla, gdzie przeglądu dokonał Naczelny Wódz, komendant Józef Piłsudski. Szwadron zbiorowy został przydzielony do grupy gen. Zielińskiego z zadaniem natarcia w kierunku Sambora i ochrony linii Przemyśl – Lwów. 19 grudnia zdobył Nowe Miasto. Wzmocniony piechotą i artylerią do końca grudnia walczył w rejonie miasta, po czym przeszedł do Gródka Jagiellońskiego[7]. Przez cały styczeń i połowę lutego stoczył szereg walk i potyczek w rejonie miasta. Od 16 lutego 1919 rozpoczęło się natarcie wojsk ukraińskich, które trwało do 18 marca. Pułk obronił Lubień Wielki i Kamieniobród, a potem bezpośrednio Gródek Jagielloński pod nowym dowódcą grupy pułkownikiem Sikorskim. Obrona miasta zaważyła na losach Lwowa, obrońcy przeżywali bardzo trudne chwile i dopiero odsiecz gen. Iwaszkiewicza uratowała zmęczonych i wygłodzonych żołnierzy. Ostatnią akcją zdziesiątkowanych szwadronów był skuteczny atak na miejscowość Wielkopole. Ciężkie straty jakie poniósł pułk (w tym 60% koni) zmusiły go do powrotu do Wolbromia w celu uzupełnienia stanu osobowego (po raz pierwszy przyjęto rekrutów), umundurowania i koni. W Gródku pozostał tylko jeden batalion.

Po uroczystej przysiędze na sztandar przywieziony z Bobrujska, 7 maja 1919 pułk ruszył na front Wołyński do Włodzimierza Wołyńskiego z podporządkowaniem grupie gen. Karnickiego. Ofensywa grupy ruszyła 4 maja. Wojska ukraińskie zaczęły się cofać w kierunku rzeki Styr. Pułk zajął Torczyn i ruszył w kierunku Łucka. Zadaniem było zajęcie mostu na Styrze w Boratynie. Szybkość ataku ułanów zaskoczyła Ukraińców. Pułk błyskawicznie zdobył most i oskrzydlił Łuck, obsadził główne drogi do Dubna i Równego, uniemożliwiając w ten sposób odwrót nieprzyjacielowi. W wyniku takiej taktyki wzięto do niewoli ponad 600 jeńców, dwa działa, dwa samochody i pokaźne tabory. Następnie szwadrony zajęły Łuck a w koszarach wzięły do niewoli dowódcę frontu ukraińskiego gen. Abeza, który zaproponował kapitulację. Jej wynikiem było poddanie się sześciu pułków ukraińskich wraz z artylerią. Po natarciu pułk kilka dni odpoczywał w Horochowie, po czym otrzymał zadanie zajęcia stacji Brody. Po zajęciu mostu na Styrze, 23 maja wkroczył do miasta, po czym jeszcze tego samego dnia zajął Radziwiłłów. W wyniku tych działań wzięto do niewoli 3000 jeńców, kilka pociągów stojących na stacji, trzy pociągi sanitarne, kilkaset karabinów maszynowych, pociąg pancerny Siczewoj Strelec (Strzelec Siczowy), dwadzieścia dział i tabory. Pociąg pancerny, następnego dnia, nazwano Generał Dowbor. Działania te pułk przeprowadzał samodzielnie, w oddaleniu o około 80 km od najbliższego oddziału piechoty, świadczy to o skuteczności konnicy na ówczesnym polu walki.

Po tych bojach pododdziały zostały zluzowane i przebazowane do Leszniowa, gdzie do drugiej połowy czerwca patrolowały rzekę Ikwę (największy dopływ Styru). 21 czerwca pułk otrzymał rozkaz wycofania się na linię Stanisławczyk – Rażniów i został podporządkowany dywizji gen. Hallera, a 27 czerwca przez Gołogór i Wiśniowczyk zaatakował w kierunku na Dunajów, rozgromił kolumny wroga i ścigał go aż do Kozowej, którą wziął 2 lipca. Następnego dnia został połączony z 9 Pułkiem Ułanów w 5 Brygadę Kawalerii[8] (w innych źródłach nazwa V Brygada Jazdy) pod dowództwem francuskiego pułkownika de Colbert. Z Kozowej pułk ruszył w kierunku na Zbrucz, 21 lipca zajął Podwłoczyska. Tam dowództwo brygady, przed odjazdem jednostki pociągiem do Łucka, objął dawny dowódca pułku płk Stefan Suszyński. Pułk zajął jeszcze Kryłów, Zdołbunów i 12 sierpnia 1919 odszedł do Annopola, gdzie po zawieszeniu broni pełnił służbę patrolową w rejonie Sławury. Zgodnie z kolejnym rozkazem został włączony do 4 Brygady Kawalerii[8] (w innych źródłach nazwa IV Brygada Jazdy) i przebazowany do Horodnicy nad Słuczą. Od 8 października wrócił do 5 Brygady i do 25 października pełnił służbę rozpoznawczą w rejonie Sławury. Z rozkazu Naczelnego Dowództwa został przeniesiony na Pomorze.

Na Pomorzu[edytuj | edytuj kod]

Puck – miejsce zaślubin z morzem

1. Pułkowi Ułanów Krechowieckich znalazł się wśród jednostek, które wyzwalały Pomorze. W związku z tym, 29 października 1919 został on przetransportowany do Ciechocinka, gdzie w składzie 5 Brygady Kawalerii pozostał do 16 stycznia 1920. Czas ten wykorzystano na uzupełnianie składów osobowych szwadronów, uzupełnianie ekwipunku i szkolenie żołnierzy. Także z Ciechocinka wyjechała do Szkoły Podchorążych w Warszawie pierwsza grupa ułanów-akademików. Szwadrony przekroczyły granicę 17 stycznia 1920, gdzie witane przez mieszkańców weszły do Torunia. Następnie przez Chełmżę, Popowo Biskupie, Grudziądz, Nowe, Pelplin, Starogard i Żukowo dotarły do Pucka. Wszędzie witały je bramy triumfalne, orkiestry, a przede wszystkim tłumy mieszkańców. W Pucku 10 lutego 1920 jeden szwadron Pułku towarzyszył gen. Józefowi Hallerowi w czasie zaślubin z morzem i zanurzył sztandar w wodach Bałtyku.

Information icon.svg Osobny artykuł: Zaślubiny Polski z morzem.

W wojnie polsko-bolszewickiej[edytuj | edytuj kod]

Na Front Wołyński, do Berezdowa, pułk powrócił 10 kwietnia 1920 i został podporządkowany Dywizji Jazdy gen. Romera. Dywizja miała za zadanie wykonać zagon w głąb terytorium nieprzyjaciela – przebyć w ciągu dwóch dni około 160 km po czym zająć i utrzymać, do czasu przybycia piechoty, stację Koziatyn. W tym czasie stan pułku wynosił: 20 oficerów, 600 "szabel" i 10 ciężkich karabinów maszynowych. Po przejściu do Radunina, wczesnym rankiem 25 kwietnia pododdziały ruszyły do wykonania zadania. Na moście na rzece Słucz (w okolicach Rohaczowa) przeglądu Dywizji dokonał Naczelnik Państwa, marszałek Józef Piłsudski. Następnego dnia pułk był w Rudni na biwaku i po odpoczynku przez Hwozdawkę i Białopole, po przebyciu około 80 km, podszedł pod Koziatyn, niszcząc po drodze urządzenia łączności (telegrafu) i most kolejowy na rzece Moczychwost, odcinając w ten sposób wojska sowieckie od zaopatrzenia. W zwycięskim ataku na stację towarową Koziatyn wziął do niewoli ponad 2000 jeńców. Tego dnia Dywizję wizytował ponownie Józef Piłsudski. 27 kwietnia zmęczonych ułanów zluzowała piechota.

W maju 1920 pułk walczył nad Dnieprem

Po kilku dniach patrolowania stacji ruszył 2 maja do Białocerkwi, nie napotykając po drodze nieprzyjaciela, który zaskoczony szarżą, bez łączności i zaopatrzenia był zmuszony wycofać się za Dniepr. Po odpoczynku przez Kohorlicką Słobodę i Rzyszczów nad Dnieprem dotarł do wsi Szubówka, którą zajął po krótkiej walce. Z rozkazu Naczelnego Dowództwa cała Dywizja miała wyznaczoną na 15 maja koncentrację w rejonie Sieniawa – Taraszcza – Czupira – Czerkasy. Pułk rozlokował się w Sieniawie. Na nowego dowódcę Dywizji wyznaczono gen. Karnickiego. Zbliżała się ofensywa armii Budionnego.

Jeden dywizjon pułku został skierowany do Wołodarki. Pod tą miejscowością rozegrała się pierwsza bitwa i pierwsze odniesione zwycięstwo ułanów nad 20 pułkiem kozaków i 19 pułkiem kawalerii armii Budionnego. Szarża ułanów wywarła tak silne wrażenie na przeciwniku, że spowodowała przejście na polską stronę brygady kozaków, po uprzednim wycięciu komisarzy komunistycznych. Komunikat Naczelnego Dowództwa z 31 maja 1920 w taki sposób opisywał bój (pisownia oryginalna):

Quote-alpha.png
W rejonie m. Wołodarka trzy szwadrony 1. pułku ułanów w szarży na baterję ostrzeliwane silnie kartaczami i zaatakowane od flanki przeważającymi siłami cofnęły się tracąc 2 oficerów i kilkunastu ułanów zabitych, jednego oficera i 30 ułanów rannych. Szarża 4. szwadronu 1. pułku ułanów odrzuciła jazdę nieprzyjacielską do m. Wołodarka, zadając mu ciężkie straty i biorąc jeńców z 6 dyw. jazdy sow.

Bój pod Wołodarką miał także znaczenie moralne – do końca wojny polsko-bolszewickiej żaden oddział kozaków nie wytrzymał szarży któregokolwiek szwadronu pułku. Kolejna bitwa, w której brali udział ułani pułku rozegrała się pod Antonowem. Dywizja została zaatakowana przez dwie dywizje sowieckie z samochodami pancernymi. Ataki zostały odparte. Budionny skoncentrował armię na wschód od Samhorodka i 5 czerwca 1920, uderzając na krótkim odcinku dużymi siłami, przeszedł na tyły polskiego frontu, kierując się na Żytomierz i Berdyczów. Od 8 czerwca Dywizja, a w jej składzie pułk, posuwając się za nieprzyjacielem, prowadził walki na kierunku Horodyszcze – Pustowarowo – Tchorówka, SkwiraSamhorodek do Wernyhorodka. Jednak kontrnatarcie Budionnego zmusiło do wycofania się w rejon Koziatyna. W następnych dniach stoczył kolejne potyczki i 19 czerwca przeszedł wpław rzekę Słucz, po czym zorganizował obronę wzdłuż rzeki w składzie grupy gen. Romera (dywizją dowodzi już gen. Sawicki). Na skutek ciągłych, zaciętych walk drastycznie zmniejszyła się siła bojowa pułku – do zaledwie czterech plutonów liniowych i czterech ciężkich karabinów maszynowych na jukach (przewożone na grzbietach koni) oraz dwóch na taczankach, a 240 rannych i chore konie trzeba było odesłać na leczenie. W ramach obrony Równego przez dywizję, pułk zajął pozycje w rejonie wsi Kołodzianka, jednak atak nieprzyjaciela i zajęcie Równego zmusiło oddziały do wycofania się, przez okrążenie, w rejon Łucka. Od 12 lipca 3. zbiorowa brygada płk Plisowskiego, w której skład weszły szwadrony pułku, walczyła nad Styrem i w czasie odwrotu do Beresteczka osłaniała odwrót piechoty. Kilka dni później pułk został odesłany do Tarnowa w celu uzupełnienia składu osobowego, koni i wyposażenia.

Pułk, uzupełniony do pełnego stanu, 22 lipca 1920 przybył do Zamościa i wszedł w skład 1 Dywizji Jazdy gen. Rómmla, powstałej po rozformowaniu Grupy gen. Sawickiego. Z zadaniem obrony na linii rzeki Styr 28 lipca zdobył przeprawy pod Grzymałówką i przeszedł na drugi brzeg, jednak z powodu wyczerpania amunicji wrócił pod Beresteczko. Do 8 sierpnia trwały walki nad Styrem, kolejne szarże kawalerii sowieckiej były odrzucane za rzekę. Tego dnia część polskich jednostek odeszła pod Warszawę, przez co front południowy został poważnie osłabiony. Kolejna szarża 14 Dywizji Kawalerii wroga, dopiero po wyczerpaniu amunicji, zmusiła pułk do wycofania się pod Radziechów, po czym przeszedł w rejon Chołojowa z zadaniem utrzymania miejscowości i obrony ośmiokilometrowego odcinka na przedpolu miasta.

Nieprzyjaciel dysponujący samochodami pancernymi i artylerią, po zaciętym boju, zmusił szwadrony do wycofania się (pułk wycofał się w szyku, bez paniki) w kierunku na Babice. W czasie odwrotu zginął pełniący obowiązki dowódcy pułku rtm. Zakrzewski. Dalszy odwrót prowadził przez Wolę Chołojowską i Sielec, pod Bieńkowem, pododdziały przekroczyły Bug i doszły do Rekliniec, a potem wraz z całą dywizją zostały skierowane do Żółkwi. Dywizja uderzyła na skrzydło armii Budionnego idącego na Lwów. Pułk rozbił doszczętnie 74 pułk kozaków, zajął wsie Dzibułki i Żółtańce, a następnie – wraz z 14 Pułkiem Ułanów – 4. i 14. dywizje kawalerii sowieckiej (w akcji tej przechwycono radiodepeszę Trockiego nakazującą Budionnemu zmianę kierunku natarcia na północny). Pułk 24 sierpnia został wzmocniony dwoma szwadronami, w tym jednym ochotniczym składającym się z ziemian powiatów skierniewickiego i lipnowskiego. W tym czasie uformowała się w rejonie miasta Bełz Grupa Operacyjna gen. Hallera składająca się z 13 Dywizji Piechoty i 1. Dywizji Jazdy. Pułk, który przeprowadzał rozpoznanie w rejonie Cebłowa, stoczył kilkugodzinną zwycięską walkę z całą 6 Dywizją Kozaków, a następnie 29 sierpnia zajął miejscowość Tyszowce. W następnych dniach brał udział w odrzuceniu Budionnego od Zamościa i zepchnięciu go za Bug. Do 4 września 1920 uczestniczył w okrążeniu armii Budionnego, obsadzając drogę TyszowceKomarów po zachodniej stronie kotła. Szwadrony stoczyły zwycięski bój z kawalerią sowiecką pod wsią Cześniki, nie pozwalając nieprzyjacielowi wyrwać się z matni. Jednak Budionnemu udało się przerwać pierścień na kierunku północno-wschodnim. VI Brygada Jazdy płk Plisowskiego, w której składzie walczył pułk, sforsowała rzekę Huczwę w rejonie ŁaszczówCzerkasy i wyparła nieprzyjaciela z Czerkas. Pod Łaszczowem pułk odniósł zwycięstwo, tak zanotowane w meldunku dowództwa 3 Armii (pisownia oryginalna):

Quote-alpha.png
... 6 Brygada Jazdy rozbiła obydwa pułki bolszewickie atakując Łaszczów. Akcję rozstrzygnął 4 szwadron 1 pułku ułanów krechowieckich, którego dowódca, por. Chmielewski samorzutnie zaszarżował na nieprzyjaciela, biorąc 7 k.m i 100 jeńców, zaścielając pole walki zarąbanymi bolszewikami...

Pościg za nieprzyjacielem nastąpił w kierunku na Styr. W połowie września utworzono Korpus pod dowództwem gen. Rómmla, składający się z 1. i 2 Dywizji Jazdy. Korpus ten, po przekroczeniu Styru, ścigał nieprzyjaciela aż do Ostroga nad Horyniem, a następnie wykonał zagon w kierunku na Korosteń, który zdobył 10 października. Straty wroga to: rozbite dwie dywizje piechoty, 2000 jeńców, 12 dział, trzy pociągi pancerne tabory i zaopatrzenie. Z Korostenia pułk cofnął się wraz z Korpusem nad rzekę Uborć i tam zastała go wiadomość o zawieszeniu broni.

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

Budynek dawnych koszar w Augustowie (2011)

Zimą 1920/21 Pułk stacjonował pod Łuckiem, po czym na wiosnę 1921 został przetransportowany w okolice Hrubieszowa, a stamtąd do swojego garnizonu w Augustowie. W ramach reorganizacji polskiej kawalerii wszedł ostatecznie w skład Suwalskiej Brygady Kawalerii. Został ulokowany w koszarach wybudowanych w latach 1875 – 1890 dla garnizonu carskiego, a potem do 1919 zajmowanych przez wojska niemieckie. Początki były bardzo trudne – brakowało sprzętów, pomieszczenia przeznaczone na stajnie trzeba było przystosowywać do nowych potrzeb, place ćwiczeń i place maneżowe były zniszczone. Po usunięciu przeszkód pułk podjął normalną służbę. W okresie dwudziestolecia międzywojennego kilka dat jest znaczących w historii jednostki. W Święto Pułku 24 lipca 1925 uroczyście obchodzono 10-lecie jego istnienia. W uroczystości wziął udział minister spraw wojskowych gen. Władysław Sikorski. Po mszy przed kościołem garnizonowym (byłej cerkwi garnizonowej) minister odebrał defiladę szwadronów. Piętnastolecie powstania pułku obchodzono 24 lipca 1932[a]. Na uroczystości przybył prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Ignacy Mościcki a wraz z nim gen. Edward Śmigły-Rydz – Generalny Inspektor Sił Zbrojnych i gen. Kazimierz Fabrycy – pierwszy wiceminister spraw wojskowych. Byli także: gen. Tadeusz Kutrzeba, gen. Juliusz Rómmel i gen. Stanisław Grzmot-Skotnicki. Prezydent Mościcki przyjął meldunek i odebrał defiladę pułku, siedząc na koniu. Zjazd w 20. rocznicę powstania odbył się w 1937. W roku 1921 powstało w Warszawie[b] stowarzyszenie ułanów pułku, a w 1927 stowarzyszenie oficerów Koło Krechowiaków. Stowarzyszenia odbywały regularne zjazdy i coroczne bale pułkowe. Także w 1921 wybudowano i zasiedlono na Wołyniu dwie osady dla weteranów wojen i rezerwistów – koło Równego i w Bolesławicach. W 1935 oddano do użytku Oficerski Yacht Klub nad Jeziorem Białym z basenem portowym. Odpoczywali tu również dygnitarze II RP.

Kościół garnizonowy, dziś kościół MB Częstochowskiej

W zwyczaju pułku, który potem przyjął się w Wojsku Polskim, był wprowadzony przez pułkownika Mościckiego sposób, w jaki żołnierz pochwalony lub odznaczony odpowiadał przełożonemu:"Ku chwale Ojczyzny, Panie…(tu wymieniał stopień)". Do rangi symbolu wśród ułanów urósł Krechowiak – koń pułkownika Mościckiego. Na nim, na Olimpiadzie w Paryżu, ppłk Karol Rómmel zajął we Wszechstronnym Konkursie Konia Wierzchowego indywidualnie 10. miejsce, a drużynowo (w drużynie startował także Tadeusz Komorowski) 7. miejsce. Dowódcy pułku dosiadali Krechowiaka podczas szczególnych uroczystości. Wraz ze zmianą dowódcy odchodzący przekazywał, przed frontem pułku, sztandar i po ślubowaniu przekazywał następcy Krechowiaka. Koń stał w oddzielnej stajni i był oczkiem w głowie całego pułku. Po śmierci w 1939 został spreparowany, wypchany, założono mu rząd jaki miał pod Krechowcami i przekazano do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. W kasynie oficerskim, w którym przestrzegana była wyjątkowa punktualność, naprzeciw miejsca dowódcy pułku stał zawsze pusty fotel, a na stole nakrycie płk Mościckiego. Dla uczczenia bitwy pod Krechowcami ustanowiony został pamiątkowy ryngraf z wizerunkiem Matki Bożej Częstochowskiej, wręczany ułanom za dwudziestoletnią służbę. Adiutant pułku i kotlista, w czasie uroczystości oficjalnych, mieli pod siodłem amarantowy czaprak na wzór huzarskiego z monogramem pułku "1UK".

Braterskie stosunki łączyły pułk z 12 Pułkiem Ułanów Podolskich i 14 Pułkiem Ułanów Jazłowieckich, z którymi ramię w ramię walczył w ramach VI Brygady Jazdy płk Plisowskiego pod Komarowem.

Osada Krechowiecka[edytuj | edytuj kod]

5 kwietnia 1921 na podstawie ustawy z 17 grudnia 1920 o nadaniu ziemi żołnierzom Wojska Polskiego utworzono Osadę Krechowiecką (położenie osady: 50°41′27″N 26°25′07″E/50,690833 26,418611). Rozlokowano ją na poligonie szubińskiego[c] w powiecie równieńskim na Wołyniu.

Grupa 102 ułanów sformowała szwadron detaszowany składający się ze zdemobilizowanych żołnierzy pułku. Dowódcą tego wydzielonego szwadronu został ppor. rez. Bolesław Podhorski. Z macierzystego pułku osadnicy otrzymali: 240 koni, 100 karabinków i 10 tysięcy amunicji, kilkanaście wozów taborowych, 2 kuchnie polowe, brezenty, worki, liny, drobny sprzęt itp; żadnych jednak narzędzi ani sprzętu rolniczego. […] Przez pierwsze 3 miesiące osadnicy mieli zapewnione wyżywienie dla ludzi, a przez 6 miesięcy – dla koni z garnizonu w Równem[9]. Obszar osady[d] został podzielony na 102 indywidualne gospodarstwa o rozmiarach od 11 do 25 hektarów. Pierwszą zimę spędzono w ziemiankach.

W 1925 1 Pułk Ułanów przekazał Osadzie Krechowieckiej swój drugi sztandar ufundowany przez Polaków w Moskwie. Stał się on symbolem wiążącym osadę z macierzystym pułkiem[10].

W 1936 wybudowano i poświęcono murowany kościół na Karłowszczyźnie służący osadom Krechowieckiej, Jazłowieckiej, Hallerowo i Bajonówka[11]. W maju 1939 oo. Paulini z Częstochowy ofiarowali Osadzie Krechowieckiej kopię obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej[11]. Został on umieszczony w głównym ołtarzu.

W 1939 Osada Krechowiecka miała już bitą drogę łączącą ją z Równem. Miejscowa spółdzielnia dysponowała spichrzem zbożowym o pojemności 20 wagonów. Funkcjonowały: centrala mleczarska z 5 filiami, mechaniczna piekarnia, kwaszarnia kapusty, stały ośrodek zdrowia z poradnią matki i dziecka i przychodnią dentystyczną. Działała filia kasy Stefczyka, spółdzielnia spożywców, oddział poczty i centrala telefoniczna[10]. W 1941 rozpoczęły się wywózki osadników wojskowych i ich rodzin na Syberię[12].

Działania bojowe pułku w wojnie obronnej 1939[edytuj | edytuj kod]

Mobilizacja kartkowa rozpoczęła się 24 sierpnia i przebiegała sprawnie. Nadwyżki mobilizacyjne skierowano do szwadronu zapasowego w Białymstoku.

Tereny działania Pułku w okresie 01.09.1939 – 06.10.1939

Z koszar na front pułk wymaszerował 1 września 1939 i wieczorem zajął obronę w okolicach Raczek (10 kilometrów od granicy państwowej).

W nocy z 2 na 3 września 1/2 szwadronu ppor. Antoniego Burlingisa oraz 1/4 szwadronu ppor. Zygmunta Nowińskiego w dwóch odrębnych akcjach zniszczyły niemieckie strażnice w Kechlensdorfe (obecnie Zocie) i Awersburgu (obecnie Turowo). Planowany wypad całej brygady na teren Prus Wschodnich został odwołany.

Na rozkaz dowódcy brygady pułk wycofał się w kierunku południowo-zachodnim (na Zambrów) przez lasy knyszyńskie i Tykocin. 6 września Niemcy przełamali obronę na styku z Armią "Modlin", sforsowali Narew pod Różanem i zagrozili przecięciem dróg odwrotu SGO. Do walki wprowadzono idący w szpicy 1 Pułk Ułanów. 10 września 1. szwadron pułku przeszedł do natarcia w rejonie wsi Ciągaczki. Siły główne pułku wykonały uderzenie na wieś Choromany-Witnice, a po jej zajęciu ułani zaatakowali w kierunku na wieś Piski. Doszło do walki wręcz. Walczono z elementami ugrupowania bojowego Dywizji Pancernej "Kempf". Straty własne po bitwie były niewielkie: 11 rannych ułanów.

10 września po krótkim wypoczynku 1 Pułk Ułanów wyruszył o godz. 23:00 przez SzumowoKrajewo-Budziły do folwarku Wądołki-Borowe, gdzie spieszył się, pozostawiając konie w pobliskim lesie. Tu zajął stanowiska, mając na swym lewym skrzydle 71 Pułk Piechoty z 18 DP.

Pod Zambrowem pułk poniósł klęskę
Sgo narew 1939.png
Bitwa kock 1939 1.png
Bitwa kock 1939 2.png

Celem działania pułku było utrzymanie skrzyżowania szosy i tym samym rozdzielenie szpicy 20 DPZmot atakującej od Czyżewa od głównych sił wychodzących z Zambrowa. Odparto pierwsze natarcie niemieckie, zniszczono kilka czołgów. Niemcy ponownie przeszli do ataku – podwieźli żołnierzy w samochodach oznakowanych czerwonym krzyżem. I ten atak został odparty. Podczas walk na lewym skrzydle i na tyłach [ w lesie] 1 puł rozpoczęła się strzelanina z broni ręcznej i maszynowej. Dowódca pułku zaniepokojony tą sytuacją, skierował 3 szwadron w kierunku strzałów[13]. Szwadron rozwinął się w tyralierę. Dowódca pułku ppłk Jan Litewski walczył w szyku szwadronu. Seria karabinu maszynowego przeszyła ciało dowódcy[14]. Po kilkunastu minutach walki okazało się, że przeciwnikiem szwadronu był II/71 pp. W tej bratobójczej walce zginęło wielu żołnierzy. Była ona wynikiem zmęczenia żołnierzy, którzy nocą zmuszeni byli wykonywać ok. 50 kilometrowe marsze, a w dzień walczyć.

Dowództwo pułku objął czasowo rtm. Tomasz Mineyko. Zebrał on zdezorganizowany pułk w okolicy Wądołków Borowych, skąd przeszedł do lasów na zachód od Osowca i na południe od Długoborza Szlacheckiego, do odwodu brygady.

Bitwa pod Zambrowem zakończyła się niepowodzeniem. Nie utorowano drogi na wschód, a jedynie na dzień wstrzymano marsz XIX Korpusu Pancernego.

Po krótkim wypoczynku pułk rozpoczął marsz do lasów na południowy wschód od Dąbrowy Wielkiej. W nocy 12 września do miejsca koncentracji dotarły również resztki 2 Pułku Ułanów, rozbitego pod Wizną. Ich dowódca, ppłk Karol Anders (do 9 września zastępca dowódcy 1 puł.), objął teraz dowództwo 1 puł.

W południe 12 września kolumna niemieckiej piechoty zmotoryzowanej z Czyżewa starała się obejść zgrupowanie Suwalskiej i Podlaskiej BK od południa. Pod Kamieniem 1 i 2 szwadron, wsparte przez 3 baterię 4 dywizjonu artylerii konnej powstrzymały natarcie. Zniszczono wówczas kilkanaście pojazdów mechanicznych, w tym 10 czołgów i wzięto jeńców z 20 DPZmot. Wieczorem odbył się na skraju lasu pogrzeb ppłk Jana Litewskiego.

Nocą pułk forsownym marszem na czele brygady, przez: Łazy, Wojny-Szuby Włościańskie i Warele dotarł do szosy Wysokie MazowieckieBrańsk w rejonie dworu Wylina-Ruś. Tu przekroczono Mień. W czasie pokonywania przeszkody wodnej stoczono walkę w obronie brodu. Oddział złożony z około 30 ochotników pod dowództwem ppor. rez. Włodzimierza Sołowskiego kontratakował celem zdobycia dogodnych odcinków przeprawy dla taborów, które nie zdążyły przejść przez most.

Rano 13 września pułk osiągnął rejon Hodyszewa. Dalsze działania podjęto wieczorem. Zgodnie z zamiarem dowódcy zgrupowania "Zaza", gen. Podhorskiego[15], jego jednostki miały przejść do Puszczy Białowieskiej i przebić się przez pierścień okrążenia. W wypadku utraty łączności jednostki miały kierować się na Wołkowysk (Ośrodek Zapasowy Suwalskiej BK).

Pod Olszewem natknięto się na niemiecki oddział pancerny z 3 DPanc. Czołowo nacierał 3 pułk szwoleżerów wsparty 2 i 4 szwadronem 1 puł. W walce zginął dowódca 2 szw. por. Barański. 4 szwadron por. Pietraszewskiego wykonał obejście i wspólnie ze szwoleżerami uderzył na tabory przeciwnika. Natarcie wspierał pluton artylerii. Niemcy bronili ogniem pierścienia okrążenia. W boju tym stracili ponad 20 czołgów i samochodów pancernych. Ale również pułk ponosił coraz to dotkliwsze straty. Gen. Podhorski nakazał wycofać walczące pułki. Rozkaz nie dotarł jednak do wszystkich pododdziałów. Część na własną rękę przebijała się w kierunku Wołkowyska.

Bój pod Olszewem znacznie osłabił 1 pułk ułanów. Po przeprowadzonej reorganizacji składał się on jedynie z trzech szwadronów liniowych po dwa plutony i drużyny ckm, plutonu ppanc, plutonu ckm na taczankach i sekcji pionierów.

15 września brygada już bez problemów przeszła szosę Wysokie Mazowieckie – Brańsk. 16 września w Strabli pułk osłaniał przejście brygady przez Narew i odszedł na nocleg do miejscowości Doktorce. Następnego dnia, po przekroczeniu szosy BiałystokBielsk Podlaski doszedł w rejon Michałowa na północ od Puszczy Białowieskiej. 19 września wyruszył w kierunku Białowieży i dotarł doń 20 września. Tam nastąpiła kolejna reorganizacja pułku. Wszedł on w skład Brygady Kawalerii "Edward".

21 września pułk dotarł do miejscowości Teresin. 3 szwadron rozpoznawał kierunek na Brześć i Kamieniec. W potyczce z oddziałem Armii Czerwonej stracił 5 ułanów. Dalszy marsz odbywał się w kierunku KalinkowiczeCzeremcha. W Kalenkowiczach 3 pułk strzelców konnych, wsparty 1. szwadronem 1 pułku, uderzył na znajdujących się tam Niemców i wyparł ich z miejscowości. We wsi zastał "bramy powitalne" ozdobione gwiazdami i czerwonymi flagami, był to objaw kolaboracji. "Wieś, opuszczona wcześniej przez ludność, została spalona"[16].

Zgrupowanie "Zaza", a w nim 1 pułk ułanów maszerowało w kierunku południowym korytarzem miedzy sowieckimi a niemieckimi wojskami. 24 września przekroczyło Bug w okolicach Niemirowa i skierowało się do wsi Stary Bubel na nocleg. Następnego dnia, przed północą, zgrupowanie dotarło do miejscowości Burwin, gdzie zarządzono od rana dzień wypoczynku, czyszczenia i naprawiania broni i oporządzenia. Rankiem 27 września pułk wyruszył przez Witroz i Parczew do wsi Dębowa Kłoda, gdzie zatrzymał się na nocleg. W walce często stosowano działania typowo partyzanckie. Wykonywano zasadzki na niemieckich motocyklistów – łączników (szosa Wysokie Litewskie – Siemiatycze) i napady na posterunki wojsk sowieckich (okolice wsi Burwin). 28 września pułk wyruszył do Ostrowa Lubelskiego. Celem zgrupowania kawalerii było przedostanie się na południe, na granicę węgierską.

Brygada "Edward" otrzymała zadanie bronić brodu przez Wieprz w Kijanach. Gen. Podhorski zaproponował dowódcy SGO Polesie wspólny marsz ku granicy. Ten odmówił i wezwał "Zazę" do marszu na pomoc Warszawie. W czasie, kiedy generałowie podejmowali wspólną decyzje, 1 i 2 szwadron pułku zajęły Spiczyn i Kijany, broniąc przepraw przez rzekę. Pierwsze ataki Niemców zostały odparte. Jednak zmasowany ostrzał pozycji ułanów powodował coraz to większe straty. Zgodnie z rozkazem dowódcy brygady, szwadrony przeszły na północny brzeg Wieprza.

30 września Dywizja Kawalerii „Zaza” połączyła się z SGO Polesie w rejonie Żurawieńca i Zawadów. 1 października SGO przeprawiła się przez Tyśmienicę na północny wschód od Kocka. 1 pułk osiągnął rejon kolonii Talczyn.

Information icon.svg Osobny artykuł: Bitwa pod Kockiem (1939).

W bitwie pod Kockiem pułk wykonywał zadania pomocnicze. 2 października stanowił odwód dywizji. W nocy 2/3 października zajął rejon wyjściowy do natarcia na zachód od Józefowa. Świtem poprawił swoje położenie i z okolic Poznania miał uderzyć na lewe skrzydło niemieckiego zgrupowania. W szyku pieszym zaatakowano niemiecką baterię artylerii, niszcząc dwa działa. Ogień pozostałych dział przeciwnika powstrzymał jednak atak ułanów. Wycofali się do Józefowa, a następnie do Grabowa Szlacheckiego. W walkach 4 i 5 października pułk nie brał udziału. Pozostawał w odwodzie. W okolicach miejscowości Lipiny okopał się i czekał dalszych rozkazów. Ostatnie rozkazy brzmiały jednak tak:

Quote-alpha.png
Przygotować 12 białych chorągwi i wystawić za stodołami w kierunku Niemców. Żołnierze zniszczyli broń, zakopali sztandar, po raz ostatni przedefilowali przed gen. Podhorskim i potem już tylko długie lata niewoli[17]...

W południe 6 października 1939 przed zebranym pułkiem adiutant odczytał ostatni rozkaz dowódcy SGO "Polesie" gen. Kleeberga. Następnie odczytany został ostatni rozkaz dzienny pułku, po czym po raz ostatni do całego pułku przemówił jego dowódca, ppłk Karol Anders. Po południu odbyła się kapitulacja oddziałów polskich.

Działania odłączonych szwadronów

Po bitwie pod Olszewem 4 szwadron, 2 pluton 2 szwadronu, koniowodni 2 szwadronu, pluton łączności, pozostałości szwadronu gospodarczego i kolumny prowiantowej przebijały się najpierw osobno, a następnie razem do Wołkowyska. Tam zostali zorganizowani w Samodzielny Dywizjon 1 Pułku Ułanów Krechowieckich pod dowództwem majora Mieczysława Skrzyńskiego. Jego zastępcą został rtm. Witold Hankisz. 2 szwadronem dowodził rtm. Wincenty Chrząszczewski, a 4 por. Jan Fudakowski. Dywizjon liczący ok. 150 koni wszedł w skład Rezerwowej Brygady Kawalerii pułkownika Edmunda Heldut-Tarnasiewicza.

Pod Gibami szwadrony przekraczały granicę

Z Wołkowyska wyruszono rano 17 września i dnia następnego dotarto do Mostów. Z powodu zamieszania 4 szwadron po raz kolejny odłączył się od kolumny (dołączył ponownie 20 września). Kierunek marszu narzucała Armia Czerwona. Powoli dominować zaczęła atmosfera przygnębienia, potęgowana panującym naokoło bałaganem i obecnością w terenie nieprzyjacielskich dywersantów, z którymi skutecznie walczyły inne jednostki. Dowódca zaś dywizjonu nie podążał na odgłos strzałów[18]. 21 września dywizjon osiągnął Grodno i rozlokował się jako odwód na przedmościu Przysiołek. Czynnie w walkach o miasto nie brał udziału. Tego samego dnia wycofał się za Niemen do Jałwierza. 22 września dywizjon współdziałał ze 103 Pułkiem Szwoleżerów. 23 września bez walk, na rozkaz dowódcy brygady, dywizjon przekroczył pod Gibami granicę litewską.

Walki szwadronu marszowego

W kampanii wrześniowej walczył też kolejny pododdział 1 pułku ułanów. Był nim jego szwadron marszowy. Utworzony został w Białymstoku z nadwyżek po osiągnięciu pełnych etatów w mobilizacji kartkowej oraz z napływających rezerwistów. 8 września szwadron liczący ok. 82 żołnierzy pod dowództwem por. Mieczysława Młynarskiego wszedł w skład grupy Kawalerii Osłonowej Zgrupowania "Wołkowysk".

Z Białegostoku szwadron wyruszył 12 września w kierunku na Grodno. Po przekroczeniu Niemna pod Mostami 19 września stoczył potyczkę pod Skidlem z sowieckim pododdziałem pancernym. Podczas walk o Grodno szwadron został wyparty z miasta. Wtedy śmiertelnie ranny został por. M. Młynarski – dowódca szwadronu. Nowym dowódcą został rtm. Stefan Krzyżanowski.

Ostatecznie szwadron został rozbity nocą 21/22 września 1939 pod Kodziowicami podczas walk z oddziałami Armii Czerwonej.

Obsada personalna 1 września 1939[edytuj | edytuj kod]

  • dowódca pułku – ppłk Jan Litewski
  • zastępca dowódcy – ppłk Karol Anders
  • adiutant – rtm. Michał Jaczyński
  • kwatermistrz – kpt. Tomasz Jarmołowicz
  • kapelan – ks. Klebanowski
  • szef służby p.gazowej – rtm. Janusz Komorowski
  • lekarz pułku – por. lek. Augustynowicz
  • lekarz weterynarii – lek. wet. Henryk Szklarczyk
  • dowódca 1 szwadronu – rtm. Tomasz Mineyko
  • dowódca 2 szwadronu – rtm. Wincenty Chrząszczewski
  • dowódca 3 szwadronu – rtm. Konrad Zaremba
  • dowódca 4 szwadronu – por. rez. Tadeusz Pietraszewski
  • dowódca szwadronu ckm – rtm. Jan Zagórski
  • dowódca plutonu ppanc. – por. Lech Filipczuk
  • dowódca plutonu kolarzy – ppor. Jan Warnke
  • dowódca plutonu łączności – por. Andrzej Czaykowski

Pułk kawalerii pancernej w PSZ[edytuj | edytuj kod]

Tereny, na których został odtworzony Pułk (1941-1942) i trasa ewakuacji do Iranu

Pułk został odtworzony w ramach Polskich Sił Zbrojnych na terenie ZSRR. W jego skład weszły początkowo formowane: 6 dywizjon kawalerii/1 pułk ułanów, pułk kawalerii 5 DP i 7 dywizjon kawalerii.

W ZSRR[edytuj | edytuj kod]

6 września 1941 gen. Władysław Anders wydał pierwsze wytyczne do organizacji podległych mu jednostek. Grupa przedwojennych oficerów pułku, która znalazła się w niewoli sowieckiej, w większości trafiła do Katynia. Tylko nieliczni znaleźli się potem w PSZ, ponadto ci, którzy wcześniej internowani byli na Litwie. Rotmistrz Józef Czapski, który z upoważnienia gen. Andersa (za zgodą Józefa Stalina) prowadził poszukiwania oficerów Wojska Polskiego (ofiar zbrodni katyńskiej), których los w latach 1941–1942 był jeszcze nieznany, opublikował swe wspomnienia z tego okresu w książce "Na nieludzkiej ziemi"[19], której tytuł stał się idiomem na określenie stalinowskiego ZSRR.

6 Dywizjon Kawalerii

Dywizjon kawalerii, formowany w Tockoje, miał składać się z dowództwa dwóch szwadronów liniowych oraz plutonu ckm. Liczyć miał 11 oficerów oraz 310 szeregowych. 15 września 1941 na placu obok sztabu zebrali się wydzieleni ze wszystkich oddziałów 6 DP kawalerzyści. Datę tę uznaje się za pierwszy dzień istnienia dywizjonu kawalerii 6 DP. Dowódcą dywizjonu został rtm. Witold Uklański z 4 Pułku Ułanów Zaniemeńskich.

24 września 1941 wyszedł pierwszy rozkaz organizacyjny dywizjonu, a dopiero 1 stycznia 1942 po raz pierwszy żołnierze dywizjonu (jeszcze nieformalnie) założyli proporczyki na patki mundurów. Właśnie takie nosiła delegacja żołnierzy składająca dowódcy dywizji życzenia, co było swoistym testem. Już następnego dnia rozkaz dywizjonowy nakazywał używanie proporczyków w kolorze amarantowo-białym.

Dywizjon (pułk) Kawalerii 5 DP

5 Dywizjon Kawalerii formował się w rejonie Tatiszczewa opodal Saratowa. Formował go kawalerzysta z 4 pułku ułanów mjr Kazimierz Choroszewski. Po wydzieleniu obsady plutonów zwiadu poszczególnym pułkom, sformował dwa dywizjony kawalerii dywizyjnej. Pierwszy rozkaz Pułku Kawalerii 5 DP odczytano 16 września 1941. Dowódca dywizjonu przekraczał jednak w owym czasie swoje kompetencje, wychodząc poza ramy przewidziane etatem dywizjonu. 23 września nadwyżki przesłano do Ośrodka Zapasowego. 22 grudnia 1941 rozkazem dowódcy 5 DP, dywizjon został przemianowany na Pułk Kawalerii 5 Dywizji Piechoty. Tym samym stał się pierwszym pułkiem kawaleryjskim Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR. Z początkiem 1942 pułk zdał jednak konie i przygotowywał się do zmotoryzowania. 25 stycznia został przetransportowany do Otaru.

7 Dywizjon Kawalerii

Proporczyk kawalerii wprowadzony w 1941

Dywizjon powstał w Tockoje 10 września 1941 jako dywizjon kawalerii dywizyjnej Ośrodka Zapasowego Armii. Jego dowódcą został rtm. Edward Capalla z 3 Pułku Szwoleżerów Mazowieckich. Dowódca dywizjonu borykał się cały czas z dość niskim poziomem dyscypliny. Zdarzały się dezercje. Żołnierze nie szkolili się, a w większości pomagali w pracach polowych okolicznym chłopom. Brakowało jedzenia. Początkowo umundurowany w sowieckie uniformy zmienił je w połowie grudnia na brytyjskie battledressy. Na kołnierzykach używano proporczyków kawalerii wprowadzonych w 1941 w Anglii. 13 lutego 1942 dywizjon przetransportowano do Otaru.

Zjednoczony pułk

15 lutego wszystkie trzy człony przyszłego pułku były już w Otarze. Gen. Anders zdecydował o pozostawieniu w składzie armii tylko jednego pułku kawalerii. Jego wybór padł na 6 Dywizjon Kawalerii (od stycznia noszącego nazwę 1 Pułku Ułanów Krechowieckich) dowodzony przez majora Zaorskiego.

Pododdziały stacjonowały w namiotach, sztab w miejscowej szkole. Wyznaczono obsadę ważniejszych stanowisk. Przedstawiała się ona następująco:

  • dowódca pułku – mjr Kazimierz Zaorski (6 dyon)
  • zastępca dowódcy – mjr Witold Hankisz (6 dyon)
  • zastępca dowódcy (kwatermistrz) – mjr Edward Capałła (7 dyon)
  • kapelan – ks. Adam Wróbel
  • dowódca szwadronu gospodarczego – rtm. Sergiusz Dekoński (6 dyon)
  • dowódca 1 szwadronu – rtm. Jerzy Roszkowski (6 dyon)
  • dowódca 2 szwadronu – por Zygmunt Barcicki (6 dyon)
  • dowódca 3 szwadronu – por. Kazimierz Chomiński (5 dyon)
  • dowódca 4 szwadronu – rtm. Kazimierz Garbacki (6 dyon)
  • dowódca szwadronu ckm – por Marian Karpiński (7 dyon)
  • dowódca plutonu p.panc. – por. Tadeusz Gierycz (5 dyon)
  • dowódca plutonu łączności – por. Ludwik Turasiewicz (7 dyon)
  • dowódca plutonu pionierów – por. Jan Iwanowski (6 dyon)

Stan etatowy pułku obejmował: 55 oficerów 1452 podoficerów i ułanów. Pułk nie został wyposażony w broń i nie miał koni.

25 marca 1942, w związku ze zmniejszeniem ilości porcji dla wojska, pułk w ramach pierwszej ewakuacji odpłynął z Krasnowodska do Pahlevi. Zakończył się pierwszy etap funkcjonowania odrodzonego 1 Pułku Ułanów Krechowieckich.

Środkowy Wschód 1942–1944[edytuj | edytuj kod]

Marsze i transporty Pułku na Bliskim Wschodzie (1942–1944)
Oznaka rozpoznawcza brygady
Znak pancerny

Po wyładowaniu w porcie Pahlevi pułk został skierowany na tzw. brudną plażę. Dopiero po trzech dniach przeszedł do nowego rejonu zakwaterowania pod namioty. Głównym zadaniem pododdziałów w początkowym okresie była pomoc ludności cywilnej przybywającej kolejnymi transportami morskimi.

Po wykonaniu tego zadania pułk przeszedł do nowego miejsca postoju. Był to obóz w Habbaniyi w Iraku. Pułk stacjonował tam od 26 kwietnia do 6 maja. Kolejny postój na trasie pułku miał miejsce w Bash-Shit niedaleko Gedery. Do 25 lipca 1942 żołnierze przebywali tam pod opieką lekarską.

Na terenie Palestyny nasiliło się też nowe zjawisko – dezercje żołnierzy wyznania judaistycznego. Uciekali walczyć o własną niepodległość. Znacznym osłabieniem kadrowym było również przekazanie 250 ułanów do Pułku Ułanów Karpackich z rtm. Białostockim na czele.

"M.VIB" – na takich czołgach szkolili się ułani na początku 1943

Zgodnie z nową koncepcją organizacji wojsk na Środkowym Wschodzie powstająca 2 Warszawska Brygada Pancerna zasilona została ułanami 1 puł. Pułk przeformowano na jej 2 batalion czołgów (w terminie późniejszym przemianowany na 5 bcz). Staraniem dowództwa najpierw nieoficjalnie, a później już za przyzwoleniem przełożonych dodawano do nazwy również słowa 1 Pułk Ułanów Krechowieckich. Żołnierze przystąpili do intensywnego szkolenia pancernego. Sprzęt szkoleniowy stanowiły 7-tonowe czołgi "M.VIB", a następnie czołgi wsparcia piechoty Valentine.

We wrześniu 1942 przerzucono batalion (pułk) do Iraku. Rzut morski płynął francuskim statkiem pod brytyjską banderą o nazwie "Banfora". Nowym miejscu pobytu Krechowiaków stał się Quizil-Ribat. Tam batalion przeszedł gruntowne przeszkolenie pancerno-motorowe.

28 czerwca 1943 batalion przemianowany został na 1 Pułk Kawalerii Pancernej.

Valentine – na takich czołgach szkolili się ułani w 1943

W połowie września 1943 pułk zdał wszystkie swoje czołgi typu Valentine IX oraz Valentine V i wyruszył do kolejnego miejsca dyslokacji do Nuseirat ok. 12 km od Gazy. Przybył tam 6 października po przeszło tygodniowym marszu na odległość 1249 kilometrów. W bazie tej ułani otrzymali nowe amerykańskie czołgi typu Sherman. Przybyli też angielscy instruktorzy. Szkolenie rozpoczęło się na nowo. Wyniki były zadowalające.

15 grudnia 1943 pułk, tym razem już ze swoimi czołgami, wyruszył do Egiptu. Miejscem docelowym był obóz w Quassasin na zachód od Ismailii. Pułk wszedł w ostatnią fazę przygotowań do inwazji na kontynent.

27 grudnia sukcesem zakończyły się starania o przywrócenie pułkowi pełnej historycznej nazwy. Rozkazem Naczelnego Wodza z 1 grudnia 1943 1 Pułk kawalerii Pancernej przemianowano na 1 Pułk Ułanów Krechowieckich.

25 i 26 lutego 1944 odbyły się ostatnie ćwiczenia brygadowe zakończone ostrym strzelaniem. Kolejne rozkazy mówiły o konieczności przygotowania sprzętu do walki. 29 marca pułk zaczął się przemieszczać w kierunku Aleksandrii. Zaokrętowanie nastąpiło 8 kwietnia 1944. Gros sił płynęło statkiem "Takiva".

Na ziemi włoskiej[edytuj | edytuj kod]

Szlak bojowy Pułku we Włoszech (1944–1945)

Piechota wyładowała się w Neapolu, a pancerni w Tarencie. 24 kwietnia oba człony pułku spotkały się w obozie w Cardito.

W dniach 11–25 maja 1944, w decydującej fazie bitwy o Monte Cassino i Piedimonte, pułk był w odwodzie 2 Brygady Czołgów. Natomiast wziął udział w bitwie o Ankonę.

Walki o Ankonę

Information icon.svg Osobny artykuł: Bitwa o Ankonę.

7 sierpnia 1944 pułk, wzmocniony dwiema bateriami przeciwpancernymi, został przydzielony do 1 Brygady Strzelców Karpackich, a jego szwadrony liniowe do batalionów piechoty. Brygada otrzymała zadanie uchwycić węzeł drogowy przed rzeką Cesano w okolicach Ankony. 9 sierpnia rozpoczął natarcie 2 i 3 szwadron, wspierając ogniem dział atakującą piechotę. Opanowywano kolejne pozycje obsadzone przez nieprzyjaciela. 3 Shermany i jeden Stuart 3 szwadronu wjechały na miny. Byli zabici i ranni.

1 szwadron znajdował się w odwodzie. Dopiero w południe skierowany został do walki o wzgórze obsadzone przez Niemców. Wzgórze zdobyto, straty – jeden zniszczony czołg i kierowca, który zginął. Tego dnia krechowiacy stracili 5 żołnierzy i 6 czołgów (z czego dwa bezpowrotnie).

11 sierpnia 1 szwadron otrzymał rozkaz, współdziałając z 1 Batalionem Strzelców Karpackich rozpoznać bród na rzece i system obrony miasteczka Mondolfo. W czasie przekraczania brodu gąsienice dwóch czołgów zostały zerwane minami. Przy pomocy saperów pozostałe czołgi wraz z piechotą sforsowały rzekę. Na przedpolu miasteczka stwierdzono silnie umocnione rejony obrony. Wywiązała się walka ogniowa. Mondolfo nie zostało zdobyte. Utrzymano jednak na jego przedmieściach dogodne stanowiska wyjściowe do natarcia.

Wieczorem 1 Pułk Ułanów przeszedł do odwodu Korpusu. W dyspozycji dowódcy 1 BSK pozostał drugi szwadron.

Przełamanie Linii Gotów

Od 1 września 1944 pułk brał udział w przełamaniu Linii Gotów. Wspierał poszczególnymi szwadronami bataliony strzelców karpackich. Natarcie poprzedzone było serią ćwiczeń na stole plastycznym z udziałem dowódców oddziałów i pododdziałów.

Poranny atak strzelców karpackich wspierany przez 2 szwadron nie powiódł się.

Quote-alpha.png
2 batalion strzelców nie czekając na czołgi, ruszył sam do natarcia. Przeszedł przez pole minowe i znalazł w huraganowym ogniu broni maszynowej [...] Nie mógł posuwać się przodu ani wycofać się. Około godziny 11.30 natarcie rozpoczął 2 szwadron krechowiaków, wspierany samobieżnymi działami przeciwpancernymi. Szwadron przekroczył kanał przed rzeką Foglia i rozpoczął ogień z dział czołgowych[20].

Zmniejszyło to nasilenie nieprzyjacielskiego ostrzału. Dalsze natarcie nie było jednak możliwe. Wieczorem czołgi wycofały się do rejonów wyczekiwania.

W nocy Niemcy opuścili swoje stanowiska, pozostawiając w okopach jedynie patrole i słabą sieć posterunków. O świcie krechowiacy wspólnie z karpatczykami wznowili natarcie. Tym razem odniesiono sukces.

2 września utworzono w 1 BSK grupę pościgową: dwa bataliony strzelców i 3 szwadron krechowiecki rtm. Karpińskiego. W szpicy szły czołgi i kompania piechoty na transporterach opancerzonych. 3 szwadron zdobył sześć dział ppanc. 3 Panthery, kilkanaście km i sprzęt łączności. Ponadto wziął do niewoli 107 jeńców. W ciągu nocy wzięto jeszcze około 200 jeńców. Straty nieprzyjaciela na kierunku działania szwadronu: 35 zabitych. Straty szwadronu: dwóch rannych i jeden uszkodzony Sherman[21].

Następnego dnia 1 Pułk Ułanów Krechowieckich został wycofany z frontu na dłuższy wypoczynek.

Bitwa o Bolonię

Information icon.svg Osobny artykuł: Bitwa o Bolonię.
Bitwa o Bolonie 1945.PNG

11 kwietnia 1945 pułk rozpoczął działania w bitwie o Bolonię[22]. Podporządkowany został dowódcy 6 Brygady Lwowskiej i w jej składzie walczył w początkowej fazie bitwy. 1 szwadron, współdziałając z 17 batalionem, miał uchwycić przyczółki na rzecze Santerno. Po kilku godzinach walk natarcie czołgistów załamało się[22]. Nie odniósł powodzenia także i 16 batalion, wspierany przez 3 szwadron krechowiecki. Rzekę sforsowano następnego dnia. Czołgi obu szwadronów skutecznie wspierały piechotę.

17 kwietnia zmieniono podporządkowanie pułku. Tym razem szwadrony czołgów wsparły bataliony 5 Wileńskiej Brygady Piechoty[23].

19 kwietnia forsowano kolejną rzekę. Tym razem natarcie poprzedzone zostało intensywnym przygotowaniem artyleryjskim. 14. i 15 Wileński Batalion Strzelców wspierane ogniem czołgów przekroczyły rzekę. Za piechotą przeprawił się 2 szwadron krechowiecki, wspierając piechurów ogniem dział czołgowych. Nietypowo działał też szwadron rozpoznawczy. Zajmował się głównie dostawą amunicji do czołgów i ewakuacją rannych z pola walki.

21 kwietnia krechowiacy wspierali 4 Wołyńską Brygadę Piechoty i z jej batalionami weszli do miasta[22].

Bitwa bolońska była ostatnim bojowym etapem 1 Pułku Ułanów Krechowieckich w jego trzydziestoletniej historii. W czasie bitwy pułk stracił trzech zabitych, a 12 oficerów i 49 szeregowych odniosło rany Straty w sprzęcie to: siedem zniszczonych czołgów Sherman i jeden Stuart, uszkodzonych pięć Shermanów i trzy Stuarty[22].

Skład organizacyjny i obsada personalna[edytuj | edytuj kod]

Sherman III – podstawowy czołg pułku

Stan w momencie lądowania we Włoszech
Dowództwo[e]

dowódca – mjr Kazimierz Zaorski
zastępca dowódcy – mjr Leon Jankowski
kwatermistrz – kpt. int. Tomasz Jarmołowicz
adiutant – por. Jerzy Zaleski
oficer wywiadowczy – ppor. Tadeusz Dąbrowski
oficer łączności – por. Ludwik Turasiewicz
  • szwadron dowodzenia
dowódca szwadronu – rtm. Józef Ostrowski
dowódca plutonu czołgów dowódcy pułku – por. Stanisław Parczewski
dowódca szwadronu rozpoznawczego – por. Jan Iwanowski
  • 1 szwadron liniowy[f]
ppłk Władysław Sypel; Londyn 2000[g]
dowódca szwadronu- por. Kazimierz Chomiński (zastąpiony przez rtm. Zygmunta Barcickiego)
dowódca 1 plutonu – por. Zygmunt Skowroński
dowódca 2 plutonu – ppor. Antoni Kaczorowski
dowódca 3 plutonu – por. Władysław Sypel
dowódca 4 plutonu – ppor. Bolesław Lisicki
  • 2 szwadron liniowy
dowódca szwadronu – rtm. Tadeusz Gierycz
dowódca 1 plutonu – ppor. Kazimierz Misztak
dowódca 2 plutonu – ppor. Marian Smolka
dowódca 3 plutonu – ppor. Stefan Lugowski
dowódca 4 plutonu – por. Jan Karpiński
  • 3 szwadron liniowy
dowódca szwadronu – rtm. Marian Karpiński
dowódca 1 plutonu – ppor. Stanisław Maksymiszyn
dowódca 2 plutonu – por. Edmund Bojankiewicz
dowódca 3 plutonu – ppor. Antoni Samek
dowódca 4 plutonu – por. Aleksander Kuczyński

W pułku służyło: 39 oficerów, 308 podoficerów i 371 ułanów.

Na wyposażeniu były: 63 czołgi średnie "Sherman III" i 11 czołgów rozpoznawczych "Stuart". Ponadto na wyposażeniu plutonu rozpoznawczego było 10 scout carów typu Daimler, a w szwadronach liniowych – ok. 20-25 pojadów mechanicznych (w tym czołówki naprawcze tzw. REP-y). Razem pułk miał 127 pojazdów kołowych[24].

Rozformowanie[edytuj | edytuj kod]

Pułk został rozwiązany wraz z pozostałymi jednostkami 2 Korpusu Polskiego w 1947.

1 Pułk Ułanów Krechowieckich AK[edytuj | edytuj kod]

Puszcza Augustowska na mapie Suwalszczyzny

Według planu Komendy Głównej AK na białostockim obszarze AK powstać miały 18. i 29. dywizje piechoty oraz jedna brygada kawalerii, określana jako zgrupowanie kawalerii "Północ". Niebawem rozszerzono to na odtworzenie zarówno Suwalskiej, jak i Podlaskiej Brygady Kawalerii.

Wiosną 1944 przystąpiono do wyznaczenia obsad personalnych, a poszczególne obwody (okręg dzielił się na inspektoraty, a te na obwody) przedstawiały plany odtworzenia sil zbrojnych na własnym terenie.

Ppłk Władysław Liniarski "Mścisław", dowódca Okręgu Sarna (okręgu Białostockiego AK), w rozkazie z 20 kwietnia 1944 nadał oddziałom (zgrupowaniom) partyzanckim nazwy poszczególnych pułków. I tak augustowski obwód nr 7 "Olcha" inspektoratu suwalskiego miał odtworzyć 1 Pułk Ułanów Krechowieckich. Jego tymczasowa nazwa (robocza) na czas formowania brzmiała oddział partyzancki 1 pułku ułanów.

Podstawą odtworzenia zgrupowań były oddziały partyzanckie oraz Kedywu.

Skład oddziału[25][edytuj | edytuj kod]

  • Oddział "Zając" w sile 40 ludzi – dowódca sierż. Zając (Antoni Dąbrowski)
działał na odcinku szosy i dróg leśnych LipskSajenekBalinka i w przyległych lasach
  • Oddział "Szczapa" w sile 60 ludzi, dowódca ppor. Szczapa (Stanisław Kot)
działał na odcinku dróg Sajenek – Augustów, Balinka – Kolnica – Augustów i w przyległych lasach
składał się z żołnierzy 11 Białoruskiego Batalionu SS[h], którego kompania 14 lipca 1944 przeszła na stronę AK
  • Oddział "Górny" w sile 30 ludzi – dowódca ppor. Górny (Antoni Obiedziński)
działał na odcinku szosy Cisów-Augustów i dróg: Cisów – HutaKanał Augustowski
  • Oddział "Zapała" w sile 40 ludzi – dowódca ppor. Zapała (Stanisław Światkowski)
działał na odcinku dróg: SztabinDębowo, Sztabin – Sosnowo
  • Oddział "Komar" w sile 80 ludzi – dowódca por. Komar (Bronisław Jasiński)
działał na całym terenie obwodu
  • Oddział "Wirski"[i] w sile 25 ludzi – dowódca ppor. Wirski
zmobilizowany przy końcu akcji "Burza" z żołnierzy rezerwy.

Samodzielne patrole:

  • "Leśny" w sile 20 ludzi – dowódca ppor. Leśny (Feliks Michałowski)
  • "Łuk" w sile 10 ludzi – dowódca ppor. Łuk (Piotr Malinowski)
działał na pograniczu Prus Wschodnich z zadaniem ochrony ludności przed grabieżą ze strony cofającej się administracji niemieckiej na teren Prus Wschodnich.

Bilans akcji "Burza"[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Akcja Burza.
Lipsk – pomnik "Zginęli za Polskę"

W akcji "Burza" brało udział: 6 oficerów i ok. 300 szeregowych.

Wykonano: 15 zasadzek ogniowych, stoczono trzy mniejsze walki, rozbrojono około 50 żołnierzy niemieckich. Zdobyto: dwa ckm-y, pięć lkm, sześć rkm, 18 pistoletów maszynowych, 118 kb, 350 granatów i sześć motocykli. Zniszczono siedem samochodów i trzy motocykle.

Straty nieprzyjaciela: około 40 zabitych, 60 rannych oficerów i żołnierzy oraz 35 wziętych do niewoli (po rozbrojeniu i przesłuchaniu wypuszczeni).

Straty własne: jeden zabity, dwóch lekko rannych.

Ponadto dowódca 1 pułku ułanów krechowieckich AK oceniał:

Na skutek przeprowadzonej akcji "Burza" ludność miejscowa została uchroniona od rabunku przez poszczególne patrole i pojedynczych żołnierzy nieprzyjaciela. Cofające się oddziały specjalne nie zdążyły wykonać zniszczeń i podpaleń wsi. Szybciej i łatwiej zostały opanowane lasy augustowskie przez wojska sowieckie.

Ogólnie biorąc, rozbrajanie oddziałów AK przez wojska i oddziały partyzanckie sowieckie znacznie utrudniało wykonanie akcji "Burza".

Nieścisłości w literaturze wspomnieniowej[edytuj | edytuj kod]

Były dowódca okręgu AK Sarny (Białystok) ppłk Władysław Liniarski w swojej powojennej relacji uplasował odtworzenie i akcję "Burzy" 1 Pułku Ułanów AK w obwodzie AK Sokółka[26]

W szeregu innych prac jako dowódcę 1 Pułk Ułanów AK wymienia się por. Franciszka Eysymonta "Wira" (zamiast plut. Stefana Ejsmonta ps. "Wir", dowódcy oddziału partyzanckiego w obwodzie AK Sokółka) lub majora Edwarda Jaświłkę ps. "Zaremba".

Z dokumentacji dowództwa Okręgu AK Białystok wynika jednak, że w obwodzie tym odtwarzał się 42 Pułk Piechoty AK i częściowo 3 Pułk Szwoleżerów AK.

Sprawozdanie dowódcy obwodu augustowskiego "Olchy", kpt. Bronisława Jasińskiego ps. "Komar", "Łom" – dowódcy 1 Pułku Ułanów AK i ustalenia Kazimierza Krajewskiego i Tomasza Łabuszewskiego publikowane w ich źródłowej książce o Białostockim Okręgu AK-AKO (Warszawa 1997), pozwalają skorygować szereg dotychczasowo przyjętych ustaleń literatury wspomnieniowej.

Według innych źródeł[3] oddziały partyzanckie wchodzące w skład odtworzonego w konspiracji 1 Pułku Ułanów Krechowieckich, w zasadzie nie prowadziły walk, znane są dwa starcia jedno w czerwcu 1944 roku, gdy oddział "Adama" zaatakował kolumnę niemieckich samochodów oraz wysadzenie w nocy z 18 na 19 lipca pociągu jadącego na wschód w rejonie Sokółki.

Symbole pułku[edytuj | edytuj kod]

Sztandar pułku

sztandar

Z rąk Polek Ziemi Mińskiej 2 Szwadron Dywizjonu otrzymał znak (wg ówczesnego nazewnictwa), który 3 kwietnia 1917, z chwilą powstania pułku, został podniesiony do godności sztandaru. Sztandar ten towarzyszył pułkowi we wszystkich walkach w okresie wojny polsko-bolszewickiej. W czasie tych walk sztandar został kilkakrotnie przestrzelony, a pod podoficerami sztandarowymi zabito dwa konie. 20 marca 1921 sztandar został udekorowany Orderem Virtuti Militari V kl. przez marszałka Józefa Piłsudskiego[27].

W 1939 sztandar pułku został zakopany w skrzynce amunicyjnej na polu bitwy pod Kockiem[27], gdzie znajdował się do 13 czerwca 1946, kiedy odkopał go ppor. Bolesław Podhorski. Następnie pocztą dyplomatyczną przewiózł go do Szwajcarii Konstanty Górski. Por. Podhorski przedostał się przez tzw. zieloną granicę i po odebraniu od dyplomaty sztandaru, 1 sierpnia 1946, zameldował gen. Andersowi wykonanie zadania.

30 listopada 1946 w Corton Park w Wielkiej Brytanii odnowiony sztandar został przekazany 1 Pułkowi Ułanów Krechowieckich. Nowe drzewce i głowica zniszczone w bitwie pod Kockiem zostało wykonane z wyciora czołgowego z grotem na wzór dawnego. W lipcu 1947, w związku z rozwiązaniem pułku, sztandar przekazano do Instytutu Historycznego im. gen. Sikorskiego w Londynie. 12 listopada 1966 sztandar otrzymał prawo do napisu na państwowych wstęgach sztandarowych: "Wyróżniony za niezwykłe męstwo w kampanii 1944-1945 we Włoszech"[27].

W 1921 pułk otrzymał drugi sztandar ufundowany w 1918 roku przez Polaków z Moskwy. Sztandar ten nie został jednak uznany przez dwództwo jako oficjalny znak i przekazano go w 1925 Osadzie Krechowieckiej na Wołyniu, gdzie mieszkali weterani z pułku[27].

Barwa

Pr 1pu 7.png Proporczyk w kolorze amarantowo-białym

Otok amarantowy.png Otok szmaragdowy[28].

Spod 1psk.png Spodnie długie[j] ciemnogranatowe, lampasy amarantowe, wypustka amarantowa.

Otok żółty.png Pasek na rękawie (PSZ) - żółty[29]

Prop dow 1pul.png proporczyk dowództwa w 1939

Prop 1szw 1pul.png proporczyk 1 szwadronu w 1939

Prop 2szw 1pul.png proporczyk 2 szwadronu w 1939

Prop 3szw 1pul.png proporczyk 3 szwadronu w 1939

Prop 4szw 1pul.png proporczyk 4 szwadronu w 1939

Prop 5szwckm 1pul.png proporczyk 5 szwadronu ckm w 1939

Prop plutlaczn 1pul.png proporczyk plutonu łączności w 1939

Oznakowanie czołgów

W pułku pancernym, z lewej i prawej strony wieży, malowano żółte figury geometryczne[30]. W polu znaku rozpoznawczego pododdziału rysowano też końską głowę.

Oznakowanie czołgu dowódcy pułku

Na bokach wozów bojowych umieszczano ich nazwy[30]. Nadawane były według określonego klucza i stanowiły dodatkowy znak rozpoznawczy.

  • szwadron dowodzenia i szwadron rozpoznawczy — nazwy na literę K — czołg dowódcy "Krechowiak", poczet dowódcy "Komarów", "Koziatyń"
  • 1 szwadron — nazwy na literę B — czołg dowódcy "Burza"
  • 2 szwadron — nazwy na literę R — czołg dowódcy "Rozmach"
  • 3 szwadron — nazwy na literę Z — czołg dowódcy "Zwycięzca"

Żurawiejki

Ryngraf 1 batalionu czołgów z Orzysza nawiazuje do symboliki pułkowej
Zawsze dzielni, wszędzie znani
Krechowieccy to ułani.
Zawsze dzielni, często wlani,
To ułani Cioci Frani.
Elegancki, wielkopański,
To jest pierwszy pułk ułański.
Wielkopański, Jaśniepański
Krechowiecki Pułk ułański.
To że dobrze są ubrani
To zasługa cioci Frani

po każdej zwrotce:

Lance do boju, szable w dłoń
bolszewika goń, goń, goń!
Nie masz pana nad ułana ...
nad ułana Krechowiaka
wczoraj służył w kawalerii
dziś w pancernych jeździ znakach ...
Czy to w czołgu, czy na koniu
gotów w każdej jest potrzebie
a gdy może wroga gonić
czuje się jak w siódmym niebie ...
Nie masz pana nad ułana
nad ułana-pancerniaka
gdy o Polskę bić się trzeba
nie masz ponad Krechowiaka!. ..

Krechowieccy ułani[edytuj | edytuj kod]

płk Bolesław Mościcki – pierwszy dowódca pułku
Grób płk. Mościckiego w nie udostępnionej publicznie krypcie w podziemiach Bazyliki św. Krzyża w Warszawie
Tablica w Bazylice św. Krzyża w Warszawie, w której spoczywają zwłoki pułkownika Mościckiego[31]
Tablica umieszczona w krużgankach kościoła św. Antoniego z Padwy przy ul. Senatorskiej 31/33 w Warszawie
Oficerowie 2.png

Dowódcy pułku:

Oficerowie pułku:

Ułani:

Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu „Virtuti Militari” za wojnę 1918-1920
Spis utworzony na podstawie "Zarys historji wojennej 1-go pułku ułanów krechowieckich" s. 51-52

  • Sztandar pułku
  • rtm. Karol Anders
  • ppor. Henryk Bansleben
  • mjr Jerzy Bardziński
  • kpr. Franciszek Baranek
  • mjr Jan Antoni Bogusławski
  • wchm. Kazimierz Bronikowski
  • st. uł. Antoni Brzozowski
  • por. Stanisław Bylina
  • plut. Edward Bujnowski
  • uł. Jan Bukar
  • plut. Teodor Butkiewicz
  • mjr Tadeusz Ciecierski
  • rtm. Józef Cieszkowski
  • rtm. Czesław Chmielewski
  • st. uł. Tadeusz Chmielewski
  • rtm. Zdzisław Chrząstowski
  • plut. Edward Chamanowski
  • plut. Józef Chwastowski
  • plut. Antoni Czaja
  • ppor. Józef Czapski
  • st. uł. Stanisław Deparasiński
  • plut. Jan Dobek
  • por. Michał Dziewanowski
  • płk Feliks Dziewicki
  • mjr Tadeusz Dziewicki
  • por. Ziemowit Grabowski
  • plut. Klemens Grzybowski
  • st. uł. Władysław Jańczyk
  • wchm. Czesław Jankowski
  • rtm. Tadeusz Jezierski
  • wchm. Kazimierz Kaczmarski
  • uł. Michał Kaukus
  • plut. Kazimierz Kempe
  • ppor. Eugeniusz Kompko
  • por. Feliks Kopeć
  • ppor. Konstanty Koźmiński
  • wchm. Władysław Kulikowski
  • plut. Antoni Leonowicz
  • por. Antoni Lipski
  • rtm. Jan Litewski
  • rtm. Mieczysław Łebkowski
  • plut. Michał Majewski
  • wchm. Józef Mańko
  • rtm. Edward Markiewicz
  • płk Bolesław Mościcki
  • ppłk Józef Mielęcki
  • rtm. Edward Milewski
  • ppor. Mieczysław Młynarski
  • wchm. Antoni Nikoda
  • por. Janusz Nowaczyński
  • wchm. Bolesław Nurkiewicz
  • st. uł. Józef Ogonowski
  • plut. Stanisław Patrzykąt
  • uł. Eugeniusz Pfeifer
  • por. Józef Płużański
  • st. uł. Feliks Piekielnik
  • por. Henryk Plater-Zyberg
  • ppor. Bolesław Podhorski
  • płk Zygmunt Podhorski
  • ppor. Maurycy Potocki
  • rtm. Leon Racięcki
  • por. Bohdan de Rosset
  • plut. Henryk Roztrapowicz
  • wchm. Antoni Rygał
  • st. uł. Jan Rutkowski
  • wchm. Eugeniusz Rzepecki
  • rtm. Aleksander Sędzimir
  • por. Olgierd Ślizień
  • wchm. Jan Słuchocki
  • ppor. Adam Sołtan
  • kpr. Władysław Starzyński
  • plut. Aleksander Stępniak
  • wchm. Józef Stobniak
  • wchm. Walenty Strużyk
  • st. uł. Stanisław Suchodolski
  • st. uł. Ludwik Sylwestrowicz
  • kpr. Aleksander Tellier
  • kpr. Franciszek Tomczyk
  • wchm. Alfons Waguszewski
  • płk Mikołaj Wisznicki
  • plut. Zenon Witkowski
  • płk Sergiusz Zahorski
  • por. Aleksander Zamoyski
  • wchm. Adolf Zaydel
  • uł. Antoni Zakólski
  • kpr. Stanisław Zakrzewski
  • wchm. Jan Kruszyński

Pamięć o pułku[edytuj | edytuj kod]

Ulica Krechowiecka na Starym Żoliborzu w Warszawie (w latach 1946 – 1991 nosiła nazwę Stanisława Skrypija)

Od 2000 roku działa Stowarzyszenie Miłośników Kawalerii im 1 Pułku Ułanów Krechowieckich związane z kołem "Krechowiaków" z Augustowa. Stowarzyszenie jest organizatorem obchodów "Cudu nad Wisłą" w Ossowie miejscu śmierci kapelana ks. Ignacego Skorupki.

W latach 1995-2001 tradycje 1 Pułku Ułanów Krechowieckich kultywował 1 batalion czołgów, wchodzący w skład 4 Suwalskiej Brygady Kawalerii Pancernej im. gen. bryg. Zygmunta Podhorskiego. Po jej rozformowaniu w 2001 tradycje pułku przejął 1. batalion czołgów 15 Giżyckiej Brygady Zmechanizowanej w Orzyszu.

Przy al. kardynała Wyszyńskiego 2a w Augustowie mieści się Muzeum 1 Pułku Ułanów Krechowieckich, natomiast w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie znajduje się obraz olejny na tekturze o wymiarach 33 × 48 cm autorstwa Jerzego Kossaka pt. "Pościg ułanów krechowieckich za bolszewikami" (1930)[32].

Od 1 października 1992 Zespół Szkół Samorządowych nr 3 w Augustowie nosi imię "1 Pułku Ułanów Krechowieckich", a w szkole działa Towarzystwo Młodego Krechowiaka.

W Augustowie na terenie dawnych koszar istnieje ulica I Pułku Ułanów Krechowieckich[33]. W 1934 w uznaniu zasług włożonych przez pułk w rozwój Augustowa Jezioro Białe zostało przemianowane na Jezioro Krechowieckie[34]. Nazwa ta jednak nie przyjęła się szerzej.

Uwagi

  1. To nie jest pomyłka w datach: dziesięciolecie obchodzono w pierwsze święto pułkowe po 10 latach od utworzenia w grudniu 1914 dwóch szwadronów jazdy w ramach Legionu Puławskiego, piętnastolecie w 15 lat od zaprzysiężenia Polskiego Dywizjonu Ułańskiego
  2. W Warszawie jesienią 1918 zebrali się oficerowie, by odtworzyć pułk
  3. Ziemie poligonu szubińskiego stanowiły wcześniej własność państwowa rosyjskiego.
  4. Całkowity obszar osady wynosił 1400 hektarów.
  5. w Dowództwie 4 czołgi plutonu dowództwa oraz 11 czołgów lekkich Stuart i scout – carów
  6. W każdym szwadronie 16 czołgów średnich Sherman
  7. W 2000 ppłk w stanie spoczynku Władysław Sypel był Prezesem Koła Krechowiaków z Siedzibą w Londynie
  8. Według innych źródeł nazwa brzmiała: oddział "Białoruskiego Wolnego Korpusu Samoobrony".
  9. Oddział "Wirski" formalnie nie wchodził w skład 1 puł. Składał się z żołnierzy zmobilizowanych po rozwiązaniu oddziałów: "Zając", "Komar", "Szczapa" i "Górny" w celu dalszego kontynuowania akcji "Burza" w rejonie lasów sztabińskich.
  10. szasery

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Wacław Lipiński Walka zbrojna o niepodległość Polski, Warszawa 1931.
  2. "W tym czasie nastąpił okres przejmowania od Niemców prastarej dzielnicy polskiej – Pomorza. ...Wśród innych wyborowych oddziałów, wyznaczonych do objęcia Pomorza, zaszczyt ten wypadł w udziale i 1-u pułkowi ułanów Krechowieckich. ...W dniu 17 stycznia 1920 roku pierwsi przejeżdżają granicę z silnymi podjazdami porucznicy Milewski i Litowski, a nazajutrz o godzinie 9 pułk w pełnym składzie przechodzi granicę i o godzinie 13 wkracza do Torunia. ...Marsz ten triumfalny zakończył się uroczystością zaślubin Polski z morzem, w której pułk brał też udział w dniu 10 lutego – zanurzając jako jeden z pierwszych swój sztandar w morzu." Rtm. Aleksander Wojciechowski 1 Pułk Ułanów Krechowieckich (z cyklu Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920), str. 34 i 35
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Henryk Smaczny: Księga kawalerii polskiej 1914-1947: rodowody, barwa, broń. Warszawa: TESCO, 1989, s. 144-147. ISBN 83-00-02555-3.
  4. Wacław Tokarz Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831 roku. Warszawa 1930, Wyd. Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy.
  5. 5,0 5,1 5,2 Andrzej Suchcitz: Dzieje 1 Pułku Ułanów Krechowieckich 1941-1947. s. 16 - 24.
  6. "ze względu na trudności ze zdobyciem materjału końskiego, pułk formuje się jednocześnie w Kielcach, Olkuszu, Piotrkowie i Będzinie". Rtm. Aleksander Wojciechowski 1 Pułk Ułanów Krechowieckich (z cyklu Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920), str. 21
  7. "Następuje bezpośrednia już obrona Gródka Jagiellońskiego pod dowództwem pułkownika Sikorskiego. Ginie wówczas dowódca 1-go szwadronu, porucznik Michał Dziewanowski. ... Los Gródka Jagiellońskiego wisi na włosku, a z nim los Lwowa. W tej najkrytyczniejszej chwili, gdy obrońcom już sił nie stawało, przychodzi upragniona odsiecz. ...Gródek Jagielloński zostaje uwolniony, a z nim jego bohaterscy obrońcy". Rtm. Aleksander Wojciechowski 1 Pułk Ułanów Krechowieckich (z cyklu Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920), str. 26 i 27
  8. 8,0 8,1 Rtm. Aleksander Wojciechowski 1 Pułk Ułanów Krechowieckich (z cyklu Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920).
  9. Elżbieta Podhorska, Osada Krechowiecka, "Zeszyty historyczne nr 69" Paryż 1984, s.123.
  10. 10,0 10,1 Grzegorz Krogulec: 1 Pułk Ułanów Krechowieckich. Zarys... s. 10.
  11. 11,0 11,1 Andrzej Suchcitz: Dzieje 1 Pułku Ułanów Krechowieckich 1941-1947. s. 35.
  12. Wołyń – Krechowiecka
  13. Z. Kosztyła; walki augustowskiego pułku kawalerii. Teki BJ Kukiełki.Londyn 1985
  14. Kazimierz Wierzbacki opisując okoliczności śmierci podpułkownika Litewskiego stwierdza kategorycznie, że dowódca 1 puł zginął od kuli niemieckiej (Teki B.J. Kukiełki s. 60)
  15. Nazwa przyjęta po likwidacji SGO Narew
  16. Teki J.B. Kukiełki nr 4 s. 69
  17. Zbigniew Rymaszewski, Dziennik bojowy od 1 września do 6 października 1939, Teki Kukiełki
  18. Grzegorz Krogulec, Zarys historii wojennej…
  19. Na nieludzkiej ziemi (Instytut Literacki 1949, 1962; wydanie uzupełnione o tekst Walka: Polska Fundacja Kulturalna 1969; II obieg wydawniczy: Krąg 1982; wydanie wspólne ze Wspomnieniami starobielskimi oraz tekstem Prawda o Katyniu [powst. 1945]: Editions Spotkania 1984, 1985; II obieg wydawniczy: Oficyna Wydawnicza Reduta 1986, Wydawnictwo Most 1986, Solidarność Walcząca 1986, Krakowskie Towarzystwo Wydawnicze 1987, Skarżyska Oficyna Wudawnicza SOWa 1987, Międzyzakładowa Struktura Solidarności V 1987; wydania oficjalne: Czytelnik 1990, Znak 2001, ISBN 83-240-0000-3; przekład angielski: The inhuman land, przekł. G. Hopkins, Londyn 1951, Nowy Jork 1952, Londyn 1987; przekład francuski: Terre inhuOsobny artykułe, przekł. Maria Adela Bohomolec, Paryż 1947, jako La terre inhuOsobny artykułe. Adapté du pol. par M. A. Bohomolec et Joseph Czapski, wstęp Daniel Halévy, L'Age d'Homme, Lozanna 1979; przekład niemiecki: Unmenschlsche Erde, przekł. W. Gromek, posłowie Józef Czapski, Kolonia 1967, Frankfurt nad Menem 1969).
  20. Kukiełka Teki…s.201.
  21. Andrzej Suchcitz: Dzieje 1 Pułku Ułanów Krechowieckich 1941–1947 s. 239
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 Andrzej Suchcitz: Dzieje 1 Pułku Ułanów Krechowieckich 1941-1947. s. 259 - 286.
  23. Witold Biegański: Bolonia 1945. s. 96.
  24. Andrzej Suchcitz: Dzieje 1 Pułku Ułanów Krechowieckich 1941-1947 s. 171
  25. Na podstawie "Sprawozdanie z akcji "Burza" obwodu "Olchy" wykonanej przez oddziały 1 pułku ułanów Krechowieckich”
  26. "Studium Polski Podziemnej...." Warszawa 1972
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 Henryk Smaczny: Księga kawalerii polskiej 1914-1947: rodowody, barwa, broń. Warszawa: TESCO, 1989, s. 396. ISBN 83-00-02555-3.
  28. Dziennik Rozkazów MSWojsk. nr 6 z 24 lutego 1928 roku
  29. Stanisław Komornicki: Wojsko Polskie 1939-1945 : barwa i broń. s. 266.
  30. 30,0 30,1 Stanisław Komornicki: Wojsko Polskie 1939-1945 : barwa i broń. s. 266.
  31. Tablica została zrekonstruowana, także ze szczątków tablicy zniszczonej przez hitlerowców i umieszczona w miejscu jej pierwotnego zawieszenia
  32. Obraz "Pościg ułanów krechowieckich za bolszewikami" w serwisie www.pinakoteka.zaścianek.pl
  33. Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2013-07-02].
  34. Jarosław Szlaszyński, Andrzej Makowski: Augustów. Monografia historyczna. Augustów: Urząd Miejski w Augustowie, 2007, s. 534-535. ISBN 978-83-925620-0-9.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Witold Biegański: Bolonia 1945. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1986. ISBN 83-11-07363-5.
  • Grzegorz Krogulec: 1 Pułk Ułanów Krechowieckich im. płk. Bolesława Mościckiego. Warszawa: Mikromax, 1990. ISBN 83-00-03218-5.
  • Cezary Leżeński: Zostały tylko ślady podków.... Warszawa: Książka i Wiedza, 1984. ISBN 83-05-11122-9.
  • Zygmunt Podhorski: Tak zapamiętałem...: wspomnienia i dokumenty (od 13 marca do 10 października 1939 roku). Grudziądz: Fundacja na Rzecz Tradycji Jazdy Polskiej, 2002. ISBN 83-902301-6-X.
  • Henryk Smaczny: Księga kawalerii polskiej 1914-1947: rodowody, barwa, broń. Warszawa: TESCO, 1989. ISBN 83-00-02555-3.
  • Andrzej Suchcitz: Dzieje 1 Pułku Ułanów Krechowieckich 1941-1947. Londyn: Koło Krechowiaków, 2002. ISBN 0-948202-99-8.
  • rtm. Aleksander Wojciechowski 1 Pułk Ułanów Krechowieckich (z cyklu Zarys historii wojennej pułków polskich 1918-1920) wyd. Warszawa 1929.
  • Wacław Lipiński: Walka zbrojna o niepodległość Polski w latach 1905-1918. Warszawa: Wolumen, 1990. ISBN 8385218009.
  • Jarosław Szlaszyński. 1 Pułk Ułanów Krechowieckich w Augustowie. „Rocznik Augustowsko-Suwalski t. VI”, s. 89-122, 2006. Suwałki: Augustowsko-Suwalskie Towarzystwo Naukowe. ISSN 1730-9875. 
  • Jarosław Szlaszyński, Andrzej Makowski: Augustów. Monografia historyczna. Augustów: Urząd Miejski, 2007, s. 516-541. ISBN 978-83-925620-0-9.
  • Jarosław Szlaszyński. Jan Hipolit Litewski – pułkownik, dowódca 1 Pułku Ułanów Krechowieckich. „Słownik biograficzny białostocko-łomżyńsko-suwalski”. z. 3, s. 102-105, 2005. Białystok. ISSN 83-88097-94-6. 
  • Jarosław Szlaszyński, 1 Pułk Ułanów Krechowieckich w Augustowie (1921-1939), Przegląd Historyczno-Wojskowy nr 4(237)/2011, s. 55-86; ISSN 1640-6281

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]