136199 Eris
| (136199) Eris | |
 Eris i Dysnomia |
|
| Odkrywca | Michael Brown, Chad Trujillo i David Rabinowitz[1] |
| Data odkrycia | 5 stycznia 2005 |
| Nr kolejny planetoidy | 136199 |
| Charakterystyka orbity (J2000) | |
| Występowanie planetoidy |
Dysk rozproszony |
| Półoś wielka | 68,05[1] j.a. |
| Mimośród | 0,4336[1] |
| Peryhelium | 38,54[1] j.a. |
| Aphelium | 97,56[1] j.a. |
| Okres obiegu wokół Słońca |
ok. 561 lat |
| Średnia prędkość orbitalna |
3,43 km/s |
| Nachylenie orbity względem ekliptyki |
43,87[1]° |
| Charakterystyka fizyczna | |
| Średnica | 2326 ± 12[2] km |
| Masa | 1,65 × 1022[2] kg |
| Średnia gęstość | 2,52[2] g/cm3 |
| Okres obrotu wokół własnej osi |
> 8? h |
| Albedo | 0,96[2] |
| Jasność absolutna | – 1,2[1]m |
| Średnia temperatura powierzchni | min. 30K śred. 42,5K max. 55[potrzebne źródło] K |
| Satelity naturalne | 1 – Dysnomia |
136199 Eris – planeta karłowata, jeden z obiektów dysku rozproszonego. Eris została odkryta 5 stycznia 2005 roku (na zdjęciach, które wykonano 21 października 2003 roku – stąd tymczasowe oznaczenie: 2003 UB313). Odkrycie tego obiektu ogłoszono 29 lipca 2005. Odkrywcy nadali jej nieoficjalną nazwę „Xena”. 13 września 2006 roku ta planeta karłowata uzyskała stałą nazwę Eris, od imienia greckiej bogini niezgody.
136199 Eris jest obiektem transneptunowym, którego masę w chwili odkrycia była szacowano na większą niż Plutona i z tego powodu w mediach nazywany był dziesiątą planetą. Jednak 24 sierpnia 2006 roku zdecydowano, że Eris, podobnie jak Pluton i Ceres, zaliczona będzie do klasy planet karłowatych.
Spis treści |
[edytuj] Odkrycie
Eris została odkryta 5 stycznia 2005 w Obserwatorium Palomar przez Michaela E. Browna, Chadwicka A. Trujillo i Davida Rabinowitza. Zespół ten od wielu lat zajmuje się systematycznym przeszukiwaniem obrzeży Układu Słonecznego w poszukiwaniu dużych obiektów i już wcześniej odkrywał tego typu obiekty – między innymi Quaoar i Sedna. Astronomowie prowadzili rutynowe obserwacje przy użyciu 48-calowego Teleskopu Samuela-Oschina w Obserwatorium Palomar w Kalifornii. Eris została sfotografowana już 21 października 2003, ale dopiero ponowna analiza komputerowa zebranych danych pozwoliła na stwierdzenie jej wolnego przemieszczania się na tle gwiazd. Dzięki następnym obserwacjom wstępnie określono jej orbitę i rozmiary.
[edytuj] Orbita
Okres orbitalny 136199 Eris wynosi około 561 lat. Podobnie jak Pluton, Eris posiada silnie ekscentryczną orbitę – o mimośrodzie ponad 0,43. W peryhelium ciało zbliża się do Słońca na 38,5 jednostek astronomicznych, a w aphelium oddala na ponad 97 j.a. (dla porównania, peryhelium orbity 134340 Pluton sięga 29, aphelium – 49 j.a.). Jej nachylenie względem płaszczyzny ekliptyki jest jeszcze większe niż Plutona – wynosi aż 44°. Obiekt ten jest wystarczająco jasny (ma 19 wielkość gwiazdową), aby być dostępnym dla obserwacji fotograficznych nawet w niezbyt wielkich teleskopach. Przyczyną tak późnego odkrycia tego obiektu było nachylenie jego orbity – większość poszukiwań koncentruje się na okolicach płaszczyzny ekliptyki, wokół której znaleźć można większość materiału Układu Słonecznego.
Obecnie Eris oddalona jest o ponad 96 j.a.[3] od Słońca, po przejściu aphelium orbity ok. 1979 r.[4] Poza kometami długookresowymi oraz niektórymi sondami kosmicznymi, Eris i jej księżyc Dysnomia są najodleglejszymi znanymi ciałami Układu Słonecznego[5].
[edytuj] Rozmiary
Pierwsza próba określenia rozmiarów Eris na podstawie ilości emitowanego promieniowania podczerwonego mierzonego przez Kosmiczny Teleskop Spitzera nie powiodła się z powodu błędu.
2 lutego 2006 dr Bertoldi i in. z Instytutu Maxa Plancka w Bonn opublikowali w czasopiśmie Nature rezultaty pomiarów promieniowania termicznego obiektu (w zakresie 1,2 mm)[6], szacując średnicę Eris na 3000±400 km. Źródłem tej niepewności jest ograniczona dokładność samej metody pomiaru (±300 km). Dodatkowa niepewność (±100 km) związana jest z nieznaną prędkością obrotową i nachyleniem osi obiektu. Autorzy przyznają, że pozostaje ok. 16% prawdopodobieństwa, że rzeczywista średnica obiektu jest poniżej dolnej granicy, czyli poniżej 2600 km. Jednak nawet w tym wypadku wymiary Eris są większe od Plutona (średnica 2300 km).
9 i 10 grudnia 2005 roku dokonano obserwacji przy użyciu Kosmicznego Teleskopu Hubble'a. Na ich podstawie określono wartość średnicy planety karłowatej na 2398 km z niepewnością około ±97 km. NASA oficjalnie zaprezentowała te dane 11 kwietnia 2006.
Obserwacje Eris dokonane w listopadzie 2010 roku w czasie przejścia tej planety na tle słabej gwiazdy z konstelacji Wieloryba wskazały, że Eris może nie mieć rozmiarów większych niż Pluton (2300 km), a może być nawet o ok. 100-120 kilometrów mniejsza[7]. W 2011 średnica Eris została doprecyzowana na 2326 ±12km[8].
[edytuj] Powierzchnia
Obserwacje spektroskopowe w bliskiej podczerwieni wykonane przy użyciu dużego (średnica 8 m) teleskopu Gemini North na Mauna Kea wykazały obecność lodu metanowego na powierzchni Eris. Podobną charakterystykę ma powierzchnia Plutona. Obecność lodu metanowego wskazuje na istnienie pierwotnej powierzchni, która nigdy nie została znacząco ogrzana od momentu powstania. Oznacza to, że Eris zawsze pozostawała na dalekich peryferiach Układu Słonecznego. Powierzchnia Eris ma szare zabarwienie, w przeciwieństwie do lekko czerwonawego Plutona. Przyczyna tej różnicy nie jest obecnie znana.
[edytuj] Księżyc
Eris posiada księżyc o nazwie Dysnomia (wcześniej używano prowizorycznego oznaczenia S/2005 (2003 UB313) 1 lub nieoficjalnej nazwy „Gabrielle”, od imienia przyjaciółki bohaterki serialu telewizyjnego Xena: Wojownicza księżniczka). Odkrycia dokonano 10 września 2005 roku przy użyciu teleskopu Keck II zaopatrzonego w system optyki adaptacyjnej. Dysnomia jest około 500 razy mniej jasna od Eris; jej średnicę szacuje się na około 150 km. Dalsze obserwacje ustaliły, że Dysnomia porusza się wokół Eris po niemal kołowej orbicie o okresie około 16 dni. Dzięki oddziaływaniu grawitacyjnemu między Eris i Dysnomią udało się również ustalić, że planeta karłowata Eris jest 1,27 razy masywniejsza od Plutona i jest najmasywniejszym znanym obiektem transneptunowym[9].
[edytuj] Konsekwencje odkrycia
Niektórzy astronomowie już od wielu lat postulowali „degradację” Plutona do rangi dużej planetoidy, czy też tzw. obiektu transneptunowego i zmianę definicji pojęcia „planeta”. Na odkrywane nowe ciała z Pasa Kuipera funkcjonowały określenia plutonki, twotino i cubewano. Od sierpnia 2008 roku duże ciała nazywane są również plutoidami. Rozmiary Plutona i utarta tradycja zaliczająca go do planet wstrzymywały naukowców od radykalnych kroków w kwestiach nazewniczych; odkrycie większego obiektu nie było jednak wielkim zaskoczeniem.
Podczas sympozjum Międzynarodowej Unii Astronomicznej (IAU) w Pradze 24 sierpnia 2006 roku przyjęto nową definicję planety. Eris wraz z Plutonem i Ceres uznane zostały za planety karłowate.
[edytuj] Zobacz też
- Chronologiczny wykaz odkryć planet, planet karłowatych i ich księżyców w Układzie Słonecznym
- Planeta karłowata
- Planetoida
- Lista planetoid
- Lista planetoid z księżycami
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 JPL Small-Body Database Browser: 136199 Eris (2003 UB313). 2010-09-11 last obs. used. [dostęp 2010-11-02].
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 ESO: Faraway Eris Is Pluto's Twin - Dwarf planet sized up accurately as it blocks light of faint star. [dostęp 2011-10-27].
- ↑ AstDys Eris Ephemerides (ang.). [dostęp 2009-12-06].
- ↑ Odległość mniejszą niż 96 j.a. osiągnie dopiero w 2020 roku, patrz:AstDys Eris Ephemerides 1976-2020
- ↑ Mike Brown (2006) The discovery of 2003 UB313 Eris, the largest known dwarf planet (en)
- ↑ Max-Planck Institut
- ↑ NewScientist: Former 'tenth planet' may be smaller than Pluto.
- ↑ Faraway Eris Is Pluto's Twin. [dostęp 2011-10-27].
- ↑ (en) Astronomers Measure Mass of Largest Dwarf Planet HubbleSite.org
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Baza danych o małych ciałach Układu Słonecznego
- 136199 Eris w bazie JPL
- Diagram orbity 136199 Eris
- Strona Michaela Browna o nowo odkrytym obiekcie
- Strona NASA o 2003 UB313
- Strona Gemini Observatory o 2003 UB313
- Astronomia.pl, "Masa planety karłowatej Eris"
- Dane o układzie 136199 Eris
- Eris Gets Dwarfed (Is Pluto Bigger?) - doniesienie w Sky & Telescope o obserwacji zakrycia gwiazdy przez Eris 06.11.2010
|
||||||||||
|
|||||||||||
