3 Wileńska Brygada AK

3 Brygada AK
Tablica w kościele
Historia
Państwo	Polskie Państwo Podziemne
Sformowanie	1943
Rozformowanie	1944
Nazwa wyróżniająca	Wileńska
Dowódcy
Pierwszy	por. Gracjan Fróg
Działania zbrojne
Operacja Ostra Brama
Organizacja
Podporządkowanie	Inspektorat A Okręgu Wilno AK Zgrupowanie nr 1 Okręgu Wilno
Rodzaj wojsk	partyzantka

3 Wileńska Brygada Armii Krajowej (późniejsza 3 Wileńska Brygada NZW) – polski oddział partyzancki Wileńskiego Okręgu Armii Krajowej.

Brygada powstała w pierwszej połowie września 1943 w rejonie Sużan, osiedla położonego na północny wschód od Wilna. Organizatorem oddziału był por. Gracjan Fróg ps. "Góral" i "Szczerbiec", niegdyś działacz ONR-Falanga. Romuald Rajs ps. "Bury" został zastępcą dowódcy ds. liniowych, kierując jednocześnie wyszkoleniem bojowym.

Porucznik Fróg brał udział w licznych akcjach zbrojnych, m.in. w Turgielach, Rudominie, Polanach, Mikuliszkach, gdzie w styczniu 1944 rozbił ekspedycję karną niemieckiej żandarmerii i litewskiej policji pomocniczej.

W nocy z 29 na 30 czerwca wraz z oddziałem opanował Troki, zdobywając znaczne ilości broni, amunicji i wyposażenia wojskowego. W maju skutecznie walczył z litewskimi oddziałami Lietuvos Vietine Rinktine; ostatecznie w nocy z 13 na 14 maja 1944 po krwawej bitwie, w której został ranny, jego oddział opanował Murowaną Oszmiankę, rozbijając formacje LVR.

Na czele swojej Brygady w sile ok. 800 ludzi brał udział 6-8 lipca w ciężkich, ale nieudanych walkach o Wilno w ramach operacji "Ostra Brama". 28 stycznia 1946 oddział Brygady opanował Hajnówkę.

W szeregach 3 Wileńskiej Brygady walczył m.in. wybitny polski biolog Marian Michniewicz.

Działania partyzanckie

"Bury" i "Szczepcio" dowodzili w bitwie pod Mikuliszkami

Na początku stycznia 1944 brygada działała w południowo-wschodniej część Inspektoratu A(na południe od Wilna). 8 stycznia, po bitwie pod Mikuliszkami wycofała się pod Woronowo. Kilka dni później, do brygady wrócił "Szczerbec" i kompanie wróciły na teren Inspektoratu A do wsi Piełokańce. We wsi stacjonowała też 6 Brygada. Około 23:00 w nocy z 17 na 18 stycznia obie brygady uderzyły na Rudomino. Obiektami ataku były: posterunek policji, poczta i domy mieszkalne urzędników. Litewscy policjanci poddali się. Kilku z nich otrzymało karę chłosty. Policjantom wyjaśniono że: Litwini i ludność litewska powinni wystąpić przeciw Hitlerowi i Niemcom. Po akcji na Rudomino dwie brygady wycofały się na teren Inspektoratu F i i ześrodkowały się w pobliżu Polan. Tam do brygad dołączyli się ochotnicy z Wilna, Taboryszek i obwodu oszmiańskiego. 21 stycznia brygady 3 i 6 działając wspólnie, zaatakowały Polany. Nie było w nich jednak litewskich policjantów. Zdołali zbiec do pobliskich Oszmian. Zniszczono dokumentację w gminie i w siedzibie policji. Po tej akcji 3 i 6 brygady przeszły do Soł, a dwa dni później przemaszerowały na południe od Turgiel. Pod koniec stycznia 7 osobowy patrol brygady, dokonał brawurowej akcji zdobycia Szumska. Nocą w jego własnym mieszkaniu ujęto komendanta policji i zmuszono do poddania posterunku. Na rozkaz komendanta 29 litewskich policjantów złożyło broń. Zdobyto 2 rkm, 15 kb, kilka pistoletów maszynowych i broni krótkiej, amunicję, granaty, ubrania ochronne i znaczną ilość artykułów żywnościowych. 5 lutego do 3 i 6 brygady przybył na inspekcję komendant "Wilk. Po inspekcji obie brygady przesunęły się do Mikuliszek. Następnie dokonano rajdu do Graużyszek i Toboryszek na teren Inspektorat F. 20 lutego 1944 3 Brygada weszła do Graużyszek i rozbiła miejscową załogę litewską, a 23 lutego urządziła zasadzkę pod Miednikami.

27 lutego brygada dokonała akcji na stację kolejową Kiena, a 28 lutego uderzyła na jednostkę Wehrmachtu pod Kieną. 1 marca pod Szumskiem dla potrzeb kawalerii brygady zarekwirowano konie. 11 marca walczono w Mickunach. Opanowano posterunek policji litewskiej i zniszczono akta gminne. 13 marca brygada weszła na teren Inspektorat F i uderzyła na Graużyszki. Posterunek policji został zdobyty, zniszczono akta gminne. Pod koniec marca brygada przemieściła się w okolice Puszczy Rudnickiej na południe od Wilna. Na obszarze tym działała już 7 Brygada Partyzancka. W czasie spotkania brygad doszło do krótkiej wymiany bratobójczego ognia. Przednia straż 3 Brygady była ubrana w niemieckie mundury, a biało-czerwonych opasek z daleka nie zauważono. Podczas spotkania ustalono plan współdziałania. Dotyczyło ono między innymi wspólnej akcji na Nowe Troki. Celem odwrócenia uwagi niemieckiego garnizonu, zaplanowano pozorny atak kawalerii 3 Brygady na Landwarów. W chwili, kiedy kawaleria rozpoczęła ostrzeliwanie Landwarowa, pozostałą część 3 Brygady i pluton 7 Brygady uderzyły na Nowe Troki. Pozostała część 7 Brygady stanowiła ubezpieczenie. Zdobyto Arbeitsamt, gdzie spalono wszystkie dokumenty. Szczególnie zaciekłe walki toczyły się przy zdobywaniu siedziby Gestapo i koszar policji litewskiej. Partyzanci odnieśli zwycięstwo. Zwolniono 45 Polaków z miejscowego więzienia. W akcji zginął jeden żołnierz, 10 zostało rannych. Zdobyto bardzo dużą ilość broni, amunicji, granatów, mundurów, żywności, papierosów, maszyn do pisania. Nad ranem brygady wykonały 30-kilometrowego odskok.

9.04.1944 – 3 Brygada w Turgielach

W kwietniu 3 Brygada "Szczerbca" uznawana była za najsilniejszy i najbardziej doświadczony oddział Inspektoratu A. Na początku kwietnia brygada kwaterowała w Skorbucianach. Jej patrol rozbroił wtedy oddział Holendrów w pobliskim młynie. Na okres świąt wielkanocnych brygada przeniosła się do Turgiel. 9 kwietnia brygadę wizytował ppłk "Wilk". Za waleczność i odwagę odznaczył on por. Gracjana Fróga "Szczerbca" Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami, a 6 partyzantów Krzyżami Walecznych.

11 kwietnia o 23:00 w majątku Małe Soleczniki, powiat Jaszuny dokonało akcji rekwizycyjnej. Zarekwirowano 10 krów, 1 świnię, 5 koni z zaprzęgiem.

25 kwietnia 3 Brygada dokonała akcji na Jaszuny. Zastrzelono jednego żołnierza niemieckiego, zniszczono maszt telefoniczny, podpalono magazyn zbożowy i jeden dom. Według źródeł polskich, akcja ta nie należała do udanych. W czasie ataku zginęło trzech partyzantów.

3 maja brygada "Szczerbca" stacjonowała w Turgielach. Wzięła udział w uroczystej mszy świętej, a po niej w defiladzie. Na nocleg brygada przeszła do Małachowic i pobliskich zaścianków. Rankiem następnego dnia pluton stacjonujący nieopodal Pawłowa, stoczył walkę z 3 kompanią 310 batalionu litewskiego korpusu posiłkowego z Jaszun. Żołnierze litewscy zamordowali kilkanaście osób, nie szczędząc kobiet i starców. Nakazywali skazańcom wieszać się wzajemnie. Spalili 5 domów i 3 stodoły. Zastrzelono m.in. młodą kobietę Stefanię Prokopowicz, która uciekała z dziewięciomiesięcznym dzieckiem na ręku. Na litewską kompanię uderzył pluton z brygady "Szczerbca", zmuszając ich do wycofania się z Pawłowa. Na wycofującą się kompanię uderzyły też inne pododdziały brygady. W czasie walk zginęło około 20 Litwinów, wielu trafiło do niewoli. Z wyroku sądu polowego, za mordowanie ludności cywilnej, zostało rozstrzelanych czterech oprawców, wśród nich dowódca kompanii 310 batalionu kpt. Markevicius.

Pluton "Bosego" z 1 kompanii szturmowej

3 czerwca 3 Brygada przeprowadziła udaną zasadzkę na szosie na transport niemiecki koło Jaszun. 1 kompania szturmowa zaatakowała kolumnę. W sześciu samochodach siedzieli żołnierze Wehrmachtu, w jednej była aprowizacja. Zdobyto 3 MG-42, około 40 kb typu Mauser, dużo amunicji i kilkanaście pistoletów. 13 czerwca dowództwo brygady postanowiło przeprowadzić identyczną akcję na szosie Wilno-Jaszuny. 1 kompania kilka godzin oczekiwała na odpowiednią kolumnę samochodową. Samochody okazały się jednak puste, a kierowcy szybko wyskoczyli z samochodów i ukryli się w zaroślach. To była zasadzka. Partyzanci nie zdążyli dojść do szosy, kiedy uderzyła na nich ekspedycja karna wzmocniona wozami pancernymi. Niemcy prowadzili silny ogień z broni maszynowej. Podczas wycofywania się poległo 11 żołnierzy AK, a kilku rannych Niemcy po akcji dobili.

27 czerwca przeprowadzono udaną akcję na niemiecką kolumnę transportową pod Solecznikami. Zdobyto broń i amunicje. 29 czerwca grupa polskich partyzantów otrzymała zadanie wymontowania broni pokładowej z samolotu, który nie doleciał do pobliskiego lotniska na Porubance. W momencie, kiedy wykonywała zadanie od strony Wilna przybył pluton żołnierzy niemieckich na trzech samochodach ciężarówkach. Został zaatakowany przez grupę osłony. Oddział niemiecki został całkowicie rozbity. Oddziały polskie wycofały się ze swych pozycji i odeszły do miejsc postoju brygady.

Walki w ramach operacji Ostra Brama

W nocy z 6 na 7 lipca brygada przystąpiła do realizacji planu "Ostra Brama" Brygadzie wyznaczono kierunek natarcia od Poręb Rękanciskich, prostopadle do linii kolejowej Wilno–Nowa Wilejka, na wschód od przystanku Kolonia; następnie po sforsowaniu Wilejki wykonać zwrot na zachód i przez tzw. Francuski Młyn oraz las na Belmoncie nacierać na Zarzecze i park Bernardyński. Kierunek dalszego natarcia do ul. Zamkowej włącznie. Kompania szturmowa "Burego" miała dojść do pl. Katedralnego, 2 kompania "Brzozy" miała opanować Pocztę Główną u zbiegu ul. Świętojańskiej i Zamkowej. Odwód stanowiła kompania "Joego".

6 lipca o 23:00 brygada ruszyła do natarcia. W czasie przekraczania torów na wschód od przystanku kolejowego w Kolonii nadjechał niemiecki pociąg pancerny i ostrzelał pododdziały. Zaskoczeni partyzanci odpowiedzieli ogniem. Straty były jednak duże. Dowództwo oddziałów AK skoncentrowanych na wschód od Wilna było nieświadome tego, że w momencie przystąpienia do natarcia miało na swoich tyłach silną niemiecką grupę bojową w Nowej Wilejce dysponującą pociągiem pancernym.

Pododdziały szybko oddaliły się od torów kolejowych w kierunku Wilejki. Za rzeką, na grzbietach wzgórz dominujących nad doliną, znajdowały się bunkry niemieckie. Było już zupełnie jasno. Brygadzie przyszło przekraczać rzekę pod ogniem nieprzyjaciela. Jedynie kompania "Brzozy" przechodziła rzeczkę po kładce w miejscu znajdującym się w martwym polu.

Próba natarcia na umocnienia niemieckie na Belmoncie bez wsparcia granatników, moździerzy i ciężkiej broni maszynowej nie powiodła sie. Wobec tego po krótkiej walce ogniowej komendant brygady wstrzymał dalsze natarcie. Straty wynosiły 36 poległych i 192 rannych

Obsada etatowa brygady 6.07.1944

Żołnierze brygady

Partyzanci "Kruk" i Milimetr"

Dowództwo:

dowódca (komendant)- "Szczerbiec"

szef sztabu "Bem"

lekarz – "Lancet"

pododdziały:

• dowódca 1 kompanii szturmowej – "Bury"
  • dowódca 1 plutonu – "Bosy"
  • dowódca 2 plutonu – "Silnik""
  • dowódca 3 plutonu – "Milimetr"
• dowódca 2 kompanii – "Brzoza"
  • dowódca 1 plutonu – "Dżumba"
  • dowódca 2 plutonu – "Dłuższy"
  • dowódca 3 plutonu – "Wyrwa"
• dowódca 3 kompanii – "Joe"
  • dowódca 1 plutonu – "Okoń"
  • dowódca 2 plutonu – "Turbacz"
  • dowódca 3 plutonu – "Ojciec"
• dowódca 3 kompanii – "Kirkor"
  • dowódca 1 plutonu – "Wiarus"
  • dowódca 2 plutonu – "Kromoła"
  • dowódca 3 plutonu – "Owieczka"
• dowódca szwadronu kawalerii – "Wishling"
  • dowódca 1 plutonu – "Rekin"
  • dowódca 2 plutonu – "Harap"
  • dowódca 3 plutonu – "Szpak"
• dowódca plutonu ckm – "Robak"
• dowódca kolumny transp. samochod. – "Biały"
• dowódca plutonu żandarmerii – "Szczupak"
• dowódca drużyny motocyklistów – "Pomian"
• dowódca plutonu cyklistów – "Krak"
• dowódca drużyny łączności – "Ali"
• dowódca drużyny ochrony – "Kruk"
• dowódca drużyny granatników – "Gigant"
• orkiestra – "Czardasz"

Hymn brygady

Gracjan Fróg ps."Szczerbiec"

Na znojną walkę, krwawy bój z wrogami, Każdego z nas sumienia wezwał głos, Przebojem iść, a los iść musi z nami, A jeśli nie to przełamiemy los. Życie lub śmierć rozdziela nam przypadek, Najwyższym prawem, nam żołnierska cześć, Granatów huk, bojowych wypraw ślady, Twardego życia, twardą tworzą pieśń. Bo nasza pieśń nie pachnie rozmarynem, Nie ma w niej dziewcząt, ni pachnących ust, Jak nasze życie pachnie krwią i dymem, Pieszczotą rąk karabinowy spust. Naszą muzyką cekaemów bicie, Nocne ataki nam rozrywką są, Choć wrogi pocisk przetnie czyjeś życie, Kto pozostanie wywalczy wolność swą. Dość mamy pęt, skończyła się cierpliwość. Dość pełnych więzień i spalonych miast. Mścicielska pięść wymierzy sprawiedliwość, A naszą pieśń podniesiem aż do gwiazd, Bo nasza pieśń nie brzęczy łańcuchami, Kipi w niej bunt, nasz sprawiedliwy gniew, Ten przeciw nam, który nie idzie z nami, Jak wyrok groźny jemu jest nasz śpiew.

Bibliografia

• Jarosław Wołkonowski, Grzegorz Łukomski: Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej w latach 1939-1945. Warszawa: Adiutor, 1996. ISBN 83-86100-18-4. 
• Zygmunt Kłosiński: 3 Wileńska. Białystok: Redakcja "Gońca Kresowego" Białostocki Oddział Towarzystwa Przyjaciół Grodna i Wilna, 1995. ISBN 12342408. 

• Roman Korab-Żebryk: Operacja wileńska AK. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985. ISBN 83-01-04946-4. 
• Z.Boradyn, A. Chnielarz, H. Piskunowicz: Z dziejów Armii Krajowej na Nowogródczyźnie i Wileńszczyźnie. Radom: Ośrodek Kształcenia i Doskonalenia Kadr, 1997. ISBN 8390716803. 
• Struktura Organizacyjna Armii Krajowej, Marek Ney-Krwawicz w: Mówią Wieki nr 9/1986.