Abchazja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
აფხაზეთი
Абхазия
Аҧсны

Abchazja
Flaga Abchazji
Godło Abchazji
Flaga Abchazji Godło Abchazji
Położenie Abchazji
Język urzędowy abchaski, rosyjski1
Stolica Suchumi
Typ państwa System semiprezydencki
Głowa państwa prezydent Raul Chadżimba[1]
Szef rządu premier Biesłan Butba[1]
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe

8 550 km²
0%
Liczba ludności (2012)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

240 705[2]
40 osób/km²
Jednostka monetarna rubel rosyjski
Jednostronna deklaracja niepodległości od Gruzji4
23 lutego 1992
Strefa czasowa UTC +3
Kod telefoniczny +7 840 i +7 940
Mapa Abchazji
1Języki stosowane przez separatystyczny rząd. Wg konstytucji Gruzji języki urzędowe to gruziński i abchaski.
2Władze separatystyczne nieuznawane przez Gruzję. Jako republika autonomiczna Gruzji posiada także legalne władze na wygnaniu (Temur Mżawia, Malchaz Akiszbaja)
4Brak uznania międzynarodowego, de iure w świetle prawa miedzynarodowego Abchazja stanowi część Gruzji.
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikisłownik Hasło Abchazja w Wikisłowniku
Abkhazia in its region.svg
Abchazja – widok na Kaukaz z okolic Picundy

Abchazja (abch. Аҧсны – trb. Apsny, gruz. აფხაზეთი – trb. Apchazeti, ros. Абха́зия – trb. Abchazija) – państwo nieuznawane ze stolicą w Suchumi[3], położone w północno-zachodniej Gruzji nad Morzem Czarnym i na Kaukazie. Zajmuje powierzchnię 8550 km², zaś liczba ludności wynosi około 216 tys. osób[4].

Zgodnie z prawem międzynarodowym Abchazja jest republiką autonomiczną, wchodzącą w skład Gruzji, noszącą nazwę Abchaska Republika Autonomiczna (gruz. აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა – Apchazetis Awtonomiuri Respublika, abch. Аҧснытәи Автономиaтәи Ареспубликa[5]Apsnytłyj Awtonomiatłyj Respublika).

Od 1992 jest w praktyce niepodległym państwem, pozostającym poza jakąkolwiek kontrolą władz gruzińskich, którego władze stosują nazwę Republika Abchazji (abch. Аҧсны Аҳәынҭқарра – trb. Apsny Ahłyntkarra lub Ареспублика Аҧсны – trb. Arespublika Apsny (obie formy stosowane są przez władze abchaskie), ros. Республика Абхазия – trb. Riespublika Abchazija, gruz. რესპუბლიკა აფხაზეთი – trb. Respublika Apchazeti).

Niepodległość Abchazji uznawana jest tylko przez kilka państw, w tym Rosję[6]. Progruziński rząd Abchaskiej Republiki Autonomicznej, do czasu wojny separatystów z Gruzją w sierpniu 2008, rezydował w Czchałcie w Górnej Abchazji. Współcześnie całe terytorium kraju kontrolowane jest przez władze abchaskie[7].

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Organizacje międzynarodowe (ONZ, Rada Europy, itd.) uznają Abchazję za część składową Gruzji i namawiają obydwie strony do pokojowego rozwiązania konfliktu. Separatystyczny rząd Abchazji przyjmuje, że jest ona niepodległym państwem – jednostronna proklamacja niepodległości nastąpiła w 1992 roku.

Podczas wojny domowej w Gruzji władze rosyjskie przyczyniły się w decydującym stopniu do przetrwania niezależnego państwa abchaskiego poprzez wsparcie militarne i finansowe. Dzisiaj Rosja wciąż posiada szerokie wpływy polityczne i wojskowe we władzach republiki, de facto będąc gwarantem jej istnienia.

Tuż po jednostronnym proklamowaniu niepodległego państwa przez Kosowo w lutym 2008 roku, prezydent Abchazji zapowiedział, że skieruje wniosek do Rosji i innych państw Wspólnoty Niepodległych Państw o uznanie państwowości republiki. Władze republiki zainteresowane są wejściem Abchazji do Związku Białorusi i Rosji jako trzeciego członu państwowego, a jako minimum - uzyskaniem statusu niepodległego państwa, luźno stowarzyszonego z Rosją. W sierpniu 2008, po wygranej wojnie, w Abchazji odbyły się masowe demonstracje ludności z żądaniem uznania niepodległości Abchazji.

Państwa uznające niepodległość Abchazji to:

23 maja 2011 roku niepodległość Abchazji uznało również Vanuatu[11], jednak 20 maja 2013 roku premier tego państwa ogłosił zerwanie wzajemnych stosunków[12]. Drugim podobnym przypadkiem jest Tuvalu – państwo to uznało Abchazję 18 września 2011 r.[13], lecz wycofało to uznanie 31 marca 2014 r.[14]

Ponadto niepodległość Abchazji uznały jeszcze w 2006 trzy inne nieuznawane na arenie międzynarodowej republiki – Osetia Południowa, Górski Karabach i Naddniestrze.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Abchazji.

Większą część terytorium zajmują południowe stoki głównego grzbietu Kaukazu (ważniejsze przełęcze: Kłuchorska i Maruchska) oraz jego odgałęzienia: na północnym zachodzie Góry Gagryjskie, w centrum Góry Bzypijskie i Góry Abchaskie, na południowym wschodzie Góry Kodorskie). Najwyższy szczyt to Dombaj-Ulgen (4046 m n.p.m.)[15].

W Abchazji znajdują się niewielkie zasoby węgla kamiennego, rud cynku, ołowiu, miedzi, rtęci i barytu, surowców budowlanych. Kraj obfituje w liczne źródła mineralne (np. miejscowość Awdachara).

Główne rzeki to: Kodori, Bzyb, Gumista i Galidzga[15].

Na wybrzeżu panuje klimat podzwrotnikowy, wilgotny, w górach od 500 do 2000 m n.p.m. górski umiarkowany, powyżej 2000 m n.p.m. – górski chłodny.

Średnia temperatura w styczniu wynosi od –2 °C do +7 °C, w lipcu od +16 °C do +24 °C, roczne opady 1300-2400 mm[16]. Na wybrzeżu i pogórzu przeważają czerwonoziemy i żółtoziemy, wyżej gleby próchniczno-węglanowe, brunatne gleby leśne i gleby górskie.

Pierwotna roślinność, chroniona w rezerwatach (Rica, Gumistyński, Pschuski, Picundyjsko-Miusserski) to do wys. 1000 m n.p.m. zrzucające na zimę lasy liściaste (z drzewami takich rodzajów jak: buk, kasztan, dąb, grab) z podszytem z wiecznozielonych krzewów (laurowiśnia, rododendron, ostrokrzew, bukszpan).

Lasy zajmują ponad 55% powierzchni. Występują w nich niedźwiedzie, dziki, jelenie, sarny, żubry.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Obszar zamieszkany już w paleolicie − jeden z najwcześniejszych ośrodków rolnictwa i obróbki metali. W I tysiącleciu p.n.e. część starożytnego królestwa Kolchidy skolonizowanej przez Greków. Powstały wówczas milezyjskie kolonie Dioskurias (dzisiejsze Suchumi) i Fasis (dzisiejsze Poti)[17]. W roku 65 p.n.e. terytorium dzisiejszej Abchazji znalazło się pod władzą Rzymian. Od IV wieku była pod wpływami Gruzji (część Lazyki). Na początku VI wieku nastąpiła (za pośrednictwem Bizancjum) chrystianizacja. Na przełomie IX i X wieku istniała niepodległa Abchazja ze stolicą w Kutaisi, którego władca Leon II ogłosił się królem. Abchazja przeżywała rozkwit rozszerzając panowanie na sąsiednie księstwa, Imeretię i Kartlię, ale po objęciu jej tronu w roku 978 przez króla gruzińskiego Bagrata III została przyłączona do Gruzji.

Od XV do XIX wieku Abchazja była księstwem zależnym od Turcji. Nastąpiła islamizacja (głównie odłam sunnicki). W konsekwencji w latach 1725, 1733, 1771, 1806 wybuchały kolejne powstania Abchazów przeciwko Turcji. Książęta abchascy w walce z Imperium Osmańskim zaczęli poszukiwać protekcji w Rosji. W roku 1810, po zwycięskiej wojnie z Turcją, Abchazję − jakoby na wniosek abchaskiego władcy − włączono do Imperium Rosyjskiego (formalnie rządził książę abchaski podporządkowany bezpośrednio carowi).

W 1864 roku podporządkowano Abchazję bezpośrednio administracji rosyjskiej jako suchumski okręg wojskowy. Reakcją na zniesienie autonomii było powstanie narodowe Abchazów w 1866, zakończone jednak klęską i krwawo zdławione.

Podczas wojny rosyjsko-tureckiej w latach 1877-1878, Abchazja została poważnie zniszczona. W konsekwencji klęski powstania i przetaczających się przez kraj wojen nastąpiła masowa emigracja abchaskich muzułmanów do Turcji - w XIX wieku wyemigrowała tam połowa ludności (muhadżirowie). W Abchazji zaczęli osiedlać się prawosławni Gruzini, Rosjanie oraz uchodzący z Turcji Ormianie i Grecy, co było popierane przez władze carskie. Od maja 1918 do marca 1921 roku Abchazja wchodziła w skład niepodległej Gruzji na prawach autonomii. Nastąpiła wówczas kolejna fala mohadżirstwa (emigracji Abchazów do Turcji).

W marcu 1921 roku, po podboju przez Armię Czerwoną, proklamowana została Abchaska Socjalistyczna Republika Radziecka, a w 1931 roku pod nazwą Abchaska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka Abchazja została włączona dekretem Stalina do Gruzińskiej SRR[18].

Wskutek wypędzenia ludności abchaskiej przez Cesarstwo Rosyjskie jeszcze w latach sześćdziesiątych XIX wieku (tzw. machadżyrstwo) przez większą część XX wieku Abchazi byli mniejszością na swoim terytorium, które stopniowo zaczęło być zasiedlane przez Gruzinów i Ormian[19]. W latach trzydziestych, czterdziestych i na początku pięćdziesiątych XX wieku trwała intensywna gruzinizacja Abchazji[20], którą forsował Gruzin pochodzący z Abchazji, Ławrientij Beria. Zaczęło się w 1936 od tajemniczej śmierci, otrucia Nestora Łakoby - przywódcy abchaskich komunistów, który był największym rywalem Berii. Władze radzieckie zaczęły wspierać masowe osadnictwo etnicznych Gruzinów (głównie z sąsiedniej, gruzińskiej Megrelii), po części w celu zwiększenia produkcji rolniczej na tym obszarze, po części zaś z myślą o dalszej zmianie proporcji etnicznych na korzyść Gruzinów[21]. Później miało miejsce wymordowanie niemal całej abchaskiej inteligencji, zamykanie abchaskich szkół, zastąpienie łacińskiego alfabetu którym zapisywano język abchaski alfabetem gruzińskim (po kilkunastu latach zamienionym na cyrylicę), zastępowanie abchaskich nazw miejscowości, ulic, punktów geograficznych itp. nazwami gruzińskimi. Zabroniono także nadawania dzieciom abchaskich imion, co spowodowało że ci, którzy nie chcieli przyjąć gruzińskich, wybierali rosyjskie, a czasami także polskie (wśród tego pokolenia Abchazów spotykało się Władysławów, Stanisławów i Teofilów)[22]. W latach 1926-59 liczebność Abchazów wzrosła z niespełna 56 do 61 tysięcy, zaś Gruzinów z 68 do 158 tysięcy i Rosjan z 13 do 86 tysięcy. W efekcie nastąpił gwałtowny spadek procentowego udziału Abchazów w populacji (z 25% do 16%) i wzrost procentowego udziału Rosjan w populacji Abchazów (z 6 do 21%). Natomiast procentowy udział Gruzinów w populacji nieznacznie wzrósł (z 34 do 39%)[4]. Po śmierci Stalina, ponownie otwarto abchaskie szkoły i zezwolono na abchaskie imiona dla dzieci. Mimo tego, wciąż istniejąca gruzinizacja i niekorzystne dla Abchazów zmiany demograficzne doprowadziły do manifestacji narodowościowych Abchazów. Pierwsza miała miejsce w 1954, druga 10 lat później, kolejne a zarazem najsilniejsze w 1978 i 1979 roku. Żaden inny naród w ZSRR nie buntował się tak często[22].

W lipcu 1989 roku wybuchły abchasko-gruzińskie starcia zbrojne w Suchumi.

W 1989 roku ludność Abchazji liczyła 525 tys. osób, w tym 45,7% Gruzinów, 17,8% Abchazów, 14,6% Ormian i 14,3% Rosjan[23]. Pod koniec 1990 roku przeprowadzono wybory stosując, zgodnie z nowo ustalonymi kilka miesięcy wcześniej zasadami zapisanymi w konstytucji Abchazji, kwoty etniczne. Według tych kwot dla narodowości abchaskiej zarezerwowano 28 mandatów, gruzińskiej – 26 mandatów, ludności rosyjskojęzycznej – 11 mandatów. Pomimo, że zasady nowej ordynacji wyborczej zostały uzgodnione z władzami gruzińskimi, Rada Najwyższa Gruzji uchwaliła prawo zakazujące startowania w wyborach lokalnych komitetów i partii, w tym reprezentujących naród abchaski[24]. Jeszcze przed przeprowadzeniem nowych wyborów, w odpowiedzi na wprowadzone miesiąc wcześniej przez władze gruzińskie prawo likwidujące autonomię Abchazji, 25 sierpnia 1990 roku Rada Najwyższa Abchazji proklamowała odłączenie autonomii od Gruzińskiej SRR i powołanie Abchaskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej jako suwerennej republiki wchodzącej w skład Związku Radzieckiego[25].

W roku 1992 roku do Abchazji wprowadzono gruzińską Gwardię Narodową pod pretekstem ścigania zwolenników obalonego prezydenta Gamsachurdii i ochrony linii kolejowej, co spowodowało wybuch regularnych walk. W lipcu tegoż roku Abchazja proklamowała niepodległość, co było przyczyną dwuletniej krwawej wojny z Gruzją. Obie strony dopuściły się zbrodni wojennych.

Większość mieszańców Abchazji została zmuszona do jej opuszczenia[26]. Wygnanie gruzińskiej większości ludności budzi olbrzymie emocje. Strony konfliktu wykorzystują argumenty historyczne w celu uzasadnienia swoich racji np. instytucje separatystycznej Abchazji i Rosji podają oficjalną wersje historii Abchazji, według której Abchazi byli ofiarami stalinowskiej polityki gruzinizacji[27][28].

Information icon.svg Osobny artykuł: Wojna w Abchazji 1992-1993.

W 1994 roku podpisano w Moskwie porozumienie, które znacznie rozszerzyło zakres autonomii abchaskiej w ramach państwa gruzińskiego. Na jego mocy z mandatu ONZ w Abchazji stacjonują Kolektywne Siły Pokojowe (złożone wyłącznie z żołnierzy rosyjskich). Ponieważ paszporty wydawane przez Abchazję nie są uznawane w świecie, większość ludności Abchazji (około 80-90%) przyjęła obywatelstwo rosyjskie.

W 1998 roku wybuchł kolejny konflikt zbrojny z Gruzją, zakończony zwycięstwem Abchazów. W sierpniu 2008 roku w czasie wojny w Południowej Osetii siły zbrojne Abchazji zdobyły wąwóz Kodori i osiągnęły granicę Abchazji z 1921 roku. W sierpniu 2008, po wygranej wojnie, nastąpiły masowe demonstracje ludności pod hasłami uznania niepodległej Abchazji, a parlament Abchazji wystąpił z wnioskiem o uznanie niepodległości republiki.

16 listopada 2011 roku Parlament Europejski uchwalił rezolucję, uznając obecność Rosjan w Abchazji za bezprawną okupację tych terenów[29].

W maju 2014 w Suchumi wybuchły wielotysięczne protesty przeciwko administracji, oskarżanej przez opozycję o korupcję i doprowadzenie do ekonomicznej zapaści państwa[30][31] które doprowadziły do obalenia prezydenta Aleksandra Ankwaba. Parlament Republiki Abchazji zdecydował o nowych wyborach prezydenckich, które 25 sierpnia 2014 wygrał przywódca opozycji - Raul Chadżimba[32].

24 listopada 2014 Rosja i Abchazja zawarły układ o sojuszu i strategicznym partnerstwie który na 10 lat (z możliwością przedłużenia na kolejne pięcioletnie okresy) związał nieuznawane na arenie międzynarodowej państwo z Rosją. Układ ten nakłada na Abchazję obowiązek dostosowania jej ustawodawstwa celnego do aktów prawnych Eurazjatyckiej Unii Gospodarczej, a w części nieuregulowanej tymi aktami - do prawa Federacji Rosyjskiej. Z kolei Rosja zobowiązała się do sfinansowania w Abchazji podwyżek płac "głównych kategorii pracowników instytucji państwowych" w sferze ochrony zdrowia, edukacji, nauki, kultury, sportu i opieki społecznej do poziomu wynagrodzeń w Południowym Okręgu Federalnym FR; to samo dotyczy emerytur mieszkańców Abchazji mających rosyjskie obywatelstwo. Zgodnie z zawartym układem oba państwa będą wzajemnie wspierać się wojskowo w obliczu zagrożenia, w czym ma pomóc utworzenie Połączonej Grupy Wojsk która ma powstać w ciągu trzech lat od wejścia w życie traktatu. Dokument stanowi, że również w ciągu trzech lat od wejścia w życie układu na koszt Federacji Rosyjskiej zostanie dokonana modernizacja sił zbrojnych Abchazji[33][34].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Rolnictwo[edytuj | edytuj kod]

Uprawa winorośli, cytrusów, herbaty, drzewa tungowego i roślin olejkodajnych, hodowla, pszczelarstwo.

Przemysł wydobywczy[edytuj | edytuj kod]

Wydobycie węgla kamiennego, rud cynku, ołowiu, miedzi, rtęci i barytu.

Przemysł przetwórczy[edytuj | edytuj kod]

Rozwinięty przemysł spożywczy (herbaciany, winiarski, tytoniowy).

Usługi[edytuj | edytuj kod]

Ważny ośrodek turystyczny (liczne kąpieliska i uzdrowiska).

Transport[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Transport kolejowy w Abchazji.

Doliną Kodori biegnie dawna Suchumska Droga Wojenna (do Stawropola). Główny port morski i lotniczy znajdują się w Suchumi.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

W 1897 roku jedyny w carskiej Rosji spis powszechny ludności wykazał, że w dystrykcie Suchumi (zbliżonym terytorialnie do obszaru dzisiejszej Abchazji) językiem abchaskim posługiwało się prawie 60% ogółu ludności.

Po 1989 roku nastąpił znaczny spadek ludności republiki. Liczba ludności zmuszonej do opuszczenia Abchazji po uzyskaniu niepodległości wynosi co najmniej 250 tysięcy[35][36].

Rok Łącznie Gruzini Abchazowie Rosjanie Ormianie Grecy
1886 68 773 34 806 28 320 1 216 1 090 2 140
1926 186 004 67 494 55 918 12 553 25 677 14 045
1939 311 885 91 967 56 197 60 201 49 705 34 621
1959 404 738 158 221 61 193 86 715 64 425 9 101
1970 486 959 199 596 77 276 92 889 74 850 13 114
1979 486 082 213 322 83 087 79 730 73 350 13 642
1989 525 061 239 872 93 267 74 913 76 541 14 664
2003 215 972 45 953 94 606 23 420 44 870 1 486

Większe miasta (ludność w 2011 r.)[4]:

Miasto Liczba ludności (w tys.)
Suchumi 62,9
Gagra 12,3
Gudauta 8,5
Gali 7,6
Oczamczyra 5,3
Tkwarczeli 5,0

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Abkhazia (ang.). World Statesmen.org - Ben M. Cahoon. [dostęp 2014-10-28].
  2. City population - Georgia (ang.). www.citypopulation.de, 2012-01-01. [dostęp 2014-04-10].
  3. Wojciech Górecki: Abchazja. 2013. ISBN 978-83-7536-508-5.
  4. 4,0 4,1 4,2 НАСЕЛЕНИЕ АБХАЗИИ (ros.). [dostęp 2014-09-01].
  5. Аҧснытәи aвтономиaтәи aреспубликa aиҳaбырa
  6. Viacheslav Chirikba: The International Legal Status of the Republic of Abkhazia In the Light of International Law. 2009.
  7. Rafał Czachor: Abchazja, Osetia Południowa, Górski Karabach: geneza i funkcjonowanie systemów politycznych. 2014. ISBN 978-83-935729-8-4.
  8. Rosyjskie weto dla misji ONZ w Gruzji (pol.). [dostęp 2012-06-13].
  9. Венесуэла признает Южную Осетию и Абхазию - Чавес (ros.). [dostęp 2012-06-13].
  10. Władze Nauru idą w ślady Putina i Chaveza (pol.). [dostęp 2012-06-13].
  11. Vanuatu’s recognition to the Republic of Abkhazia (ang.). [dostęp 2012-06-13].
  12. Vanuatu scraps recognition of Georgia breakaway region (ang.). [dostęp 2013-05-27].
  13. Tuvalu uznało Abchazję i Południową Osetię (pol.). [dostęp 2012-06-13].
  14. Statement of the Georgian Foreign Ministry regarding the establishment of diplomatic and consular relations. 2014-03-31. [dostęp 2014-09-01].
  15. 15,0 15,1 A travel reference map of the Republic of Georgia 1:625 000. Vancouver: International Travel Map, 1997.
  16. Geografia Abchazji dostęp 2012-6-9
  17. N.G.L. Hammond: Dzieje Grecji, Warszawa 1973, PIW, s.155.
  18. Rafał Czachor, Abchazja, Osetia Południowa, Górski Karabach: geneza i funkcjonowanie systemów politycznych, Wrocław 2014, s. 109.|Rafał Czachor, Abchazja, Osetia Południowa, Górski Karabach: geneza i funkcjonowanie systemów politycznych, Wrocław 2014, s. 109.
  19. Wojciech Górecki: Abchazja. Wyd. 1. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2013-04-03, s. 26, seria: Reportaż. ISBN 978-83-7536-508-5.
  20. http://mfaapsny.org/en/apsny/historyofabkhazia.php
  21. Ciężkie czasy. W: Charles King: Widmo wolności: Historia Kaukazu. Wyd. 1. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2010, s. 188, seria: Historiai. ISBN 978-83-233-2953-4.
  22. 22,0 22,1 Wojciech Górecki: Abchazja. Wyd. 1. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2013-04-03, s. 27, seria: Reportaż. ISBN 978-83-7536-508-5.
  23. http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,Gruzja,problemy,Abchazja
  24. Raport Human Rights Watch strona 16.
  25. Декларация о государственном суверенитете Абхазской ССР, Верховный Совет Абхазской Советской Социалистической Республики
  26. Raport HSW.
  27. http://www.abkhazworld.com/aw/abkhazia
  28. http://www.rp.pl/artykul/175932.html?print=tak
  29. Parlament Europejski stwierdził (3 lata po wojnie rosyjsko-gruzińskiej), że Rosja okupuje część Gruzji! | Portal ARCANA
  30. Абхазький Майдан - попередження для Путіна. Espreso.tv, 2014.
  31. ОП Абхазии призвала власть и оппозицию вернуть под контроль ситуацию. RIA, 2014.
  32. Abchazja: Lider opozycji wygrał wybory prezydenckie. www.newsweek.pl, 2014-08-25. [dostęp 2014-08-31].
  33. IAR: Rosja i Abchazja zawarły układ o sojuszu i strategicznym partnerstwie. wiadomosci.onet.pl/, 2014-11-24. [dostęp 2014-11-25].
  34. kło//gak: Rosja przesuwa faktyczne granice na Kaukazie. Układ z Abchazją. www.tvn24.pl, 2014-11-24. [dostęp 2014-11-25].
  35. Raport HUMAN RIGHTS WATCH na temat przestrzegania praw człowieka w czasie wojny abchasko-gruzińskiej.
  36. Raport Ośrodka Studiów Wschodnich.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikiatlas Wikimedia Atlas: Abchazja – wikiatlas z mapami w Commons