Ablativus absolutus

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Ablativus absolutus – charakterystyczny dla łaciny równoważnik zdania okolicznikowego czasu, przyczyny, przyzwolenia lub warunku. Decyzja, z którym z okoliczników mamy do czynienia, zapada na podstawie kontekstu.

Ablativus absolutus składa się z rzeczownika (którego funkcję może spełniać liczebnik, zaimek lub urzeczownikowiony przymiotnik) stojącego w ablatiwie, oraz z imiesłowu (łac. participium) pozostającego w stosunku zgody z wyżej wspomnianym rzeczownikiem co do liczby, rodzaju i przypadka. Pierwszy człon konstrukcji, rzeczownik, spełnia w równoważniku zdania okolicznikowego funkcję podmiotu, natomiast imiesłów – funkcję orzeczenia.

W konstrukcji zastosowanie mają tylko participium praesentis activi oraz participium perfecti passivi. Gdy zastosowane zostaje pierwsze z nich, równoważnik wyraża czynność równoczesną z czynnością orzeczenia, oraz sygnalizuje stronę czynną. Natomiast participium perfecti passivi wyraża czynność dokonaną w przeszłości w stosunku do czynności orzeczenia, oraz sygnalizuje użycie strony biernej.

Przy przekładaniu z języka łacińskiego na polski, konstrukcję ablativus absolutus trzeba rozwinąć w odpowiednie zdanie okolicznikowe. Tłumaczymy więc ją:

  • zd. czasowym (kiedy, gdy)
  • zd. przyzwalającym (chociaż)
  • zd. przyczynowym (ponieważ)
  • zd. okolicznikowym warunku (gdyby, jeśli)
  • wyrażeniem przyimkowym

np. Sole oriente fugiunt stellae.

 – Gwiazdy uciekają, gdy wschodzi słońce.
 –   =      =      , ponieważ  =    =
 –   =      =      , jeśli     =    =

np. Hostibus victis milites gaudent.

 – Żołnierze cieszą się, gdy wróg został zwyciężony.
 – Żołnierze cieszą się, ponieważ wróg został zwyciężony.

Okolicznikowi przyzwolenia towarzyszy często wyraz tamen:

np. Amissis copiis vitam tamen rex servavit.

 – Chociaż wojsko zostało stracone, król (jednak) zachował życie.

Konstrukcja o podobnym charakterze, jedynie z użyciem innego przypadka, znana jest w sanskrycie (locativus absolutus) oraz grece (genetivus absolutus). Również język polski umożliwia gramatyczne urozmaicenie wypowiedzi poetyckiej za pomocą Locativusu (Miejscownika) Abs. (np. "O ledwie majaczącym na widnokręgu świcie przybył by ją ucałować") lub Instrumentalisu (Narzędnika) Abs. (np."Irenka urodziła się w Kownie, pachnącą fiołkami wiosną 1968 roku"), czyli w formie przypadków składających się prawdopodobnie na synkretyczny łaciński Ablativus. Owe wyrażenia częściej występują w mowie potocznej uproszczone do Ablatiwu temporalis ("Wczesną wiosną", "Późnym popołudniem", "O poranku"). Znany jest także w języku polskim rodzaj nominatiwu absolutu , są to tępione przez polonistów jako nielogiczne przez niezgodność podmiotów wyrażenia typu Idąc przez most spadła mi czapka.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]