Aborcja w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Aborcja w Polsce – w Polsce aborcja jest prawnie zakazana. Przerwanie ciąży może być dokonane wyłącznie przez lekarza, w trzech przypadkach[1]:

  1. ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej (bez ograniczeń ze względu na wiek płodu[1]),
  2. badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu (do chwili osiągnięcia przez płód zdolności do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej[2]),
  3. zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego (do 12 tygodni od początku ciąży[2]).

Występowanie okoliczności określonej w pkt. 3 stwierdza prokurator, pozostałe dwa lekarz inny niż przeprowadzający zabieg, chyba, że ciąża zagraża bezpośrednio życiu kobiety[3].

W przypadku kobiety małoletniej, bądź ubezwłasnowolnionej całkowicie konieczna jest zgoda jej rodziców bądź opiekunów prawnych, a w przypadku, gdy nie są w stanie jej wyrazić bądź ciężarna ma mniej niż 13 lat także sądu rodzinnego[4].

Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny twierdzi, że w Polsce rocznie wykonuje się ponad 100 tys. aborcji, organizacje pro-life, że 7-13 tys.[5]. 15% zabiegów dokonuje się poza granicami kraju[6]. Od 1997 roku w Polsce wykonywanych legalnie jest kilkaset aborcji rocznie[7].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pod zaborami[edytuj | edytuj kod]

W okresie zaborów obowiązywały kodeksy karne państw zaborczych uznające aborcję za przestępstwo bez żadnych wyjątków (aczkolwiek przerwanie ciąży dokonane dla ratowania życia matki mogło być uznane za legalne jako działanie w stanie wyższej konieczności). W zaborze austriackim odpowiedzialności karnej podlegał także ojciec mającego narodzić się dziecka, jeśli udowodniono mu udział w dokonaniu aborcji.

Przepisy te były w mocy w odrodzonym państwie polskim aż do 1932 roku.

Okres międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

W końcu lat 20. XX w. ruszyła silna kampania mająca na celu wprowadzenie „Niekaralności przerywania ciąży z przyczyn społecznych” – zaangażowani byli w nią m.in. Tadeusz Boy-Żeleński i Irena Krzywicka. Po długiej i burzliwej dyskusji postanowiono, iż art. 233 polskiego Kodeksu karnego zalegalizuje aborcję w dwóch wypadkach:

  1. z powodu ścisłych wskazań medycznych;
  2. gdy ciąża zaistniała w wyniku zgwałcenia, kazirodztwa bądź współżycia z nieletnią poniżej lat 15[8]

Kodeks wprowadzał też wymóg, aby zabieg był dokonany przez lekarza, nie podano natomiast trybu stwierdzania występowania przepisanych ustawą wyjątków ani stadium zaawansowania ciąży, do jakiego wolno dokonać aborcji. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 25 września 1932 o wykonywaniu praktyki lekarskiej wprowadziło wymóg, aby konieczność medyczna usunięcia ciąży była potwierdzona przez dwóch lekarzy innych niż przeprowadzający zabieg a uzasadnione podejrzenie, że do zapłodnienia doszło wskutek przestępstwa stwierdzone odpowiednim zaświadczeniem prokuratora[9][10].

W momencie wejścia w życie było to jedno z najbardziej liberalnych ustawodawstw aborcyjnych w Europie. Bardziej liberalne przepisy aborcyjne miał jedynie ZSRR w latach 1920–1936.

Okupacja niemiecka[edytuj | edytuj kod]

W okresie okupacji hitlerowskiej obowiązywało w latach 1943-1945 prawo pozwalające na dokonywanie aborcji w nieograniczonym zakresie przez Polki – był to jedyny raz w historii Polski kiedy aborcja była legalna „na żądanie”[11][12].

Polska Rzeczpospolita Ludowa[edytuj | edytuj kod]

Ustawa z dnia 28 października 1950 roku o zawodzie lekarza wprowadziła wymóg, aby konieczność przerwania ciąży przez wzgląd na zdrowie kobiety ciężarnej była potwierdzona orzeczeniem komisji lekarskiej (której skład i tryb postępowania określi rozporządzenie ministra zdrowia), a uzasadnione podejrzenie, że do zapłodnienia doszło w wyniku zgwałcenia, kazirodztwa bądź współżycia z małoletnią poniżej lat 15 stwierdzone stosownym oświadczeniem prokuratora[13].

Ustawa z dnia 27 kwietnia 1956 r. o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. z 1956 r. Nr 12, poz. 61) wprowadziła możliwość dokonywania aborcji przez uprawnionego do tego lekarza w trzech przypadkach (art. 1 ust. 1):

  1. gdy za przerwaniem ciąży przemawiały wskazania lekarskie dotyczące zdrowia płodu lub kobiety ciężarnej;
  2. gdy zachodziło uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku przestępstwa;
  3. ze względu na trudne warunki życiowe kobiety ciężarnej.

Ustawa zakazywała aborcji w przypadkach określonych w pkt 2 i 3, jeżeli zachodziły przeciwwskazania lekarskie dotyczące zabiegu przerwania ciąży (art. 1 ust. 2). Istnienie uzasadnionego podejrzenia, że ciąża powstała w wyniku przestępstwa, stwierdzało zaświadczenie wydane przez prokuratora (art. 2 ust. 1).

Zabronione było:

  • zmuszanie kobiety do poddania się zabiegowi przerwania ciąży (art. 3);
  • dokonywanie zabiegu przerwania ciąży za zgodą kobiety, lecz wbrew przepisom art. 1 ustawy (art. 4);
  • udzielanie pomocy kobiecie ciężarnej w dokonaniu zabiegu przerwania ciąży wbrew przepisom art. 1 ustawy (art. 5).

W arendze do tej ustawy podkreślono, że jej celem jest ochrona zdrowia kobiety przed ujemnymi skutkami zabiegów przerywania ciąży, dokonywanych w nieodpowiednich warunkach lub przez osoby niebędące lekarzami.

W praktyce stosowania tej ustawy była wykorzystywana podstawa odwołująca się do względów społecznych, ponieważ w drodze rozporządzenia Ministra Zdrowia ustalono, że na podstawie oświadczenia kobiety ciężarnej stwierdza się istnienie ciężkich warunków życiowych kobiety[14].

W kontekście tej ustawy, na gruncie prawa karnego interpretowano w doktrynie, jako dobro chronione:

  • przez jednych autorów: zdrowie i życie kobiety ciężarnej, nie zaś płód[15], albo ciążę kobiety zgodną z jej wolą[16],
  • przez innych autorów: ciążę, tj. normalny rozwój płodu ludzkiego w łonie matki[17] pośrednio zaś życie i zdrowie kobiety ciężarnej[18].

III RP[edytuj | edytuj kod]

Ustawa z 1993 r. o planowaniu rodziny[edytuj | edytuj kod]

Wejście w życie ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. z 1993 r. Nr 17, poz. 78) ograniczyło dostęp do zabiegów przerywania ciąży – odtąd można dokonywać legalnej aborcji przy zaistnieniu jednej z określonych przesłanek:

  1. ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej (bez ograniczeń ze względu na wiek płodu[1]); wystąpienie tej okoliczności stwierdza lekarz inny niż dokonujący przerwania ciąży, chyba, że ciąża zagraża bezpośrednio życiu kobiety
  2. badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu (do chwili osiągnięcia przez płód zdolności do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej); wystąpienie tej okoliczności stwierdza lekarz inny niż dokonujący przerwania ciąży
  3. zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego (do 12 tygodni od poczęcia); wystąpienie tej okoliczności stwierdza prokurator.

Nowelizacja ustawy dopuszczająca przerywanie ciąży z przyczyn społecznych i jej uchylenie[edytuj | edytuj kod]

Stan prawny aborcji na świecie:

     Legalna na życzenie

     Legalna w przypadku zagrożenia życia, zdrowia fizycznego lub psychicznego matki, gwałtu, wad płodu lub trudności socjoekonomicznych

     Legalna w przypadku zagrożenia życia, zdrowia fizycznego lub psychicznego matki, gwałtu lub wad płodu

     Legalna w przypadku zagrożenia życia, zdrowia fizycznego lub psychicznego matki lub gwałtu

     Legalna w przypadku zagrożenia życia, zdrowia fizycznego lub psychicznego matki

     Nielegalna

     Zależnie od regionu

[19]

Od 1996 ustawa dopuszczała przerywanie ciąży również, gdy kobieta ciężarna znajduje się w ciężkich warunkach życiowych lub trudnej sytuacji osobistej; wymagane było złożenie oświadczenia przez kobietę ciężarną i odbycie konsultacji z innym lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej lub inną osobą uprawnioną niż mającą przeprowadzić zabieg; zabieg można było przeprowadzić, jeżeli kobieta podtrzymywała swój zamiar po upływie 3 dni od konsultacji.

Trybunał Konstytucyjny w pełnym dwunastoosobowym składzie – przy trzech zdaniach odrębnych – w Orzeczeniu z dnia 27 maja 1997 r., sygn. akt K 26/96 (OTK 1997, nr 2, poz. 19) orzekł o niezgodności przepisu wprowadzającego tę przesłankę z przepisami konstytucyjnymi utrzymanymi w mocy przez tzw. Małą Konstytucję z 1992 przez to, że legalizuje przerwanie ciąży bez dostatecznego usprawiedliwienia koniecznością ochrony innej wartości, prawa lub wolności konstytucyjnej oraz posługuje się nieokreślonymi kryteriami tej legalizacji, naruszając w ten sposób gwarancje konstytucyjne dla życia ludzkiego. Ponadto w uzasadnieniu do tego orzeczenia wyraził pogląd, że Uchwalona 2 kwietnia 1997 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej potwierdza w art. 38 prawną ochronę życia człowieka. Podstawa konstytucyjna, na której oparł swoje orzeczenie TK, znalazła więc potwierdzenie i wyraźne wyartykułowanie w [nowej] Konstytucji RP.

Przepisy dotyczące czwartej przesłanki utraciły moc obowiązującą z dniem 23 grudnia 1997 r. na podstawie Obwieszczenia Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 grudnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 157, poz. 1040).

W przypadku małoletniej lub kobiety ubezwłasnowolnionej całkowicie, do dokonania aborcji wymagana jest zgoda przedstawiciela ustawowego na piśmie. W przypadku małoletniej powyżej 13 roku życia wymagana jest także jej pisemna zgoda; jeżeli ma poniżej 13 lat, wymagana jest zgoda sądu opiekuńczego, a małoletnia ma prawo do wyrażenia własnej opinii.

 Osobny artykuł: bezprawne przerwanie ciąży.

Art. 152.
§ 1. Kto za zgodą kobiety przerywa jej ciążę z naruszeniem przepisów ustawy,
podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
§ 2. Tej samej karze podlega, kto udziela kobiecie ciężarnej pomocy w przerwaniu ciąży z naruszeniem przepisów ustawy lub ją do tego nakłania.
§ 3. Kto dopuszcza się czynu określonego w § 1 lub 2, gdy płód osiągnął zdolność do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

Art. 153.
§ 1. Kto stosując przemoc wobec kobiety ciężarnej lub w inny sposób bez jej zgody przerywa ciążę albo przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza kobietę ciężarną do przerwania ciąży, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
§ 2. Kto dopuszcza się czynu określonego w § 1, gdy płód osiągnął zdolność do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.

Art. 154.
§ 1. Jeżeli następstwem czynu określonego w art. 152 § 1 lub 2 jest śmierć kobiety ciężarnej, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.
§ 2. Jeżeli następstwem czynu określonego w art. 152 § 3 lub w art. 153 jest śmierć kobiety ciężarnej, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12.

— Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 1997 r. Nr 88, poz. 553 ze zm.)

Kobieta ciężarna nie ponosi odpowiedzialności karnej za przerwanie ciąży[20].

Nieudana próba wpisania ochrony życia ludzkiego od poczęcia do konstytucji[edytuj | edytuj kod]

W 2007 roku próbowano w sposób bezpośredni zapisać w konstytucji prawną ochronę życia ludzkiego od poczęcia, ale projekt ten nie został zaaprobowany przez Sejm[21][22]. Partie deklarujące się jako prawicowe (Platforma Obywatelska, Prawo i Sprawiedliwość) i centrum (Polskie Stronnictwo Ludowe) są przeciwne zmianom istniejących przepisów w kierunku większej dopuszczalności aborcji; zmiany takie popierają zaś partie określające się jako lewicowe (Ruch Palikota, Sojusz Lewicy Demokratycznej, Polska Partia Pracy, Unia Pracy, Socjaldemokracja Polska), częściowo popiera określająca się jako liberalna - Partia Demokratyczna – demokraci.pl, a także Zieloni 2004. Zaostrzenie przepisów w kierunku mniejszej dopuszczalności aborcji postulują m.in. Liga Polskich Rodzin i Prawica Rzeczypospolitej[23][24].

Podziemie aborcyjne[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak w innych krajach zakazujących aborcji, także w Polsce występuje zjawisko „podziemia aborcyjnego”, tj. przeprowadzania nielegalnych zabiegów przerywania ciąży. Zachodzi też zjawisko tzw. „turystyki aborcyjnej” – wyjazdów za granicę do krajów, w których prawo nie zakazuje aborcji na życzenie, w celu przeprowadzenia tam zabiegu. Nie jest to w żaden sposób sprzeczne z polskim prawem.

Według Federy w Polsce rocznie wykonuje się ponad 100 tys. zabiegów przerwanie ciąży, z czego tylko kilkaset jest legalnych. O takiej skali podziemia aborcyjnego świadczą gorsza niż w Europie Zachodniej edukacja seksualna, roczna liczba aborcji wynosząca 100-250 tys. w krajach z populacją podobną do Polski[25]. Argumentem jest tu także liczba aborcji wykonywana w latach, w których w Polsce aborcja na życzenie była legalna: w 1990 - 59 tys., a w 1962 - 270 tys.[26], w latach 80 XX wieku - 300-450 tys. rocznie[25]. Faktem przemawiającym za wzrostem liczby aborcji w stosunku do lat 90 XX wieku wzrost oficjalnej liczby poronień (mimo rozwoju opieki medycznej) i spadek rocznej liczby urodzeń w latach 1993-2004 o 140 tysięcy[25]. Na rozrost podziemia aborcyjnego ma wpływ wzrost akceptowalności społecznej aborcji[27]. Federa krytykuje szacunki mówiące o kilkunastu tysiącach rocznie nielegalnych aborcjach, gdyż oznaczałyby one, że w Polsce 2,5 raza ludniejszej jest o połowę mniej zabiegów przerwań ciąży, niż w Holandii mającej najmniejszy odsetek aborcji[25].

Stanowisko organizacji międzynarodowych[edytuj | edytuj kod]

Wiele organizacji międzynarodowych nawołuje do legalizacji aborcji z powodów ekonomicznych i społecznych[25][28]. Światowa Organizacja Zdrowia zauważa, że polepszenia doli kobiet to m.in. kwestia zmian prawnych dotyczących aborcji[29]. Raport Human Rights Watch z 2012 roku wskazuje, że Polska ma jedną z najbardziej restrykcyjnych ustaw aborcyjnych. Pogwałca ona zakaz okrutnego i nieludzkiego traktowania osób oraz narusza prawo do prywatności i życia rodzinnego. Potwierdził to m.in. Europejski Trybunał Praw Człowieka[30].

Opinia publiczna[edytuj | edytuj kod]

W roku 2005 w sondażu Europejskie Wartości na pytanie Czy kobieta, jeśli nie chce mieć dzieci, powinna mieć możliwość wykonania aborcji? 48% Polaków odpowiedziało przecząco, natomiast 47% twierdząco. Odsetek przeciwników aborcji był największy spośród 10 badanych krajów[31].

W roku 2009 w sondażu CBOS 44% ankietowanych uważało, że usuwanie ciąży powinno pozostać zakazane. Natomiast 25% badanych uważa, że aborcja powinna być dozwolona bez ograniczeń[32].

Według badań przeprowadzonych w 2010 roku w 18 państwach (Meksyk, USA, Francja, Wielka Brytania, Ukraina, Polska, Rosja, Azerbejdżan, Turcja, Egipt, Palestyna, Iran, Nigeria, Chiny, Korea, Indie, Tajlandia, Indonezja) 52% ich obywateli jest zdania, że państwo powinno pozostawić decyzję o aborcji kobiecie w ciąży, a 18% uważa, że przerywanie ciąży powinno być karalne (w Polsce było to odpowiednio 66% i 6%)[33].

W 2010 roku 50% obywateli Polski popierało zakaz aborcji, 45% było przeciwnego zdania. Zauważono także korelację pomiędzy wiekiem i uczestniczeniem w praktykach religijnych a poparciem dla prawa do aborcji[34]. 73% osób w Polsce nie akceptowało aborcji na życzenie, a 87% popierało dopuszczalność aborcji w przypadku zagrożenia życia ciężarnej. Gdy ciąża była wynikiem gwałtu lub kazirodztwa za dopuszczalnością aborcji opowiada się 78% Polaków; 60% Polaków opowiada się za dopuszczalnością aborcji w przypadku, gdy dziecko miałoby urodzić się upośledzone[35].

We wrześniu 2011 roku 47% osób popierało prawo do aborcji (w tym 11% bez względu na okoliczności), a 46% było przeciwnego zdania (w tym 15% nie dopuszczało przerywania ciąży w ogóle). Zbadano również poparcie dla prawa do aborcji w przypadku zagrożenia życia matki (87%) i zdrowia (79%), ciąży powstałej na skutek czynu zabronionego (78%), upośledzenia płodu (59%), trudnościami finansowymi (24%), osobistymi (21%), samego tylko wyrażenia przez kobietę chęci przerwania ciąży (16%). 43% oczekiwało złagodzenia ustawy antyaborcyjnej, a 7% zadeklarowało na odwrót[36].

W styczniu 2012 roku Centrum Myśli Jana Pawła II i CBOS wspólnie przeprowadziły sondaż, zgodnie z którym 80% Polaków odpowiada "zdecydowanie tak" albo "raczej tak" na pytanie o ochronę życia poczętego[37]. Jednocześnie 52% ankietowanych chciało złagodzenia, a 44% zaostrzenia obecnego prawa[38].

W listopadzie 2012 roku za aborcją w przypadku zagrożenia życia było 81% badanych, zagrożenia zdrowia ciężarnej - 71%, poczęcia w wyniku czynu zabronionego - 78%, choroby płodu - 61%[39].

W sierpniu 2013 roku CBOS opublikował wyniki sondażu, zgodnie z którymi 75 proc. Polakow uważa, że aborcja jest zawsze zła i nigdy nie może być usprawiedliwiona, a 7% uważa, że nie ma w tym nic złego i aborcja zawsze może być usprawiedliwiona[40]. Również w tym miesiącu Grupa IQS opublikowała wyniki badań stwierdzających, że 60 proc. Polaków uważa, że aborcja powinna być zakazana także w przypadku upośledzenia płodu. To o 10 proc. więcej niż rok wcześniej, kiedy przeprowadzono to samo badanie. Nieznacznie, z 25% do 26% wzrosła liczba przeciwników zakazu. Spadła liczba osób nie mających zdania w tej kwestii: z 25 do 14 procent. Ochronę życia płodu upośledzonego najbardziej popierają osoby w wieku 20-29 lat (69 procent osób zgadzających się lub raczej się zgadzających ze stwierdzeniem)[41].

List Stu Kobiet[edytuj | edytuj kod]

List otwarty wystosowany 4 lutego 2002[42] do Parlamentu Europejskiego, zorganizowany przez Porozumienie Kobiet 8 Marca i OŚKę. W liście sygnatariuszki (m.in.: prof. Maria Janion, Wisława Szymborska, Magdalena Abakanowicz, Agnieszka Holland, prof. Ewa Łętowska, Krystyna Janda[43], Irena Grudzińska-Gross, Henryka Bochniarz, Kora Jackowska, Olga Tokarczuk, Anda Rottenberg, Olga Lipińska)[44][45] domagały się wolnej od zastraszania, demokratycznej debaty na temat sytuacji kobiet w Polsce, uniemożliwianej ich zdaniem przez porozumienie rządu Leszka Millera z Kościołem katolickim, które miało polegać na zaniechaniu przez rząd dyskusji na temat prawnego zwiększenia możliwości dokonywania aborcji w zamian za poparcie Episkopatu dla akcesji do Unii Europejskiej podczas referendum integracyjnego[44].

7 marca doniesieniom o porozumieniu między rządem a Episkopatem zaprzeczył arcybiskup Józef Życiński. Określił List Stu Kobiet jako „najbardziej niepoważny list protestacyjny, jaki czytałem w ostatnim czasie”; dodał, że gdyby biskupi pozwolili sobie narzucić tę logikę wywodu, którą prezentuje list protestacyjny, najprostszą reakcją Kościoła byłaby rezygnacja z jakichkolwiek form poparcia dla działań zmierzających do integracji europejskiej i ukazanie autorkom, że nie mają racji[46].

8 marca tekst listu odczytano podczas dorocznej Manify.

Inne państwa[edytuj | edytuj kod]

W kwietniu 2010 w Brukseli kilkuset aktywistów środowisk pro-choice wyraziło swoje poparcie dla całkowitej legalizacji aborcji w całej Unii Europejskiej, w tym Polsce. Dostarczono wtedy apel w tej sprawie ambasadorowi RP w Belgii[47].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (pol.). [dostęp 7 czerwca 2012].
  2. 2,0 2,1 Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny (...), Art. 4a, ust. 2 (pol.). [dostęp 7 czerwca 2012].
  3. Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny (...), Art. 4a, ust. 5 (pol.). [dostęp 7 czerwca 2012].
  4. BBC NEWS: Europe’s abortion rules.
  5. Matura - Newsweek Polska.
  6. Polki wykonują do 200 tys. aborcji rocznie, 15 proc. za granicą.
  7. Wprost nr 24 – 500 aborcji w ciągu roku.
  8. Kodeks karny. (Dz. U. z dnia 15 lipca 1932 r.).
  9. Digital Library of Wielkopolska - Kodeks karny z komentarzem
  10. J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem, Lwów 1932, s. 331 – 332.
  11. J. Heydecker, J. Leeb, Trzecia rzesza w świetle Norymbergi. Bilans tysiąca lat, tł. M. Zeller, Warszawa 1979, s. 391.
  12. Instytut Pamięci Narodowej.
  13. Dz. U. z 1950 r. Nr 50, poz. 458
  14. Lech Gardocki: Prawo karne. Wyd. 11. Warszawa: 2005, s. 227.
  15. W. Świda Prawo karne; wyd. 3., Warszawa 1986, s. 478.
  16. J. Śliwowski Prawo karne, wyd. 2., Warszawa 1979, s. 359.
  17. A. Andrejew, Polskie prawo karne w zarysie, wyd. 9., Warszawa 1989, s. 384.
  18. W. Wolter, [w:] I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973, s. 452.
  19. World Abortion Policies 2007, United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division.
  20. Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny (...), Art. 7, ust. 2 (pol.). [dostęp 7 czerwca 2012].
  21. Poselski projekt ustawy o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. [dostęp 31 maja 2009].
  22. Wyniki głosowania nad przyjęciem projektu ustawy. [dostęp 31 maja 2009].
  23. Program ideowy Ligi Polskich Rodzin. [dostęp 31 maja 2009].
  24. Założenia polityki Prawicy Rzeczypospolitej. [dostęp 31 maja 2009].
  25. 25,0 25,1 25,2 25,3 25,4 http://www.federa.org.pl/dokumenty_pdf/aborcja/Raportpopr.pdf
  26. Matura Newsweek Polska
  27. Większość katolików akceptować będzie in vitro jeśli Kościół nie poprowadzi umiejętnej debaty - ekai.pl
  28. Informacje o ciążach nieletnich, gwałcie i aborcji
  29. Making abortions safe: a matter of good public health policy and practice
  30. Human Rights Watch
  31. RAPPORT EUROPEAN VALUES.
  32. Polacy skręcają na prawo – Najnowsze informacje – Informacje – portal TVN24.pl – 15.10.2009.
  33. Badania nt. karalności aborcji [En].
  34. http://www.newsweek.pl/artykuly/sekcje/spoleczenstwo/aborcja-dzieli-polakow--nowy-sondaz,61802,1.
  35. Polacy akceptują aborcję, ale nie na życzenie. e-prawnik.pl, 2010-07-13.
  36. Aborcja dzieli Polaków na połowę. Oto sondaż - Dziennik.pl
  37. Rzeczpospolita, "Twarde „nie” dla aborcji"
  38. Szefowa CBOS: Polacy przeciw aborcji na życzenie
  39. CBOS: Większość Polaków popiera obecne prawo dotyczące aborcji - INTERIA.PL
  40. http://www.rp.pl/artykul/17,1038458-Przyzwolenie-na-aborcje-maleje-w-Polsce.html
  41. http://wpolityce.pl/wydarzenia/61244-60-proc-polakow-wybiera-zycie-w-ciagu-9-miesiecy-sprzeciw-wobec-aborcji-dzieci-niepelnosprawnych-wzrosl-o-10-procent
  42. W niektórych drukach, np. w „Rzeczpospolitej”, list nosi datę 5 lutego.
  43. Krystyna Janda: dziennik (pol.). .krystynajanda.pl, 2002-03-04. [dostęp 2011-06-08].
  44. 44,0 44,1 Co łączy ustawę aborcyjną z integracją z UE - list do Parlamentu Europejskiego (pol.). .kuwi.europa-uni.de. [dostęp 2011-05-30].
  45. Historia Manif (pol.). kobiety-kobietom.com, 2004-02-15. [dostęp 2011-05-30].
  46. Abp Życiński dementuje doniesienia „Listu kobiet” - ekai.pl. [dostęp 2010-08-24].
  47. http://www.newsweek.pl/artykuly/sekcje/swiat/belgowie-chca-zniesienia-zakazu-aborcji-w-polsce,56079,1.