Adam Rapacki (polityk)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy polityka. Zobacz też: inne osoby o tym nazwisku.
Adam Rapacki
Adam Rapacki.jpg
Data i miejsce urodzenia 24 grudnia 1909
Lwów
Data i miejsce śmierci 10 października 1970
Warszawa
Minister szkolnictwa wyższego
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Okres urzędowania od 15 maja 1950
do 27 kwietnia 1956
Następca Stefan Żółkiewski
Minister spraw zagranicznych
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Okres urzędowania od 27 kwietnia 1956
do 22 grudnia 1968
Poprzednik Stanisław Skrzeszewski
Następca Stefan Jędrychowski

Adam Rapacki (ur. 24 grudnia 1909 we Lwowie, zm. 10 października 1970 w Warszawie) – polski polityk, ekonomista i dyplomata.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Był synem Mariana, działacza ruchu spółdzielczego, i Marii z Dobrzańskich.

Po wybuchu I wojny światowej Rapaccy przenieśli się do Piotrkowa, a w 1919 do Warszawy. 1920-1929 Rapacki uczył się w Gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Warszawie, a 1929-1932 studiował w Szkole Głównej Handlowej (SGH) w Warszawie. W czasie studiów działał w organizacjach młodzieżowych lewicy. W 1931 wstąpił do ZNMS, w którym sympatyzował z centrowym nurtem organizacji, kierującym się zasadami austromarksizmu. Pracował również w Organizacji Młodzieży TUR. Po ukończeniu Wyższej Szkoły Handlowej (obecnie SGH) w 1932 opublikował w „Spółdzielczym Przeglądzie Naukowym” (1933 nr 9 i 10) pracę dyplomową pt. Podstawy spółdz. ruchu spożywców w Polsce i jej możliwości rozwojowe. 1932-1934 pełnił służbę wojskową w kompanii podchorążych 15 p. piechoty w Dęblinie i 36 p. piechoty w Warszawie. W 1934 rozpoczął pracę zawodową w Spółdzielczym Instytucie Naukowym (SIN) w Warszawie. Kontynuował przerwaną przez służbę wojskową działalność w ZNMS i został członkiem zarządu warszawskiego środowiska organizacji. Brał też udział w starciach z Obozem Narodowo-Radykalnym oraz w demonstracjach. Już jako senior utrzymywał kontakty z ZNMS i wygłaszał prelekcje na kursach partyjnych, w związku zawodowym robotników budowlanych i w Towarzystwie Kooperatystów. Poza tym w latach 1934-1938 opublikował na łamach „Spółdzielczego Przeglądu Naukowego” kilka obszerniejszych artykułów i studiów o spółdzielczości, poruszając w nich m.in. problemy roli ideologii w spółdzielczym ruchu spożywców, dynamiki działalności gospodarczej robotniczych spółdzielni spożywców w Warszawie, Łodzi i Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1927-1929 oraz w dobie wielkiego kryzysu gospodarczego. Od października 1937 do czerwca 1938 przebywał na stypendium we Włoszech, gdzie zbierał materiały o ruchu spółdzielczym i nawiązywał kontakty z włoskimi spółdzielcami. W końcu 1938 roku uzyskał magisterium nauk ekonomicznych, a 1 marca 1939 podjął pracę w Instytucie Badania Koniunktur Gospodarczych i Cen w Warszawie, na stanowisku kierownika oddziału rolnictwa.

Zmobilizowany do armii 24 sierpnia 1939 brał udział w kampanii wrześniowej jako podporucznik rezerwy i dowódca plutonu 1. kompanii strzeleckiej 36 p. piechoty Legii Akademickiej. Do niewoli niemieckiej dostał się 22 września 1939 na przedpolach Modlina i cały okres wojny spędził w oficerskich obozach jenieckich. Przebywał m.in. w obozie XVIII A w Lienzu, w obozie II C w Woldenbergu (Dobiegniew), w obozie II B w Arnswalde (Choszczno), w obozie II D w Gross-Born (Borne Sulinowo) i w obozie VI B w Doessel. W oflagach prowadził szeroką działalność oświatową, artystyczną, publicystyczną i polityczną o charakterze antyhitlerowskim i lewicowym. Organizował tzw. koła zagadnień społecznych i pisywał w legalnych i tajnych gazetkach obozowych. W Woldenbergu należał do grona założycieli koła ekonomistów, a w Arnswalde do założycieli grupującego komunistów, socjalistów i ludowców koła zagadnień wiejskich, które z czasem rozszerzyło działalność na ogół oficerów. Na podstawie prasy niemieckiej opracowywał tygodniowe przeglądy zdarzeń i przekazywał je współwięźniom. Był przewodniczącym koła literackiego. Pisywał recenzje teatralne do pisma obozowego „Za Drutami”, wygłaszał odczyty o literaturze włoskiej i uczył języka włoskiego, a sam pobierał lekcje rosyjskiego. Z inicjatywy Rapackiego zorganizowano w 1942 kurs urbanistyki i historii sztuki na poziomie średnim z udziałem ok. 280 osób. Po zlikwidowaniu legalnego pisma był redaktorem naczelnym tajnego tygodnika mówionego „Zadrucie”. W obozie w Doessel wygłaszał wykłady z prawa i ekonomii i redagował tygodnik „Siedem Kresek w Kalendarzu”.

Po uwolnieniu z obozu jenieckiego 1 kwietnia 1945 pełnił krótko służbę, sprawując pieczę nad obozem oficerów i żołnierzy włoskich, i na początku lipca 1945 powrócił do kraju. Przebywał początkowo w Poznaniu, a następnie w Łodzi, gdzie rozpoczał pracę w biurze Komisji Planowania i Spółdzielczości w Łodzi – miesiąc później został także kierownikiem Referatu Polityki Spółdzielczej w „Społem” Związku Gospodarczym Spółdzielni RP. W grudniu 1945 stanął na czele Biura Prezydialnego „Społem”, które działając od stycznia 1946 w Warszawie (po przeniesieniu się centralnych agend „Społem” do stolicy), zajmowało się zagadnieniami planowania i polityki gospodarczej w spółdzielczym ruchu spożywców. Dzięki zabiegom Rapackiego 8 marca 1946 podpisana została umowa między „Społem” i Związkiem Samopomocy Chłopskiej o połączeniu tych jednostek gospodarczych i utworzeniu komisji wiejskiej w ramach Związku „Społem”.


W sierpniu 1945 Rapacki wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej, wygłaszał odczyty na tematy gospodarcze, organizował kursy OM TUR. Po przeniesieniu się w styczniu 1946 do Warszawy, brał udział w pracach gospodarczych organów doradczych przy Centralnym Komitecie Wykonawczym PPS. Zajmował się również zagadnieniami roli ruchu spółdzielczego w przemianach społecznych i gospodarczych Polski, co łączyło się z koncepcjami ustrojowymi, rozwijanymi przez działaczy PPS. Wraz z grupą innych działaczy socjalistycznych, którzy powrócili z niemieckich obozów lub przybyli do Polski z Zachodu, został 25 sierpnia 1946 dokooptowany do Rady Naczelnej (RN) i w skład i Centralnego Komitetu Wykonawczego (CKW) PPS. W związku z przygotowywaniem wyborów do Sejmu Ustawodawczego CKW PPS powołał Rapackiego na stanowisko pełnomocnika do spraw propagandy wyborczej. Z ramienia RN PPS Rapacki uczestniczył w redagowaniu manifestu wyborczego partii. W wyborach z 19 stycznia 1947 wybrany został na posła do sejmu z listy państwowej i był nieprzerwanie posłem do sejmów I-IV kadencji, kandydując z okręgu w Bydgoszczy w I kadencji, w pozostałych w okręgu wrocławskim. 1947-1948 wchodził w skład prezydium Związku Parlamentarnego Polskich Socjalistów w Sejmie. 16 kwietnia 1947 został ministrem żeglugi. Tego samego dnia został sekretarzem CKW PPS, zajmując się w kierownictwie partii polityką gospodarczą, był też referentem w sprawie działalności gospodarczej na XXVII Kongresie PPS we Wrocławiu 14-17 grudnia 1947, na którym wszedł ponownie do Rady Naczelnej i CKW. Od 11 stycznia 1948 do utworzenia Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) wchodził w skład Komisji Politycznej CKW PPS, stanowiącej ścisłe kierownictwo partii. Należał do grupy centrowej, która z czasem przeszła na pozycje lewicy i opowiedziała się za koncepcją budowy „socjalizmu” głoszoną przez Polską Partię Robotniczą (PPR) i uczestniczył w „kampanii zjednoczeniowej”. Obok Józefa Cyrankiewicza i 8 innych działaczy był wnioskodawcą uchwalonej 17 września 1948 deklaracji CKW PPS, która z kolei stała się podstawą uchwały RN obradującej 18-22 września 1948, która wysoce krytycznie oceniając przeszłość PPS w ogóle, a także politykę i taktykę wielu działaczy PPS, spowodowała restrykcje organizacyjne wobec licznych pepeesowców, a innych spośród nich odepchnęła od PZPR. Na Radzie tej Rapacki był znów referentem w sprawach polityki gospodarczej PPS, krytykując ją z pozycji bliskich lub identycznych, jakie zajmowało ówczesne kierownictwo PPR (Bolesław Bierut, Hilary Minc i inni). Na Kongresie Zjednoczeniowym PZPR 15-21 grudnia 1948 został wybrany do Biura Politycznego Komitetu Centralnego. Zaliczany do byłych członków PPS zbliżonych do "puławian" podczas walki o władzę w kierownictwie PZPR w latach pięćdziesiątych[1]. Członkiem KC był do 16 listopada 1968, czyli do V Zjazdu PZPR, a członkiem BP do 17 marca 1954.

Nagrobek Adama Rapackiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie, 23 lipca 2006

Do 15 maja 1950 był ministrem żeglugi. Na tym stanowisku koncentrował działalność na sprawach odbudowy i rozbudowy gospodarki morskiej i floty handlowej. Od 15 maja 1950 do 27 kwietnia 1956 był ministrem szkół wyższych i nauki (od 15 grudnia 1951 szkolnictwa wyższego). Z tytułu pełnienia tego urzędu należał do współorganizatorów I Kongresu Nauki Polskiej w 1951, wchodził też w skład kierownictwa Komitetu Współpracy Kulturalnej z Zagranicą oraz był pierwszym przewodniczącym powołanej w 1953 Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej kadr naukowych; w tym samym roku ogłosił broszurę pt. Rozwijać i pogłębiać ofensywę ideologiczną. W latach 1956–1968 sprawował funkcję ministra spraw zagranicznych w rządzie Józefa Cyrankiewicza. Wcześniej był ministrem żeglugi oraz ministrem szkół wyższych i nauki.

2 października 1957 na forum Organizacji Narodów Zjednoczonych przedstawił propozycję utworzenia strefy bezatomowej w Europie Środkowej – tzw. Plan Rapackiego. W 1964 postulował zwołanie Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie KBWE. W 1965 został doktorem honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego. Brał udział w posiedzeniach Doradczego Komitetu Politycznego Państw – Stron Układu Warszawskiego. Wycofał się z życia politycznego w okresie wydarzeń marcowych w 1968 w proteście przeciwko prześladowaniom osób żydowskiego pochodzenia.

Odznaczony Orderem Budowniczych Polski Ludowej i Orderem Sztandaru Pracy I klasy.

Był posłem na Sejm Ustawodawczy oraz na Sejm PRL I, II, III i IV kadencji.

Dwukrotnie żonaty: z Alicją ze Stępnowskich i z Krystyną z Zańskich primo voto Rudzką. Z pierwszego małżeństwa miał córkę Joannę, historyk literatury serbo-chorwackiej. Drugą córką (przybraną, de facto pasierbicą) jest Maria Wierzbicka historyk historiografii.

Przypisy

  1. Październik i „Mała stabilizacja". W: Jerzy Eisler: Zarys dziejów politycznych Polski 1944-1989. Warszawa: POW „BGW", 1992, s. 62. ISBN 8370662080.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Polski Słownik Biograficzny, t. XXX, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1987.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]