Afrykański Kongres Narodowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Afrykański Kongres Narodowy
ANC UmkhontoweSizwe.png
Lider Gwede Mantashe
Data założenia 1912
Adres siedziby Luthuli House, 54 Sauer Street, Johannesburg, Gauteng
Deklarowana
ideologia polityczna
socjaldemokracja
Deklarowane
poglądy gospodarcze
socjalliberalizm
Członkostwo
międzynarodowe
Międzynarodówka Socjalistyczna
Młodzieżówka ANC Youth League
Obecni posłowie 249
Obecni senatorowie 61
Siedziba biur ANC w Kapsztadzie

Afrykański Kongres Narodowy (The African National Congress, ANC) – centrolewicowa partia polityczna rządząca RPA od 1994 roku, wcześniej do 1989 organizacja narodowowyzwoleńcza czarnej ludności w RPA działająca metodami politycznymi i militarnymi na rzecz likwidacji reżimu apartheidu. Obecnym przewodniczącym partii jest Jacob Zuma, wiceprzewodniczącym Cyril Ramaphosa, a sekretarzem generalnym Gwede Mantashe.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki działalności[edytuj | edytuj kod]

ANC została założona 8 stycznia 1912 roku jako organizacja wyzwoleńcza ludności afrykańskiej (do 1923 roku działała pod nazwą South African Native National Congress). Początkowo opowiadała się za pokojowym rozwiązaniem problemów rasowych i była ruchem antyimperialistyczym dążącym do budowy niezależnego RPA[1]. Sekcja młodzieżowa organizacji, Liga Młodych ANC została założona w Niedzielę Wielkanocną 1944 roku w Centrum Społecznym Bantu na Eloff Street[2].

Po wyborach z 1948 roku w których pozwolono głosować jedynie białym, parlament został zdominowany przez afrykanerską (a przynajmniej przez nich zdominowaną) Herenigde Nasionale Party pod przewodnictwem Daniela François Malana. Partia połączyła się z Partią Afrykanerów i utworzyła tym samym Partię Narodową. Parti miała program otwarcie rasistowski i domagała się poszerzenia segracj rasowej i budowy ustroju apartheidowskiego[3]. Mający coraz większe wpływy w ANC, Nelson Mandela i jego kadry rozpoczęły propagowanie bezpośredniego działania przeciwko apartheidowi, pod postacią akcji tj. strajki i bojkoty. Taktykę tą ANC przyjęła z działań hinduskiej społeczności RPA. Bardziej liberalny Xuma został usunięty z urzędu prezydenta Kongresu poprzez wotum nieufności i zastąpiony przez Jamesa Moroka a w jego nowym gabinecie znaleźli się Sisulu, Mda, Tambo i Godfrey Pitje[4].

W marcu 1950 roku na placu Xuma odbyła się Krajowa Egzekutywa ANC[5]. W tym miesiącu w Johannesburgu odbyła się Konwencja Obrony Wolności Słowa w której udział wzięli działacze murzyńscy, hinduscy i komunistyczni a cała akcja przybrała charakter antyapartheidowskiego strajku generalnego. Mandela był przeciwnikiem strajku obawiając się że spowoduje to zwiększenie represji policyjnych, w rezultacie w tym samym roku reżim wprowadził Ustawę o Zwalczaniu Komunizmu i poddał represjom organizacje biorące udział w strajku[6]. W tym samym roku Mandela został wybrany został na prezydenta Ligi Młodzieżowej[7].

W 1952 roku ANC rozpoczęła przygotowania do udziału Defiance Campaign, wspólnej kampanii przygotowanej z organizacjami hinduskimi i komunistycznymi skierowanej przeciwko apartheidowi. ANC uczestniczyła w powstaniu Narodowego Forum Ochotniczego rekrutującego antyapartheidowskich wolontariuszy. Pod wpływem filozofii Mahatmy Gandhiego ANC zdecydowała się na ściężkę pokojowego oporu połączoną z większym pragmatyzmem[8]. W tym czasie liczby członków Kongresu Narodowego wzrosła z 20 do 100 tysięcy członków. Rząd na wzrost wpływów partii odpowiedział masowymi aresztowaniami a w 1953 roku wprowadził Ustawę o Bezpieczeństwie Publicznym która umożliwiła wprowadzenie stanu wojennego[9]. W maju władzę zakazały prezydentowi transwalskiego ANC, Johnowi Beaver Marksowi dokonywania publicznych wystąpień, aby utrzymać pozycję partii w regionie, Marks wyznaczył na swojego następcę młodego Mandelę. Mimo silnej opozycji ultraafrykańskiej grupy Bafabegiya, Mandela wybrany został na prezydenta regionu w październiku tego samego roku[10].

30 lipca 1952 roku Mandela został aresztowany na mocy ustawy o zwalczaniu komunizmu i stanął przed sądem w Johannesburgu jako jeden z 21 oskarżonych (wśród nich znaleźli się Moroka, Sisulu i Dadoo). Został uznany za winnego rzekomej działalności komunistycznej i skazany na dziewięć miesięcy ciężkiej pracy, wyrok zawieszono jednak na dwa lata[11]. W grudniu otrzymał sześciomiesięczny zakaz brania udziału w posiedzeniach lub rozmowach z więcej niż jedną osobą na raz co w praktyce uniemożliwiło mu funkcjonowanie jako prezydenta ANC w Transwalu. W obliczu represji reżimu ruch Defiance Campaign zamarł[12]. We wrześniu 1953 roku, Andrew Kunene na spotkaniu transwalskiego ANC odczytał przemówienie Mandeli "Nie łatwo dojść do wolności". Tytuł został zaczerpnięty cytatem przywódcy i twórcy niepodległości Indii, Jawaharlala Nehru (który miał przełomowy wpływ na poglądy Mandeli). W przemowienie Mandela opracował plan awaryjny na wypadek delegalizacji ugrupowania. Plan Mandeli znany też jako M-Plan zaplanował przejście w takim wypadku z scentralizowanego przywództwa w formę komórek konspiracyjnych[13].

Po nieudanym proteście (z lutego 1955 roku) przeciwko rozbiórce przeznaczonego dla czarnoskórych przedmieścia Johannesburga[14], ANC próbowało zdobyć broń w Chinach, jednak pomimo wsparcia walki antyapartheidowskiej, rząd Chin uważał że ANC nie jest dostatecznie przygotowana do walki partyzanckiej[15]. Z pomocą Południowoafrykańskiego Kongresu Indyjskiego, Kongresu Ludzi Kolorowych, Kongresu Demokratycznego i Kongresu Związków Zawodowych RPA, ANC planowało utworzyć Kongres Ludu który opracować miał propozycje systemowe które wprowadzone miały być po obaleniu reżimu apartheidu. Na podstawie odpowiedzi przygotowanej przez Kongres, Rusty Bernstein opracowała Kartę Wolności w której wezwano do utworzenia demokratycznego państwa niebędącego państwem rasistowskim, wezwano też do nacjonalizacji wielkiego przemysłu. Karta została przyjęta na konferencji Kliptown w czerwcu 1955 roku, na konferencji zebrało się 3000 delegatów którzy zostali jednak rozpędzeni przez policję[16].

5 grudnia 1956 większość zarządu partii została aresztowany "za zdradę stanu[17]. W kwietniu 1959 działacze niezadowoleni z umiarkowanych poglądów ANC założyli Kongres Panafrykański (PAC). Prezydentem organizacji został Robert Sobukwe[18]. Wraz z PANC, ANC w maju 1960 rozpoczęły kampanię antyrządową. Jedna z demonstracji zorganizowanych przez PAC została ostrzelana przez policję w wyniku czego zginęło 69 demonstrantów. Wydarzenie to przeszło do historii jako masakra Sharpeville. Rząd zareagował na zamieszki poprzez ogłoszenie stanu wojennego[19]. W kwietniu rząd zakazał działalności zarówno PAC i ANC[20].

Po masakrze i delegalizacji przez rząd RPA dwóch największych organizacji walczących o prawa czarnej większości (Nelson Mandela, Oliver Tambo, Walther Sisulu) narodziła się koncepcja walki zbrojnej z reżimem apartheidu. Przywódcą zbrojnego skrzydła ANC Umkhonto we Sizwe ("Włócznia Narodu") został Nelson Mandela (działający w ANC od 1942 roku, a od 1950 roku kierujący ruchem). W okresie od X 1961 do VI 1963 skrzydło zbrojne ANC dokonało 190 ataków sabotażu m.in. wysadzając linie wysokiego napięcia, biura kontroli dowodów osobistych, urzędy pocztowe, budki telefoniczne. Nie było zabitych ani rannych[21]. [22]. Zanim MK ogłosiło swoje istnienie, lider ANC Albert John Luthuli zdobył Pokojową Nagrodę Nobla. Sama organizacja publicznie ogłosiła swoje istnienie 16 grudnia 1961 (Dzień Dingane) gdy dokonała oba 57 zamachów, do dalszych ataków przystąpiła w dzień Sylwestra[23]. Kongres wziął udział w spotkaniu Panafrykańskiego Ruchu na rzecz wolności Afryki Wschodniej, Środkowej i Południowej (PAFMECSA) w Adddis Abebie w Etiopii[24]. ANC otrzymał wsparcie finansowe ze strony Tunezji, prezydenta Liberii Wiliama Tubmana i Gwinei, Ahmeda Sekou Touré[25]. W samej Etiopii działacze przeszli kurs walki partyzanckiej[26].

Delegalizacja partii i jej działalność w podziemiu[edytuj | edytuj kod]

Organizacja otrzymywała poparcie ze strony wielu krajów afrykańskich głównie Tanzanii, Algierii, Zambii, Angoli, Mozambiku, Libii a także od Kuby, partii socjaldemokratycznych ze Skandynawii (głównie ze Szwecji), ZSRR i krajów bloku wschodniego oraz wielu organizacji lewicowych w Europie Zachodniej i USA.

W 1962 policja zatrzymała Mandelę[27]. Nelson Mandela oskarżony został przez prokuraturę o nawoływanie do strajków pracowniczych i wyjazd z kraju bez pozwolenia[28]. 11 lipca następnego roku policja dokonała nalotu na farmę Liliesleaf, aresztowano tam przebywające osoby i znaleziono dokumenty opisujące działalność paramilitarnego skrzydła partii, z których niektóre wymieniały Mandelę. 9 października rozpoczął się następny proces. Mandela wraz z towarzyszami oskarżony został o sabotaż i spisek mający na celu obalenie rządu przemocą[29]. Rząd Republiki Południowej Afryki mimo sprzeciwu zza granicy uznał Mandelę winnym i skazał go na dożywocie[30].

W latach sześćdziesiątych działalność militarna ANC osłabła na skutek represji i licznych aresztowań. W czerwcu 1976 doszło do masowych protestów uczniów w Soweto w wyniku których zginęło przeszło 700 czarnych, a kilka tysięcy było rannych. Pod koniec listopada 1976 roku kiedy protesty zostały ostatecznie stłumione kierownictwo ANC podjęło decyzję o wznowieniu akcji zbrojnych przeciw reżimowi apartheidu. Walka była prowadzona w postaci ataków na wojsko, policję i obiekty o znaczeniu gospodarczym.

W okresie zimnej wojny ANC zostało uznane przez wiele krajów zachodnich w tym przede wszystkim Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię za organizację terrorystyczną. USA pomogły w 1962 policji reżimu apartheidu schwytać Nelsona Mandelę a od lat 70. CIA ściśle współpracowała ze służbami specjalnymi RPA w zwalczaniu ANC.

W latach 80. w całym kraju nasiliła się a wiele osób obawiała się wybuchu wojny domowej. Pod presją opinii międzynarodowej, banki światowe zatrzymały swoje inwestycje w kraju co doprowadziło do stagnacji gospodarczej[31]. ANC na skutek walk wewnętrznych, w 1986 dokonał 231 ataków zbrojnych a w 1986 235 następnych. Rząd wykorzystał do walki z ANC armię i prawicowe bojówki. Potajemnie reżim finansował nacjonalistyczny zuluski ruch Partia Wolności Inkatha który rozpoczął ataki w kierunku członków ANC[32].

W związku z legalizacją ANC i zmianami politycznymi w RPA we wrześniu 1989 podjęto decyzję o zawieszeniu walki zbrojnej. Po uwolnieniu Mandeli w lutym 1990 kierownictwo ANC zadeklarowało koniec walki zbrojnej dopuszczając jako jedyny środek do zdobycia władzy wybory powszechne.

Mandela oddający głos w 1994

W demokratycznym RPA[edytuj | edytuj kod]

Po legalizacji ANC i wyjściu z więzienia N. Mandeli w lutym 1990 ANC prowadziło negocjacje z rządem na temat przyszłego ustroju RPA, dążąc do przekształcenia Republiki w wielorasowe państwo demokratyczne. W wyniku rozmów podjęto decyzję o odejściu od apartheidu w 1992 i zorganizowaniu powszechnych wyborów. Na początku lat 90. kierownictwo prawicowej partii skupiającej ludność zuluską - Partii Wolności Inkatha zostało namówione przez wysoko postawionych oficerów wojska i policji, w tym generała Magnusa Malana, do zorganizowania zamieszek etnicznych mających zdyskredytować w oczach krajowej i zagranicznej opinii publicznej Afrykański Kongres Narodowy jako mało wiarygodnego partnera w negocjacjach z rządem białej mniejszości. Inkatha otrzymała od sił rządowych pieniądze i broń na rozprawę z członkami ANC. W wyniku krwawych starć między zwolennikami obu ugrupowań zginęło kilka tysięcy osób[33]. Również rząd masakrował demonstracje ANC - w masakrze w Bisho zgineło 28 zwolenników ANC i jeden żołnierz[34].

W grudniu 1990 odbyła się konferencja w Johannesburgu w której udział wzięło 1600 osób. Wielu działaczy ujrzało w Mandeli osobę bardziej umiarkowaną niż oczekiwano[35]. Na krajowej konferencji w Durbanie w lipcu 1991 roku Mandela wybrany został prezydentem ANC, na stanowisku zastąpił chorego Tambo. Na konferencji powołano też 50-osobową, wielorasową i zróżnicowaną płciowo egzekutywę narodową[36].

Na początku lat 90. partia zrezygnowała z radykalnych postulatów gospodarczych i przyjęła gospodarkę wolnorynkową[37]. Wysiłki Mandeli w kierunku pojednania złagodziły obawy białych ale przysporzyły mu krytyki ze strony radykalniejszych czarnych. Wobec ANC pojawiły się o skarżenia o to że bardziej niż o pomoc czarnym mieszkańcom zainteresowana jest uspokojeniem białych mieszkańców[38]. ANC zwyciężyła w wyborach parlamentarnych w kwietniu 1994 roku (62,6%) i prezydenckich (Nelson Mandela został prezydentem Republiki). Partia ponownie zwyciężyła w kolejnych wyborach parlamentarnych (1999) roku uzyskując 66% głosów. 16 czerwca 1999 roku prezydentem został nowy lider Kongresu Thabo Mbeki. Dominację ANC w życiu politycznym RPA potwierdziły także wybory 10 kwietnia 2004 roku, w których Kongres uzyskał prawie 70% głosów.

Dwóch przywódców ANC otrzymało pokojową nagrodę Nobla: Albert John Luthuli, (przewodniczący Kongresu w latach 1952-1967) i Nelson Mandela (1993).

W innych krajach[edytuj | edytuj kod]

W przeszłości sekcja ANC istniała w Rodezji (współcześnie Zimbabwe). Organizacja została zdelegalizowana w 1959. Jej lider Joshua Nkomo założył następnie odrębną organizację wyzwoleńczą[39].

Poparcie[edytuj | edytuj kod]

Wyniki w wyborach do Zgromadzenia Narodowego od 1994[40]
Wybory Poparcie Zmiana punktów procentowych Mandaty Zmiana
1994 62,65% - 252 -
1999 66,35% Green Arrow Up Darker.svg 3,7 266 Green Arrow Up Darker.svg 14
2004 69,68% Green Arrow Up Darker.svg 3,33 279 Green Arrow Up Darker.svg13
2009 65,9% Red Arrow Down.svg 3,78 264 Red Arrow Down.svg 15
2014 62,15% Red Arrow Down.svg 3,75 249 Red Arrow Down.svg 15
Wyniki w wyborach do Senatu od 1994 i w wyborach do Narodowej Rady Prowincji od 1997[41]
Wybory Mandaty Zmiana
1994 60 -
1999[42] 32 -
2004 35 Green Arrow Up Darker.svg3
2009 35 -

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg

Przypisy

  1. Sampson 2011, s. 25.
  2. Mandela 1994, s. 139–143; Sampson 2011, s. 39–41; Smith 2010, s. 52–56.
  3. Mandela 1994, s. 159–162; Sampson 2011, s. 51–52; Smith 2010, s. 70–72.
  4. Mandela 1994, s. 162–165; Sampson 2011, s. 53–55; Smith 2010, s. 72–73.
  5. Mandela 1994, s. 168; Sampson 2011, s. 55–56.
  6. Mandela 1994, s. 165–167; Sampson 2011, s. 61–62; Smith 2010, s. 74–75.
  7. Mandela 1994, s. 176; Sampson 2011, s. 63–64; Smith 2010, s. 78.
  8. Mandela 1994, s. 182–183; Sampson 2011, s. 66–67; Smith 2010, s. 77, 80.
  9. Mandela 1994, s. 188–192; Sampson 2011, s. 68.
  10. Mandela 1994, s. 194–195; Sampson 2011, s. 72–73; Smith 2010, s. 85.
  11. Mandela 1994, s. 195–198; Sampson 2011, s. 71–72; Smith 2010, s. 83–84.
  12. Mandela 1994, s. 199–200, 204; Sampson 2011, s. 73; Smith 2010, s. 86.
  13. Mandela 1994, s. 205–207, 231; Sampson 2011, s. 81–82, 84–85; Smith 2010, s. 116–117.
  14. Mandela 1994, s. 218–233, 234–236; Sampson 2011, s. 82–84; Smith 2010, s. 120–123.
  15. Mandela 1994, s. 226–227; Sampson 2011, s. 84; Smith 2010, s. 118.
  16. Mandela 1994, s. 243–249; Sampson 2011, s. 87–95; Smith 2010, s. 118–120, 125–128.
  17. Mandela 1994, s. 283–292; Sampson 2011, s. 103–106; Smith 2010, s. 163–164.
  18. Mandela 1994, s. 327–330; Sampson 2011, s. 117–122; Smith 2010, s. 171–173.
  19. Mandela 1994, s. 342–346; Sampson 2011, s. 130–131; Smith 2010, s. 173–175.
  20. Mandela 1994, s. 347–357; Sampson 2011, s. 132–133; Smith 2010, s. 175.
  21. Mandela 1994, s. 397–398; Sampson 2011, s. 151–154; Smith 2010, s. 209–214.
  22. Mandela 1994, s. 411–412.
  23. Mandela 1994, s. 413–415; Sampson 2011, s. 158–159; Smith 2010, s. 239–246.
  24. Mandela 1994, s. 418–425; Sampson 2011, s. 160–162; Smith 2010, s. 251–254.
  25. Mandela 1994, s. 432–440; Sampson 2011, s. 165–167; Smith 2010, s. 256–259.
  26. Mandela 1994, s. 443–445; Sampson 2011, s. 169–170; Smith 2010, s. 261–262.
  27. Mandela 1994, s. 435–435; Sampson 2011, s. 170–172; Smith 2010, s. 275–276.
  28. Mandela 1994, s. 456–459; Sampson 2011, s. 172–173.
  29. Mandela 2004, s. 27–32; Sampson 2011, s. 183–186; Smith 2010, s. 292–295.
  30. Mandela 2004, s. 63–68; Sampson 2011, s. 196–197; Smith 2010, s. 306.
  31. Sampson 2011, s. 338–342; Meredith 2010, s. 249–256.
  32. Sampson 2011, s. 347–355; Meredith 2010, s. 359–360.
  33. Sampson 2011, s. 480–489; Meredith 2010, s. 488–489; 504–510
  34. Sampson 2011, s. 463–467; Meredith 2010, s. 467–471.
  35. Sampson 2011, s. 428–429; Meredith 2010, s. 439.
  36. Sampson 2011, s. 429–430; Meredith 2010, s. 439–440.
  37. Sampson 2011, s. 434–445, 473; Meredith 2010, s. 497.
  38. Sampson 2011, s. 491, 496, 524; Meredith 2010, s. 517, 536.
  39. Alan Palmer, Kto jest kim w polityce. Świat od roku 1860, Wydawnictwo Magnum, Warszawa, 1998, przeł. Wiesław Horabik, Tadeusz Szafrański, s. 301
  40. IPU PARLINE database: SOUTH AFRICA (National Assembly), General information
  41. IPU PARLINE database: SOUTH AFRICA (National Council of Provinces), election archives
  42. W 1997 Senat został zastąpiony przez Narodową Radę Prowincji. W 1999 odbyły się pierwsze wybory do Narodowej Rady Prowincji.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Anthony Sampson, Mandela: the authorized biography; ISBN 0-679-78178-1.
  • Goodbye Bafana (2007)
  • Nelson Mandela, Invictus (2009)
  • Battersby, John (2011). „Afterword: Living Legend, Living Statue”. In Anthony Sampson. Mandela: The Authorised Biography. London: HarperCollins. s. 587–610. ISBN 978-0007437979.
  • Ellis, Stephen (2011). „The Genesis of the ANC’s Armed Struggle in South Africa 1948–1961”. Journal of Southern African Studies 37 (4): 657–676. doi:10.1080/03057070.2011.592659.
  • Guiloineau, Jean; Rowe, Joseph (2002). Nelson Mandela: The Early Life of Rolihlahla Madiba. Berkeley: North Atlantic Books. s. 9–26. ISBN 1-55643-417-0.
  • Herbst, Jeffrey (2003). „The Nature of South African Democracy: Political Dominance and Economic Inequality”. In Theodore K. Rabb, Ezra N. Suleiman. The Making and Unmaking of Democracy: Lessons from History and World *Politics. London: Routledge. s. 206–224. ISBN 978-0415933810.
  • Mafela, Munzhedzi James (2008). „The Revelation of African Culture in „Long Walk to Freedom””. In Anna Haebich, Frances Peters-Little, Peter Read. Indigenous Biography and Autobiography. Sydney: Humanities Research Centre, Australian National University.
  • Houston, Gregory; Muthien, Yvonne (2000). „Democracy and Governance in Transition”. In Yvonne Muthien, Meshack Khosa and Bernard Magubane. Democracy and Governance Review: Mandela’s Legacy 1994–1999. Pretoria: Human Sciences Research Council Press. s. 37–68. ISBN 978-0796919700.
  • Kalumba, Kibujjo M. (1995). „The Political Philosophy of Nelson Mandela: A Primer”. Journal of Social Philosophy 26 (3): 161–171. doi:10.1111/j.1467-9833.1995.tb00092.x.
  • Mandela, Nelson (1994). Long Walk to Freedom Volume I: 1918–1962. Little, Brown and Company. ISBN 978-0754087236.
  • Mandela, Nelson (2004) [1994]. Long Walk to Freedom Volume II: 1962–1994 (large print edition). London: BBC AudioBooks and Time Warner Books Ltd. ISBN 978-0754087243.
  • Muthien, Yvonne; Khosa, Meshack; Magubane, Bernard (2000). „Democracy and Governance in Transition”. In Yvonne Muthien, Meshack Khosa and Bernard Magubane. Democracy and Governance Review: Mandela’s Legacy 1994–1999. Pretoria: Human Sciences Research Council Press. s. 361–374. ISBN 978-0796919700.
  • Meredith, Martin (2010). Mandela: A Biography. New York: PublicAffairs. ISBN 978-1586488321.
  • Sampson, Anthony (2011) [1999]. Mandela: The Authorised Biography. London: HarperCollins. ISBN 978-0007437979.
  • Smith, David James (2010). Young Mandela. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0297855248.