Agregaty pieniężne

W tradycyjnym ujęciu, pieniądz definiowany jest za pomocą funkcji (miernika wartości, środka cyrkulacji, środka płatniczego oraz środka gromadzenia oszczędności), jakie musi spełniać. Ten sposób określenia pieniądza pozwala na wyjaśnienie wielu złożonych procesów oraz występujących w gospodarce powiązań między zjawiskami pieniężnymi. Jednak dla potrzeb polityki pieniężnej zaczęto posługiwać się agregatami pieniężnymi, które stanowią odzwierciedlenie szerszego podejścia do pojęcia podaży pieniądza od znaczenia nadawanego jej za pośrednictwem definicji funkcjonalnej. Istnienie agregatów pieniężnych definiuje istnienie wielkości pieniądza w ujęciu statystycznym, wartości opisujące wielkość podaży pieniądza w gospodarce, jak również jej rodzaje. W poszczególnych krajach wykorzystywane są różne ilości agregatów pieniężnych.

Podstawowe agregaty pieniężne

Poszczególne agregaty oznaczane są literą M i symbolami cyfrowymi wzrastającymi w miarę zmniejszającej się płynności zawartych w nich aktywów. Aktywa charakteryzujące się wysoką płynnością wykorzystywane są częściej w funkcji środka płatniczego, natomiast aktywa o mniejszej płynności mają większy udział w funkcjach środka gromadzenia oszczędności.

M0

Baza monetarna określona jako M0 = R + C, gdzie:

• C – pieniądz gotówkowy (monety i banknoty w obiegu poza sektorem bankowym)
• R – pieniądz bezgotówkowy banków komercyjnych na rachunkach w banku centralnym

M1

Określone jako M1 = C + D, obejmuje:

• C – pieniądz gotówkowy (monety i banknoty w obiegu poza sektorem bankowym)
• D – wkłady w bankach i podobnych instytucjach (kasy oszczędnościowe, kasy budowlane), których właściciele mogą posługiwać się czekami (depozyty płatne na żądanie)

M2

Obejmuje M1, a dodatkowo wysoce płynne wkłady finansowe takie, jak: wkłady oszczędnościowe i niewielkie wkłady terminowe.

M3

Suma podaży M2 oraz pozostałych, czyli dużych wkładów terminowych sektora prywatnego. W zależności od interpretacji w skład M3 wchodzą tylko wkłady denominowane w walucie krajowej lub dodatkowo wkłady w wymienialnych walutach obcych. Dziś ta różnica nie ma tak dużego znaczenia, jakie miała ona w latach 80., kiedy wkłady w walutach obcych przewyższały oszczędności złotowe.

Kontrolowanie podaży pieniądza

Podaż pieniądza kształtuje obecnie bank centralny za pomocą odpowiedniej dla aktualnej sytuacji gospodarczej kraju polityki pieniężnej. Powinna mieć ona takie rozmiary, aby w gospodarce nie było nadmiaru ani niedoboru pieniądza. W tym celu bank centralny posługuje się zazwyczaj:

1. minimalną stopą rezerw obowiązkowych
2. stopą referencyjną
3. operacjami otwartego rynku

Krytyka agregatów pieniężnych

Podstawową wadą agregatów pieniężnych jest maskowanie źródła pochodzenia oszczędności na rachunkach bankowych. W systemie monetarnym "pieniądz jako dług" ich jedynym źródłem może być zadłużenie innych podmiotów. Drugą istotną wadą (z punktu widzenia kontrolowania przez bank centralny), jest generowane różnych wyników w zależności od sposobu zadłużana się podmiotów. W zrozumieniu tych wad pomocna będzie poniższa tabelka:

Zamiana oszczędności w kredyty

Bez pośrednictwa banku	Z pośrednictwem banku (z obligacjami)	Z pośrednictwem banku (bez obligacji)	Mieszana
Firma X emituje obligacje o wartości 1000 (bez dyskonta); Pan A kupuje obligacje; Firma X kupuje maszyny od Pana B za 1000.	Pan A wpłaca do banku 1000 na lokatę terminową; Firma X emituje obligacje o wartości 1000 (bez dyskonta); Bank kupuje obligacje; Firma X kupuje maszyny od Pana B za 1000.	Pan A wpłaca do banku 1000 na lokatę terminową; Bank udziela firmie X kredytu o wartości 1000; Firma X kupuje maszyny od Pana B za 1000.	Firma X emituje obligacje o wartości 1000 (bez dyskonta); Pan A kupuje obligacje; Firma X kupuje maszyny od Pana B za 1000.
Firma Y emituje obligacje o wartości 1000 (bez dyskonta); Pan B kupuje obligacje; Firma Y kupuje maszyny od Pana C za 1000.	Pan B wpłaca do banku 1000 na lokatę terminową; Firma Y emituje obligacje o wartości 1000 (bez dyskonta); Bank kupuje obligacje; Firma Y kupuje maszyny od Pana C za 1000.	Pan B wpłaca do banku 1000 na lokatę terminową; Bank udziela firmie Y kredytu o wartości 1000; Firma Y kupuje maszyny od Pana B za 1000.	Pan B wpłaca do banku 1000 na lokatę terminową; Firma Y emituje obligacje o wartości 1000 (bez dyskonta); Bank kupuje obligacje; Firma Y kupuje maszyny od Pana C za 1000.
Firma Z emituje obligacje o wartości 1000 (bez dyskonta); Pan C kupuje obligacje; Firma Z kupuje maszyny od Pana D za 1000.	Pan C wpłaca do banku 1000 na lokatę terminową; Firma Z emituje obligacje o wartości 1000 (bez dyskonta); Bank kupuje obligacje; Firma Z kupuje maszyny od Pana C za 1000.	Pan C wpłaca do banku 1000 na lokatę terminową; Bank udziela firmie Z kredytu o wartości 1000; Firma Z kupuje maszyny od Pana B za 1000.	Pan C wpłaca do banku 1000 na lokatę terminową; Bank udziela firmie Z kredytu o wartości 1000; Firma Z kupuje maszyny od Pana B za 1000.
Suma oszczędności (w obligacjach) 3000 Wartość zadłużenia (u osób fizycznych) 3000	Suma oszczędności (na lokatach terminowych) 3000 Wartość zadłużenia (w bankach) 3000	Suma oszczędności (na lokatach terminowych) 3000 Wartość zadłużenia (w bankach) 3000	Suma oszczędności (ogółem) 3000 Wartość zadłużenia (ogółem) 3000
M3 = M1	M3 = M1 + 3000	M3 = M1 + 3000	M3 = M1 + 2000

We wszystkich przypadkach wyraźnie widać, że oszczędności są źródłem kredytów, ale zadłużenie jednych podmiotów może być źródłem kolejnych oszczędności innych podmiotów. Sytuacja byłaby niemożliwa, gdyby oszczędzający zaprzestali pożyczania swoich oszczędności.

Pomimo, że z punktu widzenia przepływów pieniężnych sytuacja jest identyczna, to agregaty pieniężne będą pokazywały różne wyniki. Będą one uwzględniać oszczędności zgromadzone w bankach (przypadek 2 i 3), ale pomijają obligacje zakupione bezpośrednio przez podmioty oszczędzające (przypadek 1 i 4).

Bibliografia

• Finanse; praca pod red. Janusza Ostaszewskiego, Warszawa: Difin, 2005
• System finansowy w Polsce; Bogusław Pietrzak (red.), Warszawa: PWN, 2006