Akcent wyrazowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy wyróżnienia za pomocą środków fonetycznych niektórych sylab. Zobacz też: inne znaczenia tego pojęcia.

Akcent (od łac. accentus, zaśpiew), właśc. akcent wyrazowy – wyróżnienie za pomocą środków fonetycznych niektórych sylab w obrębie wyrazu.

W międzynarodowym alfabecie fonetycznym akcent główny oznacza się symbolem [ˈ], a słabszy akcent poboczny – symbolem [ˌ], np. usłyszymy [ˌuswɨˈʃɨmɨ].

Rodzaje[edytuj | edytuj kod]

Typy akcentu ze względu na użyte środki fonetyczne:

  • akcent dynamiczny (ekspiracyjny, ekspiratoryjny, ekspiratoryczny) – akcentowana sylaba wymawiana jest z większą siłą, intensywnością;
  • akcent toniczny (melodyczny, prozodyczny) – akcentowana sylaba wymawiana jest specjalnym (np. wyższym) tonem (na przykład w języku szwedzkim czy japońskim);
  • akcent iloczasowy – akcentowana sylaba jest wymawiana dłużej.

Kategorie te nie są rozłączne, sylaba akcentowana może być bowiem wyróżniana za pomocą więcej niż jednego środka fonetycznego.

Akcent wyrazowy może być:

  • stały pod względem fonetycznym – pada wówczas na jedną określoną sylabę we wszystkich wyrazach i formach wyrazu:
  • albo swobodny – w różnych wyrazach i ich formach pada na sylaby o różnej pozycji w obrębie wyrazu (np. w języku rosyjskim).
  • stały pod względem morfologicznym – pada we wszystkich formach fleksyjnych danego wyrazu na jedną i tę samą sylabę tego samego morfemu;
  • albo ruchomy – w różnych formach danego wyrazu może padać na różne sylaby.

Obok akcentu wyrazowego wyróżniamy również tzw. akcent logiczny (zdaniowy) – wymawianie z naciskiem w zdaniu tych wyrazów, które są uważane przez mówiącego za bardziej istotne dla przekazywanej treści. Te ważniejsze części są wysuwane na początek wypowiedzenia lub na jego koniec.

Przykłady w językach[edytuj | edytuj kod]

Akcent wyrazowy w języku polskim jest:

  • stały pod względem fonetycznym,
  • ruchomy pod względem morfologicznym:
    • nowy, nowego,
  • w zasadzie paroksytoniczny,
  • proparoksytoniczny w
    • rzeczownikach zakończonych na -yka -ika:
      • muzyka, technika
    • liczebnikach zakończonych na -set:
      • osiemset, dziewięćset
    • czasownikach 1. i 2. os. liczby mnogiej czasu przeszłego:
      • zrobiliśmy, przeżyliśmy (w dialekcie warszawskim występuje odejście od tej zasady i stosowany jest akcent paroksytoniczny: zrobiliśmy, przeżyliśmy)
    • czasownikach czasu przeszłego w liczbie pojedynczej i 3. osoby liczby mnogiej w trybie przypuszczającym:
      • byliby, odkroiłbym
  • akcent na 4. sylabę od końca
    • w czasownikach 1. i 2. osoby liczby mnogiej czasu przeszłego w trybie przypuszczającym:
      • zamieścilibyście, odprowadzilibyśmy
    • proparoksytoniczny lub preparoksytoniczny w różnych wyrazach, zwykle pochodzenia obcego, nie zakończonych na -yka ani -ika:
      • prezydent lub prezydent, opera lub opera, biblioteka lub biblioteka, uniwersytet (w tym wyrazie akcent preparoksytoniczny występuje tylko w mianowniku liczby pojedynczej - uniwerstytetu, -tetach, itd.)
      • okolica lub okolica
      • w ogóle lub w ole

Akcent poboczny pada z reguły na pierwszą sylabę w wyrazach dłuższych niż trzysylabowe.

W niektórych językach akcent wyrazowy jest cechą fonologiczną relewantną, np.: hiszp. te gusto ("lubisz mnie") i te gustó ("polubiłeś(aś) go/ją"). W innych językach, np. w kałmuckim i koreańskim akcent nie występuje w ogóle. Brzmienie tych języków bywa opisywane jako słowa wystrzeliwane z karabinu.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Zobacz hasło akcent w Wikisłowniku

Przypisy