Akcja pod Arsenałem

Akcja pod Arsenałem II wojna światowa
Upamiętnienie w miejscu akcji pod Arsenałem
Czas	26 marca 1943
Miejsce	Warszawa
Terytorium	Generalne Gubernatorstwo
Przyczyna	Konieczność uwolnienia Jana Bytnara „Rudego”
Wynik	Uwolnienie 21 więźniów, w tym „Rudego”
Strony konfliktu Polskie Państwo Podziemne III Rzesza Dowódcy Stanisław Broniewski Tadeusz Zawadzki Władysław Cieplak Alfred Habicht i inni Siły 29 ludzi ≈15-20 ludzi Straty 2 śmiertelnie rannych 1 wzięty do niewoli 4 zabitych 9 rannych

Historia Polski

Ten artykuł jest częścią cyklu: Polskie Państwo Podziemne

Miejsce akcji – ulica Długa, widok w kierunku wschodnim, po lewej stronie Arsenał i wypalony gmach Pasażu Simonsa

Siedziba Gestapo w al. Szucha 25, gdzie był przesłuchiwany "Rudy". Stąd 26 marca 1943 kilka minut po 17.00 wyjechała na Pawiak ciężarówka przewożąca więźniów

Ulica Nalewki (obecnie Bohaterów Getta), w którą z ulicy Długiej miało skręcić auto z więźniami

Pałac pod Czterema Wiatrami przed którym w czasie odwrotu został śmiertelnie ranny Aleksy Dawidowski „Alek”

Arsenał współcześnie (widok od strony ul. gen. Władysława Andersa )

Akcja pod Arsenałem – akcja zbrojna Grup Szturmowych Szarych Szeregów (kryptonim „Meksyk II”) przeprowadzona 26 marca 1943 pod warszawskim Arsenałem u zbiegu ulic Bielańskiej, Długiej i Nalewek. W jej wyniku uwolniono harcmistrza Jana Bytnara „Rudego” oraz 20 innych więźniów przewożonych po przesłuchaniu z siedziby Gestapo przy alei Szucha 25 do więzienia Pawiak. Operacją dowodził Stanisław Broniewski „Orsza”.

Akcja pod Arsenałem była pierwszą akcją uliczną o tak dużej skali przeprowadzoną przez polski ruch oporu w okupowanej Warszawie.

Geneza

W nocy z 18 na 19 marca 1943 Gestapo aresztowało dowódcę Hufca „Praga” warszawskich Grup Szturmowych Henryka Ostrowskiego ps. „Heniek”. W jego mieszkaniu przy ul. Osieckiej 31 Niemcy znaleźli materiały obciążające i notatki zawierające prawdopodobnie adres dowódcy Hufca „Południe” Jana Bytnara „Rudego”.

„Rudy” został aresztowany wraz z ojcem Stanisławem 23 marca 1943 o 4.30 rano w mieszkaniu Bytnarów w al. Niepodległości 159 i bezzwłocznie poddany brutalnemu przesłuchaniu na Pawiaku oraz w siedzibie Gestapo w al. Szucha.

Wiadomość o aresztowaniu „Rudego” szybko dotarła do jego przyjaciół. Jeszcze tego samego dnia Tadeusz Zawadzki „Zośka” opracował plan i skompletował grupę gotową do przeprowadzenia ataku na więźniarkę przewożącą Bytnara późnym popołudniem po przesłuchaniu z alei Szucha na Pawiak. Jednak akcja, której później nadano kryptonim „Meksyk I”, została odwołana, kiedy oddział w pełnej gotowości bojowej znajdował się już na rogu Długiej, Bielańskiej i Nalewek, nie zdołano bowiem na czas uzyskać wymaganej zgody dowództwa Kedywu Komendy Głównej AK na jej przeprowadzenie.

Akcja "Meksyk II"

Zgodnie z opracowanym przez „Zośkę” 23 marca i tyko nieznacznie ulepszonym w kolejnych dniach planem, należąca do warszawskiego Gestapo ciężarówka marki renault o numerach rejestracyjnych 72076 z czteroosobową eskortą miała zostać zaatakowana od czoła butelkami z benzyną zaraz po tym, jak skręci z ulicy Długiej w ulicę Nalewki. Podpalenie szoferki i wyhamowanie maszyny miały umożliwić zaatakowanie dwóch konwojentów siedzących z tyłu auta, a następnie uwolnienie więźniów. W przypadku gdyby ten plan się nie powiódł, samochód miał zostać ostrzelany z dwóch posiadanych przez oddział stenów pod takim kątem, aby nie zranić przewożonych nim Polaków. Ostatecznością miało być rozbicie silnika auta granatami. Sygnałem do rozpoczęcia i zakończenia akcji miał być gwizdek dowódcy. Po odbiciu więźniów uczestnicy akcji mieli wycofać się pieszo ulicą Długą w kierunku Starego Miasta.

Bardzo istotną zmianą w porównaniu z akcją „Meksyk I” był to, że do transportu „Rudego” oraz rannych miał zostać użyty pozyskany przez oddział samochód (23 marca dysponowano wyłącznie dorożką). Zorganizowano również punkt sanitarny w willi należącej do Adama Mirowskiego przy ul. Ursynowskiej 46 na Mokotowie.

Do udziału w akcji wyznaczono 28 członków warszawskich Grup Szturmowych (nazywanych w Kedywie – od pseudonimu ich dowódcy Ryszarda Białousa – Oddziałem Specjalnym „Jerzy”) podzielonych na grupy („Atak” i „Ubezpieczenie”) oraz sekcje.

Miejsce ataku nie było przypadkowe. Szczególny układ ulic w tym rejonie Warszawy powodował, że auto nadjeżdżające od strony pl. Teatralnego musiało na bardzo krótkim odcinku pokonać dwa zakręty (wjeżdżając z ulicy Bielańskiej w Długą, a następnie, ok. 10 metrów dalej, skręcając z Długiej w ulicę Nalewki), znacznie zmniejszając prędkość. Ponieważ bezpośredni atak na dobrze uzbrojony niemiecki konwój, przejeżdżający szybko przez centrum miasta, mógł spowodować straty wśród ludności cywilnej, starano się wybrać miejsce o możliwie najmniejszym natężeniu ruchu przechodniów. Okolica Arsenału, graniczącego z dwóch stron z izolowanym przez Niemców gettem, z przerwanym w listopadzie 1940 układem komunikacyjnym (odcięcie od „aryjskiej” części miasta ważnej ulicy Nalewki, którą za Arsenałem przegradzała jedna z bram żydowskiej dzielnicy zamkniętej), spełniała ten warunek. Duża odległość od siedziby Gestapo w al. Szucha dawała również dostateczną ilość czasu na telefoniczne powiadomienie o wyjeździe samochodu z więźniami.

Ze względu na osobiste zaangażowanie „Zośki”, 23 marca naczelnik Szarych Szeregów Florian Marciniak „Nowak” podjął decyzję, że dowództwo akcji odbicia „Rudego” obejmie komendant Chorągwi Warszawskiej Stanisław Broniewski „Orsza”.

Akcja pod kryptonimem „Meksyk II” została przeprowadzona w piątek 26 marca 1943 pomiędzy 17.30 a 17.45. Informację o tym, że „Rudy” był wśród więźniów przewożonych rano na przesłuchanie z Pawiaka na Szucha przekazała wczesnym popołudniem Helena Danielewicz „Lola”. To postawiło oddział w stan najwyższej gotowości. Zgodę na odbicie więźniów wydał ok. 30 minut przed akcją dowódca Oddziałów Dyspozycyjnych Kedywu Komendy Głównej AK Jan Kiwerski „Lipiński”, kwitując złożony mu przez „Nowaka” w czasie spotkania pod Instytutem Głuchoniemych meldunek o planie ataku jednym słowem – „Trzaskać”.

Zaszyfrowaną wiadomość o tym, że „Rudy” znajdował się również w powrotnym transporcie na al. Szucha na Pawiak („Wysyłam towar, bezwzględnie musi być odebrany") przekazał telefonicznie z holu siedziby Gestapo Zygmunt Kaczyński „Wesoły”. Kaczyński pracował jako akwizytor firmy E. Wedel i jego częste wizyty ze słodyczami dla zatrudnionych na Szucha Niemców umożliwiały mu zdobywanie cennych informacji dla polskiego ruchu oporu. Mógł on stosunkowo swobodnie poruszać się po gmachu i widział niesionego na noszach do samochodu skatowanego "Rudego".

Wiadomość od „Wesołego” odebrał czekający przy telefonie w znajdującej się w pobliżu miejsca ataku restauracji przy ul. Długiej Andrzej Wolski „Jur” i bezzwłocznie dostarczył ją dowodzącemu akcją Stanisławowi Broniewskiemu „Orszy”.

Ok. 10 minut później ustawieni po przeciwnych stronach ulicy Bielańskiej Witold Bartnicki „Kadłubek” i Konrad Okolski „Kuba” przekazali kolejno umówione sygnały o zbliżaniu się więźniarki i „Orsza” dźwiękiem gwizdka rozpoczął akcję.

Kolejne wydarzenia nie potoczyły się już jednak zgodnie z planem. Kierujący wyjeżdżającą z ulicy Bielańskiej ciężarówką gestapowiec, zaalarmowany strzałami oddanymi przez „Zośkę” do interweniującego granatowego policjanta, zamiast skręcić na północ w Nalewki, gdzie na chodniku po stronie Pasażu Simonsa czekali – tworząc kolejne linie ataku – członkowie sekcji „Sten I”, „Sten II” i „Granaty”, pojechał dalej na wprost ulicą Długą. Rzucona przez Tadeusza Chojko „Bolca” butelka z benzyną rozbiła przednią szybę i więźniarka zaczęła płonąć. Siedzący obok rannego kierowcy dwaj gestapowcy wyskoczyli z szoferki, próbując gasić palące się na nich mundury, a auto potoczyło się wolno w stronę ulicy Przejazd i murów getta. Umożliwiło to prowadzenie skutecznego ostrzału przez dwóch siedzących w tyle wozu Niemców. W sytuacji przedłużającej się wymiany ognia o sukcesie akcji zadecydował atak poprowadzony przez „Zośkę”, który wraz z kolegami podbiegł do samochodu, unieszkodliwiając jego załogę. Jednak w czasie zmiany pozycji przez członków grupy „Atak” leżący na ziemi ranny granatowy policjant ciężko ranił przebiegającego przez jezdnię ulicy Nalewki w kierunku płonącej ciężarówki Tadeusza Krzyżewicza „Buzdygana”.

W wyniku ataku uwolniono 21 osób (w meldunku z 29 marca 1943 Florian Marciniak „Nowak” podał liczbę 25 uwolnionych, została ona jednak później zweryfikowana), w tym „Rudego” oraz „Heńka”. Niektórzy z oswobodzonych więźniów zaczęli uciekać ulicą Długą w kierunku Starego Miasta, inni szukali schronienia na terenie Arsenału, gdzie wskazówek co do kierunku dalszej ucieczki udzielili im pracownicy mieszczącego się w budynku Archiwum Miejskiego. Poprzez ruiny znajdującej się naprzeciwko zburzonej w 1939 kamienicy przy ul. Długiej zdołali przedostać się na Tłomackie i rozproszyć się w różne strony na ulice Leszno, Rymarską i Bielańską. W czasie wymiany strzałów zginęła przewożona więźniarką ciotka „Zośki” Helena Siemieńska, a ranna w nogę Maria Schiffers, którą udało się umieścić w zatrzymanym samochodzie i wywieźć z miejsca akcji, została – po ostrzelaniu auta przez granatowego policjanta pełniącego służbę przed gmachem Sądów Grodzkich na Lesznie – aresztowana przez Niemców i później rozstrzelana.

Nie mogącego poruszać się samodzielnie „Rudego” oraz rannego Tadeusza Krzyżewicza przeniesiono do samochodu ewakuacyjnego, który ze skrzyżowania Długiej i Bielańskiej na wstecznym biegu podjechał w pobliże głównego wejścia do Arsenału i płonącej karetki więziennej, a następnie przewieziono do punktu sanitarnego na ul. Ursynowskiej 46. Jeszcze tego samego dnia wieczorem Jan Bytnar został przeniesiony przez przyjaciół do mieszkania Gustawa Wuttke przy ul. Kazimierzowskiej 15.

W czasie odwrotu („odskoku”) ulicą Długą w kierunku placu Krasińskich ostatnia z wycofujących się grup została ostrzelana przez Niemców z warszawskiej centrali Arbeitsamtu (Urzędu Pracy) mieszczącego się w pałacu pod Czterema Wiatrami (nr 38/40). Ciężko ranny w brzuch Maciej Aleksy Dawidowski „Alek” zdołał celnie rzuconym grantem otworzyć drogę odwrotu, jednak ładujący broń w bramie kamienicy przy ul. Długiej 27 Hubert Lenk „Hubert” został zatrzymany przez właściciela pobliskiej restauracji volksdeustcha Edmunda Sommera i przekazany później w ręce policji.

Rannego „Alka” umieszczono w zarekwirowanym niemieckim samochodzie, przejeżdżającym w tym czasie ulicą Długą, jednak przy placu Krasińskich auto doścignęła i zajechała mu drogę opancerzona ciężarówka Wehrmachtu. Po raz drugi tego dnia granat rzucony przez Dawidowskiego pod nogi dwóch wyskakujących z samochodu niemieckich żołnierzy umożliwił bezpieczne kontynuowanie odwrotu na Stare Miasto.

Niemiecka żandarmeria i policja z psami dotarły pod Arsenał po ok. 20 minutach od zakończenia akcji.

Łączne straty niemieckie wyniosły 4 zabitych oraz 9 rannych.

„Rudy” zmarł 30 marca 1943 w Szpitalu Wolskim przy ul. Płockiej 26 na skutek obrażeń zadanych przez gestapowców w czasie przesłuchań. Tego samego dnia w Szpitalu Dzieciątka Jezus przy ul. Nowogrodzkiej z ran odniesionych w czasie akcji umarł Aleksy Dawidowski „Alek”.

Uczestnicy akcji

Tablica pamiątkowa na budynku odsłonięta w 1968

Tablica na kamieniu pamiątkowym

Ostatecznie w akcji „Meksyk II” uczestniczyło 29 osób.

• „Orsza” Stanisław Broniewski – dowódca akcji

Grupa „Atak”

• „Zośka” Tadeusz Zawadzki – dowódca grupy
• „Anoda” Jan Rodowicz – dowódca sekcji „Butelki”
• „Bolec" Tadeusz Chojko
• „Heniek” Henryk Kupis
• „Stasiek” Stanisław Pomykalski
• „Maciek” Sławomir Bittner - dowódca sekcji „Sten I” oraz obsługa stena
• „Kołczan” Eugeniusz Koecher
• „Sem” Wiesław Krajewski
• „Słoń” Jerzy Gawin – dowódca sekcji „Sten II” oraz obsługa stena
• „Buzdygan” Tadeusz Krzyżewicz – zmarł w wyniku odniesionych ran 2 kwietnia 1943 w Szpitalu Przemienienia Pańskiego
• „Cielak” Tadeusz Szajnoch
• „Alek” Aleksy Dawidowski – dowódca sekcji „Granaty”, zmarł w wyniku odniesionych ran 30 marca 1943 w Szpitalu Dzieciątka Jezus
• „Hubert” Hubert Lenk – ujęty w czasie akcji, zamordowany przez Gestapo 7 maja 1943 w czasie przesłuchania
• „Mirski” Jerzy Zapadko

Wysunięta najdalej na północ sekcja „Granaty” miała jednocześnie stanowić ubezpieczenie miejsca akcji od strony ul. Nalewki.

Grupa „Ubezpieczenie"

• „Giewont” Władysław Cieplak – dowódca grupy
• „Kuba” Konrad Okolski – dowódca sekcji „Sygnalizacja” (ubezpieczenie ul. Bielańska od strony placu Teatralnego)
• „Kadłubek” Witold Bartnicki
• „Jur" Andrzej Wolski
• „Katoda” Józef Saski – dowódca sekcji „Stare Miasto" (ubezpieczenie ul. Długa – od strony wschodniej)
• „Kopeć” Stanisław Jastrzębski
• „Rawicz” Żelisław Olech
• „Kapsiut” Kazimierz Łodziński
• „Tytus” Jerzy Trzciński – dowódca sekcji „Getto" (ubezpieczenie ul. Długa – od strony zachodniej)
• „Felek” Feliks Pendelski
• „Ziutek” Józef Szczepański
• „Pająk” Jerzy Tabor
• „Jeremi” Jerzy Zborowski – kierowca wozu,
• „Jurek TK” Jerzy Pepłowski – ubezpieczenie wozu

Średnia wieku uczestników akcji pod Arsenałem wynosiła około 21 lat.

II wojnę światową przeżyło 11 uczestników akcji. W lipcu 2011 zmarł ostatni ostatni z nich – Kazimierz Łodziński „Kapsiut”.

Odwet Niemców

W odwecie za akcję pod Arsenałem 27 marca 1943 na dziedzińcu Pawiaka rozstrzelano 140 więźniów – Polaków i Żydów.

Na początku kwietnia 1943 Niemcy aresztowali kilku pracowników Archiwum Miejskiego, w tym wskazujących uwolnionym więźniom drogę ucieczki Lucjana Łucejkę (zakatowany na śmierć na Pawiaku) oraz Adama Englerta (po przesłuchaniach trafił do obozu Auschwitz-Birkenau, a następnie do Buchenwaldu, przeżył wojnę).

Relacje i upamiętnienie

Operacja została opisana w książkach Kamienie na szaniec (1943) Aleksandra Kamińskiego i Akcja pod Arsenałem (1957, 1983) Stanisława Broniewskiego oraz zekranizowana w filmie Akcja pod Arsenałem w reżyserii Jana Łomnickiego (1977).

W marcu 1968 na frontowej ścianie Arsenału odsłonięto tablicę pamiątkową. W marcu 2003, w 60. rocznicę akcji pod Arsenałem, na głazie pamiątkowym umieszczono tablicę od weteranów z batalionów „Zośka” i „Parasol”.

W celu upamiętnienia akcji pod Arsenałem i jej uczestników co roku w Warszawie organizowane są harcerskie rajdy „Arsenał” i „Meksyk”.

Ciekawostki

Multimedialna prezentacja pokazująca trasę przejazdu więźniów z Pawiaka na al. Szucha 25 w Mauzoleum Walki i Męczeństwa w Warszawie

• W marcu 1943 trasa przejazdu ciężarówek z więźniami z al. Szucha na Pawiak była stała i przebiegała ulicami: al. Szucha – pl. Na Rozdrożu – al. Ujazdowskie – pl. Trzech Krzyży – ul. Nowy Świat – ul. Krakowskie Przedmieście – ul. Królewska – pl. Piłsudskiego – ul. Wierzbowa – pl. Teatralny – ul. Bielańska – ul. Długa – ul. Nalewki – brama getta – ul. Nalewki – ul. Nowolipki – ul. Zamenhofa – ul. Dzielna – Pawiak. Po akcji pod Arsenałem Niemcy wprowadzili zmiany w transporcie więźniów – zaczęto wykorzystywać inny typ samochodu, zwiększono jego ochronę oraz wdrożono zasadę różnicowania tras przejazdu konwojów.
• 31 sierpnia 2006 Rada Warszawy na wniosek Światowego Związku Żołnierzy AK i Stowarzyszenia Szarych Szeregów podjęła uchwałę o zmianie nazwy stacji warszawskiego meta Ratusz na Ratusz Arsenał.

Zobacz też

• Akcja Główki
• Akcja Góral
• Akcja Kutschera
• Akcja Wieniec

Bibliografia

• Stanisław Broniewski: Pod Arsenałem. Warszawa: Książka i Wiedza, 1983. ISBN 83-05-11161-X.
• Stanisław Jastrzębski: Zaczęło się pod Arsenałem. Warszawa: Agencja Omnipress i Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnicze "Rzeczpospolita", 1988. ISBN 83-85028-48-X.
• Tomasz Strzembosz: Odbijanie więźniów w Warszawie 1939-1944. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 113..

Linki zewnętrzne

• Rajd Arsenał - ogólnopolski rajd harcerski organizowany przez Hufiec ZHP Warszawa-Mokotów w celu upamiętnienia akcji pod Arsenałem
• Rajd Meksyk - ogólnopolski rajd harcerski organizowany przez Środowiska Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej