Akt Przywrócenia Państwa Litewskiego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Oryginał aktu z podpisami deputowanych

Akt Przywrócenia Państwa litewskiego lub Akt 11 marca – deklaracja niepodległości przez Litewską Socjalistyczną Republikę Radziecką, uchwalona 11 marca 1990 roku. Podpisany przez wszystkich członków Rady Najwyższej Republiki Litewskiej akt podkreślał odnowienie i prawną kontynuację państwa litewskiego z okresu międzywojennego, które znalazło się pod okupacją Związku Radzieckiego i utraciło niepodległość w czerwcu 1940 roku. Litwa jako pierwsza z republik radzieckich proklamowała niezależność od chylącego się ku upadkowi Związku Radzieckiego.

Tło historyczne[edytuj | edytuj kod]

Utrata niepodległości[edytuj | edytuj kod]

Po rozbiorach ziem Rzeczypospolitej Obojga Narodów w wieku XVIII, Litwa stała się częścią Cesarstwa Rosyjskiego. Po rewolucji październikowej w roku 1917, Taryba (Litewska Rada Państwowa), na czele której stał Jonas Basanavičius, w dniu 16 lutego 1918 roku proklamowała Akt Niepodległości Litwy. Litwa cieszyła się niezależnością przez dwadzieścia lat. W sierpniu 1939 roku Związek Radziecki oraz III Rzesza podpisały Pakt Ribbentrop-Mołotow, którego skutkiem był podział Europy Wschodniej na dwie strefy wpływów. Kraje bałtyckie (Litwa, Łotwa i Estonia) znalazły się w strefie zainteresowań Związku Radzieckiego i ostatecznie – w czerwcu 1940 roku – trafiły pod radziecką okupację. Przekształcono je w radzieckie republiki socjalistyczne. Władze ZSRR podjęły na zajętych terenach politykę sowietyzacji, na którą składały się: nacjonalizacja własności prywatnej, kolektywizacja rolnictwa, prześladowanie Kościoła Katolickiego oraz wprowadzenie totalitarnej kontroli nad społeczeństwem. Formacje uzbrojonych antyradzieckich partyzantów zlikwidowano w roku 1953. W przybliżeniu 130 tys. Litwinów okrzyknięto "wrogami ludu" i wywieziono na Syberię. Po śmierci Józefa Stalina w roku 1953, Związek Radziecki przyjął politykę destalinizacji i zakończył masowe prześladowania ludności. Opór bez użycia przemocy nadal utrzymywał się na Litwie oraz w litewskich środowiskach emigracyjnych. Organizacje dysydenckie funkcjonowały w konspiracji. Ich działalność była nielegalna. Skupiały się one bardziej na sprawach społecznych, prawach człowieka i zagadnieniach kulturowych niż na przedstawianiu żądań politycznych.

Organizacje niepodległościowe[edytuj | edytuj kod]

Gdy Michaił Gorbaczow starał się ożywić gospodarkę Związku Radzieckiego, wprowadził programy: głasnost (jawność) i pierestrojka (przebudowa). Reformy Gorbaczowa przyspieszyły zmiany w radzieckim rządzie i pozwoliły społeczeństwu uczestniczyć w dyskusjach o państwie. Dla dysydentów była to szansa, by "wydobyć" swoje organizacje z podziemia i "włączyć" je do życia publicznego. 23 sierpnia 1987 (w 48 rocznicę podpisania paktu Ribbentrop-Mołotow) Litewska Liga Wolności zorganizowała pierwszy publiczny protest, którego członkowie nie zostali aresztowani. W połowie roku 1988 grupa 35 intelektualistów założyła Litewski Ruch Przebudowy Sąjūdis, do którego celów zaliczały się: wspieranie, omawianie i wprowadzanie w życie reform Gorbaczowa. Sąjūdis zdobył dużą popularność. Ogromne tłumy uczestniczyły w wiecach tej organizacji w parku Vingis. Organizacja, obawiając się rozzłoszczenia Moskwy oraz perspektywy swego nagłego upadku, zwiększała zakres swoich żądań stopniowo: począwszy od ograniczonych dyskusji na temat reform Gorbaczowa, przez uzyskanie głosu w sprawach gospodarczych do autonomii wewnątrz Związku Radzieckiego. Do czasu demonstracji politycznej, zwanej Łańcuchem Bałtyckim (był to żywy łańcuch ludzi, trzymających się za ręce, rozciągający się na długość 600 kilometrów poprzez trzy państwa bałtyckie ( demonstrację zorganizowano w celu upamiętnienia 50 rocznicy podpisania paktu Ribbentrop-Mołotow) zdobycie całkowitej niepodległości stało się oficjalnym celem Ruchu.

Demokratyczne wybory[edytuj | edytuj kod]

Wybory parlamentarne, przeprowadzone w lutym 1990 roku, były pierwszymi wolnymi i demokratycznymi wyborami od czasów II wojny światowej. Ludzie w przeważającej części głosowali na kandydatów, proponowanych przez Sąjūdis, chociaż Ruch nie był partią polityczną. W wyniku wyborów powstał pierwszy powojenny niekomunistyczny rząd. Podczas pierwszego zgromadzenia w dniu 11 marca 1990, Rada Najwyższa Litewskiej SRR wybrała na swojego przewodniczącego Vytautasa Landsbergisa, przemianowała się na Radę Najwyższą Republiki Litewskiej, a następnie oficjalnie ogłosiła restaurację państwa litewskiego. Akt został przyjęty o godzinie 22:44 przez 124 członków rady (wstrzymało się 6 osób). Nikt nie głosował przeciw.

Treść aktu[edytuj | edytuj kod]

RADA NAJWYŻSZA REPUBLIKI LITEWSKIEJ

AKT

Przywrócenia Państwa Litewskiego


Rada Najwyższa Republiki Litewskiej, reprezentując wolę narodu, orzeka i uroczyście oznajmia, że sprawowanie suwerennej władzy przez Państwo Litewskie, przerwane przez zagraniczne siły w roku 1940, zostaje przywrócone i od tej pory Litwa staje się ponownie niepodległym państwem.

Akt niepodległości z 16 lutego 1918 przyjęty przez Litewską Radę Państwową oraz dekret Zgromadzenia Konstytucyjnego z 15 maja 1920, dotyczący utworzenia demokratycznego Państwa Litewskiego, nigdy nie utraciły mocy prawnej i stanowią konstytucyjną podstawę Państwa Litewskiego.

Terytorium Litwy stanowi niepodzielną całość i konstytucja żadnego innego państwa nie ma na to wpływu.

Państwo Litewskie kładzie nacisk na przestrzeganie powszechnie uznanych zasad prawa międzynarodowego, Uznaje zasadę nienaruszalności granic, sformułowaną w Akcie Końcowym Konferencji na temat Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie w Helsinkach w roku 1975 i zapewnia przestrzeganie praw człowieka, praw obywatela oraz praw wspólnot etnicznych.

Rada Najwyższa Republiki Litewskiej, reprezentująca suwerenną władzę, na mocy niniejszego Aktu wprowadza w czyn suwerenność państwa.

Następstwa[edytuj | edytuj kod]

Akt Przywrócenia Państwa Litewskiego stał się wzorem dla innych republik radzieckich. Sprawa niepodległości nie została jednak natychmiast uregulowana i nie było rzeczą pewną uznanie niezależności Litwy przez inne państwa. Michaił Gorbaczow uznał Akt Niepodległości za niezgodny z prawem. Związek Radziecki domagał się unieważnienia Aktu i rozpoczął wprowadzanie sankcji przeciwko Litwie, włącznie z blokadą ekonomiczną. Co więcej, 13 stycznia 1991 roku radzieccy żołnierze szturmowali budynek parlamentu w Wilnie oraz wileńską wieżę telewizyjną. Nieuzbrojeni litewscy cywile starli się z czerwonoarmistami. Czternastu ludzi zginęło, a siedemset osób odniosło rany podczas tzw. wydarzeń styczniowych. Pierwszym państwem, które uznało niepodległość Litwy, była Islandia (11 lutego 1991 roku).

Po klęsce puczu Janajewa niepodległość Litwy uznały Stany Zjednoczone (2 września 1991 roku). Prezydent George Bush ogłosił, że jeżeli ZSRR użyje siły przeciwko Litwie, Stany Zjednoczone będą zmuszone zareagować. W końcu, 6 września władze radzieckie zgodziły się uznać niepodległość Litwy. Wkrótce państwowość Litwy została uznana przez kolejne kraje: Węgry, Bułgarię, Włochy, Kanadę, Polskę, Maltę, San Marino, Portugalię, Rumunię, Ukrainę, Łotwę i Estonię. 17 września Litwa, wraz Łotwą i Estonią, zostały przyjęte do ONZ.

Sygnatariusze[1][edytuj | edytuj kod]

Przypisy