Alabama

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy stanu USA. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Alabama
State of Alabama
Flaga stanowa Alabamy Pięczęć stanowa Alabamy
Flaga stanowa Alabamy Pieczęć stanowa Alabamy
Przydomek: Yellowhammer State
Stan złotego dzięcioła
Heart of Dixie
Serce Południa
Dewiza: Audemus jura nostra defendere[1]
Map of USA AL.svg
Państwo  Stany Zjednoczone
Stolica Montgomery
Język urzędowy angielski
Mieszkańcy Alabamian, Alabaman
Gubernator Robert Bentley
Największe miasto Birmingham
Powierzchnia

 • ogółem
 • lądowa
 • wodna
 • % wodna

na 30. miejscu

135 765 km²
131 426 km²
4338 km²
3,20 %

Szerokość

Długość
Wzniesienie
 • najwyższe
 • średnie
 • najniższe

306 km

531 km
 
734 m
152 m
0 m

Szerokość geograficzna 30°13′N-35°N
Długość geograficzna 84°51′W-88°28′W
Populacja (2010)
na 23. miejscu

4 779 736[2]

Gęstość (2010)
na 26. miejscu

35,21 os./km²

Piramida wieku
USA Alabama age pyramid.svg
Wejście do Unii

 • kolejność
 • data


22
14 grudnia 1819

Strefa czasowa
Czas letni
UTC-6:00
UTC-5:00
ISO 3166-2 US-AL
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa
Portal Portal Stany Zjednoczone
Alabama
Pieczęć stanu Alabama

Ten artykuł jest częścią serii:
Polityka stanu
Alabama

Alabama (wymowa:/ˌæləˈbæmə/ i) – stan w południowo-wschodniej części Stanów Zjednoczonych, położony nad Zatoką Meksykańską.

Obszar nizinny, od północnego wschodu ograniczony wyżyną Cumberland, od północnego wschodu górami Appalachy. Na północy sąsiaduje ze stanem Tennessee, na wschodzie z Georgią, na południu z Florydą i Zatoką Meksykańską, na zachodzie z Missisipi. Alabama zajmuje 30. miejsce pod względem powierzchni oraz 23. pod względem liczby ludności wśród stanów USA.

Od wojny secesyjnej do II wojny światowej stan ten odczuwał trudności gospodarcze ze względu na ciągłe uzależnienie od rolnictwa. Pomimo rozwoju przemysłu i ośrodków miejskich, aż do 1960 roku w stanowej legislaturze reprezentowane były głównie interesy białych mieszkańców obszarów wiejskich, podczas gdy pomijano postulaty Afroamerykanów i mieszkańców miast[3]. Po II wojnie światowej Alabama odnotowała wzrost gospodarczy spowodowany odejściem od rolnictwa na rzecz bardziej zróżnicowanych gałęzi takich jak przemysł ciężki, wydobycie minerałów, edukacji i rozwój technologii. Ponadto rozwinięto wiele instalacji wojskowych, które dały wiele miejsc pracy mieszkańcom stanu.

Alabama jest nieoficjalnie nazywana stanem złotego dzięcioła, a także Sercem Dixie. Stanowym drzewem jest sosna długoigielna, a kwiatem kamelia. Stolicą stanu jest Montgomery, a najludniejszym miastem Birmingham. Huntsville z kolei ma największą powierzchnię, a Mobile założone w 1702 przez francuskich kolonistów jest najstarszym miastem w stanie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Plemię Alibamu mówiące językiem z rodziny muskogejskiej i zamieszkujące górny bieg rzeki Alabama posłużyło jako źródłosłów nazwy zarówno rzeki, jak i stanu[4]. Określali oni samych siebie jako Albaamo[5], a słowo to prawdopodobnie pochodzi z języka czoktaw[6] i zostało przejęte przez plemię Alibamu jako nazwa własna. Pisownia nazwy znacznie różni się w zależności od źródeł. Po raz pierwszy pojawia się w trzech relacjach z wyprawy Hernando de Soto z roku 1540 jako Alibamo, Alibamu lub Limamu[7]. W roku 1702 było nazywane po francusku Alibamon i tak oznaczane na mapach z tamtego okresu[4]. Inne źródła przedstawiały te tereny jako Alibamu, Alabamo, Albama, Alebamon, Alibama, Alibamou, Alabamu i Allibamou[7][8][9][10].

Stosunkowo łatwo można ustalić pochodzenie nazwy, jednak źródła nie zgadzają się co do jego pierwotnego znaczenia. Artykuł w Jacksonville Republican z 1842 stwierdza iż słowo Alabama oznacza tu odpoczywamy i takie znaczenie zostało spopularyzowane w pismach Aleksandra Meek, ale językoznawcy nie byli w stanie znaleźć dowodów potwierdzających tę tezę[7]. Uważają oni, że wyraz ten pochodzi od słów języka czoktaw alba (roślina lub chwast) i amo (ciąć, gromadzić) i tłumaczone jest jako zbieracze ziół lub zrywający chwasty[6][7][8][11][12].

Ludność tubylcza[edytuj | edytuj kod]

Członek plemienia Czikasawów (zdjęcie z XIX wieku)

Ludy tubylcze zamieszkiwały tereny stanu na tysiące lat przed europejską kolonizacją. Handel z północnym wschodem poprzez rzekę Ohio rozpoczął się między 1000 rokiem p.n.e a 700 rokiem n.e. i trwał do kontaktu z Europejczykami[13]. Kultura agrarna Missisipi pokrywała większość terytorium stanu od roku 1000 do 1600, a jednym z głównych jej ośrodków było Moundville[14][15]. Analiza znalezisk z tego regionu była podstawą sformułowania cech ceremoniału południowo-wschodniego[16]. Wbrew powszechnej opinii kultura tego regionu nie wykazuje bezpośrednich podobieństw do kultur Mezoameryki i rozwijała się niezależnie[17].

Wśród historycznych plemion żyjących na obszarze dzisiejszej Alabamy byli Czirokezi mówiący językiem z grupy irokeskiej, a także Alibamu, Czikasawowie, Czoktawowie, Krikowie i Koasati mówiący językami z rodziny muskogejskiej[18]

Osadnictwo europejskie[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą europejską osadę w tym regionie Fort Louis de la Louisiane (dzisiejsze Mobile) założyli Francuzi w 1702 roku[19]. Obszar stanu należał do Francji w latach 1702-1763, a następnie do roku 1783 był częścią brytyjskiej Florydy Zachodniej na mocy traktatu paryskiego. Pierwszym brytyjskim osadnikiem był Thomas Bassett osiadły nad rzeką Tombigbee[20]. W latach 1783-1810 Alabama była posiadłością hiszpańską, następnie częścią niepodległej Republiki Zachodniej Florydy (przez 90 dni), po aneksji przez USA dołączona do Terytorium Orleanu i wreszcie w 1812 włączona w skład Terytorium Missisipi. Hiszpania zachowała nominalną władzę w regionie z siedzibą w Mobile. Okupacja tego miasta przez siły Andrew Jacksona w 1814 roku skutecznie zakończyła hiszpańskie rządy w regionie i dała Stanom Zjednoczonym nieograniczony dostęp do Zatoki Meksykańskiej[21].

Obszar dzisiejszej północnej i środkowej Alabamy należący do plemion Yazoo został dołączony do kolonii Georgia po 1763 i pozostał w tym stanie po rewolucji amerykańskiej. Przynależność ta była kwestionowana najpierw przez plemiona indiańskie, inne stany, a następnie przez rząd federalny USA, Wielką Brytanię i Hiszpanię. W 1802 roku region ten został włączony do Terytorium Missisipi. Nadanie statusu stanowego było jednak opóźnione przez brak dostępu do morza.

Status stanowy, wojna domowa i odbudowa[edytuj | edytuj kod]

Alabama została przyjęta do Unii jako dwudziesty drugi stan w roku 1819. Szybko pojawili się nowi osadnicy chcący skorzystać z żyznych gleb. Południowo-wschodni plantatorzy i handlowcy z Górnego Południa sprowadzili niewolników na rozwijające się plantacje bawełny. Gospodarka czarnego pasa (nazwa pochodzi od koloru ziemi) opierała się na dużych plantacjach bawełny, których właściciele wzbogacili się w dużej mierze na pracy niewolników[22]. Obszar przyciągnął także wielu biednych ludzi, którzy stali się rolnikami na własne potrzeby. Spis ludności z roku 1860 wykazał 964201 mieszkańców, z czego 45% stanowili czarni niewolnicy. W stanie było zaledwie 2690 wolnych ludzi o kolorze skóry innym niż biały.

W latach 1826-1846 funkcję stolicy stanu pełniła Tuscaloosa. 30 stycznia 1846 roku władze stanu przeniosły stolicę do Montgomery, a pierwsza sesja parlamentu w nowej stolicy odbyła się w grudniu 1847 w nowo wybudowanym budynku. Spłonął on w 1849, ale dwa lata później został odbudowany według pierwotnych planów[23].

W dniu 11 stycznia 1861 roku Alabama ogłosiła secesję i dołączyła do Konfederacji. Choć na terytorium stanu stoczono niewiele bitew dostarczył on 120 tys. żołnierzy podczas wojny secesyjnej. Niewolnicy Alabamy uzyskali wolność na mocy 13. poprawki 1865 roku[24]. W czasie powojennej odbudowy władze utworzyły system szkół publicznych oraz pewne instytucje pomocy społecznej. Alabama oficjalnie powróciła do Unii w roku 1868.

Po wojnie domowej stan nadal miał charakter rolniczy, oparty głównie na uprawie bawełny. Plantatorzy opierali się zniesieniu niewolnictwa i starali się odzyskać kontrolę nad pracownikami. Ku Klux Klan posiadał w stanie liczne niezależne oddziały atakujące wyzwolonych. Po jego zlikwidowaniu organizowano paramilitarne grupy takiej jak Czerwone Koszule i Biała Liga, które w sposób bardziej otwarty walczyły z prawami wolności. Wprowadzono Prawa Jima Crowa mające na celu zwiększenie przewagi białych w społeczeństwie. W 1875 zakazano publicznego finansowania katolickich szkół[25].

Stolica stanu ok. roku 1894

1900-1960[edytuj | edytuj kod]

Nowa konstytucja stanowa z 1901 roku ograniczyła prawo do głosowania m.in. wprowadzając wymóg umiejętności czytania i pisania. Mimo iż plantatorzy uzyskali poparcie dla tych zmian wśród białych nieposiadających ziemi nowe ograniczenia nękały biednych głównie przez narzucanie podatku pogłównego.

W roku 1900 prawa wyborcze posiadało ponad 181 tys. Afroamerykanów, ale w czerwcu 1903 liczba ta spadła do 2980, pomimo że co najmniej 79 tys. Afroamerykanów potrafiło czytać i pisać[26].

Marsz w obronie praw człowieka z Selmy do Montgomery, 1965

W roku 1941 600 tys. białych i 520 tys. czarnych nie posiadało własnej ziemi. Niemal wszyscy Afroamerykanie utracili prawa głosu[26]. Prześladowania zakończyły się w połowie lat 60. XX wieku na mocy ustaw federalnych dających prawo głosu dla wszystkich obywateli.

Zdominowana przez interesy rolnicze Alabama konsekwentnie zmniejszała finansowanie szkół i usług dla Afroamerykanów, nie zwalniając ich przy tym z płacenia podatków[22]. Dalszy ciąg dyskryminacji rasowej, kryzys rolniczy oraz nieurodzaj bawełny na skutek zarazy nasienia skłonił dziesiątki tysięcy Afroamerykanów do emigracji na północ. Opuścili oni Alabamę na początku XX wieku i w wyniku Wielkiej Migracji przenieśli się do pracy w przemyśle i lepszej przyszłości w uprzemysłowionych miastach północy. Tempo wzrostu populacji w latach 1910-1920 spadło blisko o połowę. W tym samym czasie wielu rolników, zarówno białych, jak i czarnych, przeniosło się do Birmingham znajdując zatrudnienie w rozwijającym się przemyśle. Miasto doznało tak szybkiego wzrostu populacji, że było nazywane The Magic City, co znaczy magiczne miasto. W latach 20. XX wieku Birmingham było 19. miastem Stanów Zjednoczonych pod względem ludności i mieszkało w nim ponad 30% mieszkańców całego stanu. Podstawą jego gospodarki był przemysł ciężki oraz górnictwo[27].

Rozwój przemysłu napędzany potrzebami wojska w związku z II wojną światową przyniósł dobrobyt[22]. Uprawa bawełny straciła na znaczeniu, a stan stał się bazą dla przemysłu i usług. W latach 60. XX wieku wielu białych było przeciwnych polityce integracji rasowej w szkołach i obiektach użyteczności publicznej.

Po 1960[edytuj | edytuj kod]

Mimo ogromnych zmian w rozmieszczeniu ludności między rokiem 1901, a 1961 prorolnicza legislatura nie zezwoliła na ustalenie liczby mandatów do Izby Reprezentantów i Senatu na podstawie populacji. Zachowano stare zasady w celu zachowania politycznej i ekonomicznej władzy na obszarach rolniczych. Ponadto ustawodawcy tendencyjnie wyznaczyli okręgi wyborcze (tzw. Gerrymandering), aby zapewnić elekcję osobom spoza Birmingham. W rezultacie Hrabstwo Jefferson w którym znajduje się Birmingham skupiające przemysłową i gospodarczą siłę stanu i zapewniające 1/3 dochodów stanu nie otrzymywało adekwatnych usług publicznych. Miejskie interesy były konsekwentnie pomijane przez władze i w wyniku tego ok. 25% ludności stanu miało wpływ na decyzje polityczne dotyczące całej populacji[3].

Afroamerykanie z powodów historycznych deklarowali się jako Republikanie, ale nie posiadali praw wyborczych. Natomiast biali wyborcy mieli żal do Republikanów ze względu na wojnę domową i konieczną odbudowę. Czynniki te wpłynęły na długoletnią tradycję polegającą na tym, że każdy kandydat chcący uzyskać poparcie musiał deklarować się jako Demokrata niezależnie od faktycznych poglądów politycznych.

Afroamerykanie uzyskali prawa obywatelskie i wyborcze w roku 1965 i wtedy de iure w stanie zakończyła się segregacja rasowa[28].

W 1972 pod wpływem nacisków ludności miejskiej władze po raz pierwszy od 1901 roku ustalają ilość mandatów na podstawie liczby ludności w poszczególnych okręgach wyborczych. To działanie pozwoliło uzyskać korzyści i rozwój obszarów miejskich, a także zapewniło prawidłową reprezentację ludności[3]. Po 1972 roku biali wyborcy przenieśli większość swojego poparcia na kandydatów republikańskich w wyborach prezydenckich. Podobną tendencję można było zauważyć w wyborach do władz stanowych w wyniku czego w 2010 Republikanie po raz pierwszy od 136 lat uzyskali kontrolę nad obiema izbami parlamentu stanowego[29].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Alabama mapa fizyczna: jeziora, rzeki, drogi, z górą Cheaha na wschód od Birmingham.
Delta niedaleko Mobile

Alabama jest trzydziestym co do wielkości stanem USA z powierzchnią 135,775 km². 3,19% ogólnej powierzchni zajmują wody powierzchniowe, co czyni ten stan dwudziestym trzecim pod tym względem w kraju. Stan ten posiada drugi co do wielkości system żeglugi śródlądowej w Stanach Zjednoczonych[30]. 3/5 powierzchni zajmuje płaska nizina schodząca ku Missisipi i Zatoce Meksykańskiej. Północ stanu to teren wyżynny z rozległą doliną rzeki Tennessee w której znajdują się liczne potoki, wzgórza i jeziora[31].

Stany graniczące z Alabamą to Tennessee na północy, Georgia na wschodzie, Floryda na południu i Missisipi na zachodzie. Alabama stanowi część wybrzeża Zatoki Meksykańskiej w najdalej na południe wysuniętym fragmencie stanu[31]. Rozpiętość wysokości Alabamy zawiera się między poziomem morza w Mobile Bay, a fragmentem Appalachów w północno-wschodnim rejonie stanu. Najwyższym punktem jest Cheaha Mountain o wysokości 735 m n.p.m. 89 tys. km² stanu to lasy co stanowi 67% ogólnej powierzchni stanu[32]. Hrabstwo Baldwin położone wzdłuż Zatoki Meksykańskiej jest największym okręgiem w stanie zarówno pod względem powierzchni lądowej (4134 km²), jak i wodnej (1116 km²)[33].

Obszary stanu zarządzane przez National Park Service to Horseshoe Bend National Military Park, Little River Canyon National Preserve, Russell Cave National Monument, Tuskegee Airmen National Historic Site i Tuskegee Institute National Historic Site[34]. Dodatkowo Alabama ma cztery lasy państwowe: Conecuh, Talladega, Tuskegee i William B. Bankhead[35]. W stanie znajdują się również Trasa Parkowa Natchez, Historyczna Trasa z Selmy do Montgomery oraz Szlak Łez. Znanym cudem natury jest najdłuższy (40 m) amerykański naturalny most na wschód od Gór Skalistych położony na południe od Haleyville.

W Hrabstwie Elmore na północ od Montgomery znajduje się krater o szerokości ośmiu kilometrów tzw. krater Wetumpka, gdyż w miejsce to ok. 80 mln lat temu uderzył meteoryt[36].

Obszary miejskie

Birmingham, największy zespół miejski
Huntsville, drugi co do wielkości zespół miejski
Mobile, trzeci co do wielkości zespół miejski
Montgomery, czwarty co do wielkości zespół miejski
Lp. Zespół miejski Liczba ludności Hrabstwo
1 Birmingham-Hoover 1 128 047 Bibb, Blount, Chilton, Jefferson, St. Clair, Shelby, Walker
2 Huntsville 417 593 Limestone, Madison
3 Mobile 412 992 Mobile
4 Montgomery 374 536 Autauga, Elmore, Lowndes, Montgomery
5 Tuscaloosa 219 461 Greene, Hale, Tuscaloosa
6 Decatur 153 829 Lawrence, Morgan
7 Florence-Muscle Shoals 147 137 Colbert, Lauderdale
8 Dothan 145 639 Geneva, Henry, Houston
9 Auburn-Opelika 140 247 Lee
10 Anniston-Oxford 112 249 Calhoun
11 Gadsden 104 430 Etowah
Razem: 3 362 483
Lp. Miasto Ludność Hrabstwo Rok spisu
1 Birmingham 212 237 Jefferson 2010
2 Montgomery 205 764 Montgomery 2010
3 Mobile 195 111 Mobile 2010
4 Huntsville 180 105 Limestone, Madison 2010
5 Tuscaloosa 90 468 Tuscaloosa 2010
6 Hoover 81 619 Jefferson, Shelby 2010
7 Dothan 65 496 Houston 2010
8 Decatur 55 683 Morgan, Limestone 2010
9 Auburn 53 380 Lee 2010
10 Madison 42 938 Limestone, Madison 2010
11 Florence 39 319 Lauderdale 2010
12 Gadsden 36 856 Etowah 2010
13 Vestavia Hills 34 033 Jefferson 2010
14 Prattville 33 960 Autauga 2010
15 Phenix City 32 822 Russell 2010
16 Alabaster 30 016 Shelby 2008
17 Prichard 28 635 Mobile 2008
18 Bessemer 28 142 Jefferson 2008
19 Enterprise 25 169 Coffee, Dale 2008
20 Opelika 24 951 Lee 2008
21 Anniston 23 897 Calhoun 2008
22 Athens 23 661 Limestone 2008
23 Homewood 23 655 Jefferson 2008
24 Northport 23 166 Tuscaloosa 2008
25 Pelham 21 879 Shelby 2008

Klimat

Klimat stanu określany jest jako podzwrotnikowy wilgotny ze średnią roczną temperaturą na poziomie ok. 18 °C. Najcieplej jest na południu Alabamy, nad Zatoką Meksykańską, a temperatura na północy stanu jest trochę niższa, zwłaszcza na terenie Appalachów. Klimat ten charakteryzuje się bardzo gorącymi latami, łagodnymi zimami i dużą ilością opadów w ciągu całego roku. Średnie roczne opady wynoszą ok. 1400 mm, dzięki czemu okres wegetacyjny jest tu bardzo długi liczący nawet 300 dni w południowej części stanu[37].

Lata w Alabamie należą do najgorętszych w całych Stanach Zjednoczonych ze średnią temperaturą powyżej 32 °C w niektórych rejonach stanu. Region ten często jest nawiedzany przez huragany i nawet obszary położone daleko od Zatoki Meksykańskiej są narażone na ich skutki i obfite opady. Bardzo często zdarzają się również burze, w południowej części stanu rocznie odnotowywanych jest 70-80 dni burzowych, ale nawet na północy przypada ok. 60 dni burzowych na rok. Czasami burze są bardzo groźne, ze sporą liczbą wyładowań atmosferycznych i dużymi kulami gradowymi. Alabama zajmuje siódme miejsce w kraju pod względem liczby zgonów od uderzeń pioruna i dziewiąte miejsce w kraju pod względem liczby zgonów od uderzeń pioruna na jednego mieszkańca[38].

Alabama, wraz z Kansas ma najwięcej zgłoszonych tornad kategorii EF5 w okresie 1 stycznia 1950 – 31 października 2006.[39] Kilka katastrofalnych tornad F5 spowodowało, że Alabama ma więcej ofiar śmiertelnych trąb powietrznych niż jakikolwiek inny stan, wyprzedzając nawet Teksas, którego znacznie większy obszar zaliczany jest do Alei Tornad. Na ten śmiertelny bilans znacząco wpłynęły tornada z kwietnia 1974 (77 ofiar w Alabamie) oraz z kwietnia 2011 (241 ofiar w Alabamie)[40] roku. Sezon na tornada to głównie wiosna (kwiecień), ale Alabama jako jedno z nielicznych miejsc na świecie ma również drugi sezon tornad w okolicy listopada i grudnia. Północ stanu wzdłuż doliny Tennessee jest jednym najbardziej zagrożonych tornadami obszarem kraju i region ten bywa nazywany Dixie Alley dla odróżnienia od Alei Tornad na Wielkich Równinach.

Zimy w stanie zwykle są łagodne ze średnią temperaturą stycznia ok. 4 °C w Mobile i ok. 0 °C w Birmingham. Chociaż śnieg w Alabamie należy do rzadkości, na obszarze na północ od Montgomery śnieg pada kilka razy każdej zimy, a gwałtowne śnieżyce zdarzają się raz na kilka lat jak w roku 1963 czy 1993 gdy śnieg padał nawet w Mobile. Średnie opady śniegu w Birmingham to ok. 51 mm rocznie.

Średnia temperatura i opady dla Birmingham
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie najwyższe temperatury [°C] 11.6 14.6 19.2 23.4 27.2 30.8 32.6 32.3 29.2 23.8 18.1 13.3 23,0
Średnie najniższe temperatury [°C] 0.2 1.9 5.8 9.1 14.2 18.6 20.9 20.5 17.2 10.5 5.4 1.8 10,5
Opady [mm] 138 107 155 119 123 96 129 88 103 82 118 114 1371
Źródło: „Climatography of the United States No. 20 (1971–2000)” (PDF). National Oceanic and Atmospheric Administration. 2004.” 2011-07-06
  • Główne rzeki: Alabama, Tennessee
  • Roślinność: lasy dębowe i iglaste
  • Liczba hrabstw: 67
  • Największe hrabstwo: Jefferson
  • Liczba parków stanowych: 22
Information icon.svg Osobny artykuł: Lista hrabstw w stanie Alabama.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Spis ludności z roku 2010 stwierdza, że w stan Alabama liczy 4 779 736 mieszkańców, co oznacza wzrost o 332 636 (7,5%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2000[2]. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 6,7% populacji, 24% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 13,8% to osoby mające 65 i więcej lat. 51,5% ludności stanu stanowią kobiety.

4,4% mieszkańców w domu używa języka innego niż angielski, szkołę średnią ukończyło 80,8% obywateli w wieku powyżej 25 lat, a wykształcenie wyższe posiada 21,5% obywateli w tym wieku. Prawie 84% mieszkańców w swoim obecnym miejscu zamieszkania mieszka ponad rok.[41]

Centrum populacji stanu znajduje się w Hrabstwie Chilton na obszarze Jemison Division[42].

Rasy i pochodzenie

Według spisu z 2010 roku 68,5% mieszkańców stanowiła ludność biała (67% nie licząc Latynosów), 26,2% to Murzyni lub Afroamerykanie, 0,6% to ludność tubylcza, 1,1% to Azjaci, 0,1% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku, 2% to przedstawiciele innych ras, a 1,5% populacji to osoby mieszanego pochodzenia. Latynosi stanowią 3,8% ludności stanu[41].

Największą grupę stanowią osoby pochodzenia afroamerykańskiego (26,2%) następnie angielskiego (23,6%), irlandzkiego (7,7%), niemieckiego (5,7%) i szkocko-irlandzkiego (2,0%)[43]. W 2000 roku 621 080 osób deklarowało się jako osoby pochodzenia amerykańskiego w dużej części mające brytyjskich przodków, ale osiadłych w Ameryce w ok. XVII wieku.[44]

W 1984 roku powołano stanową komisję do spraw Indian i oficjalnie uznano siedem plemion zamieszkujących obszar stanu.

Główne języki używane w Alabamie to:

Zdrowie Na podstawie badań Centrum Zwalczania i Zapobiegania Chorób stwierdzono, że Alabama posiada jeden z najgorszych wskaźników otyłości dorosłych mieszkańców, który dla znaczącej większości hrabstw wyniósł ponad 29% (niższy był tylko w dziesięciu hrabstwach gdzie osiągnął poziom ponad 26%)[46]. Mieszkańcy stanu najrzadziej w kraju spędzają aktywnie wolny czas.[47] Alabama ma jeden z najwyższych wskaźników osób chorych na cukrzycę wynoszący ponad 10% dorosłych[48].

Religie[edytuj | edytuj kod]

Kościół baptystów w hrabstwie Wilcox

Alabama znajduje się pośrodku pasa biblijnego i w związku z tym większość dzisiejszych mieszkańców stanu określa się jako protestanci. W roku 2000 największymi grupami wyznaniowymi byli Ewangelicy, Protestanci i Katolicy.

Tymczasem, wszystkie tradycyjne grupy straciły w osttnich latach na rzecz denominacji zielonoświątkowych, takich jak: Kościół Boży, Kościół Boży w Chrystusie, Kościół Nazareński, Zbory Boże, jak i do miejskich niezależnych megakościołów niezwiązanych z jakimkolwiek wyznaniem. Te kościoły stosują radosną muzykę i prowadzą luźne nabożeństwa i spotkania domowe. Zielonoświątkowe kościoły zaczęły pojawiać się w Alabamie już w końcu XIX wieku, niezależne megakościoły pojawiły się pod koniec XX wieku[49].

Badania przeprowadzone w roku 2007 wykazały, że ponad 70% ankietowanych potrafiło wymienić czterech Ewangelistów. Spośród osób wierzących 59% stwierdziło, iż w pełni rozumieją swoją wiarę i nie potrzebują dalszej nauki[50]. 92% uczestników ankiety deklarowało, że ma zaufanie do kościołów w stanie[51].

Do największych grup religijnych w 2010 roku, należały[52]:

Ekonomia[edytuj | edytuj kod]

Obszar przemysłowy w Birmingham
Centrum kosmiczne w Huntsville
Elektrownia atomowa Browns Ferry
Centrum handlowe w Hunstville

W stanie znajdują się ośrodki przemysłu kosmicznego, motoryzacyjnego oraz ciężkiego. Wydobywane są surowce mineralne i produkowana stal. W sektorze usług ważną rolę odgrywa edukacja, ochrona zdrowia i usługi bankowe.

Według agencji badań ekonomicznych w 2008 roku wartość stanowej produkcji wyniosła 170 mld $ co daje 29 411 $ na jednego mieszkańca i jej wzrost wyniósł 0.7%[53]. W 1999 roku PKB per capita 18 189$[54].

W lipcu 2011 roku stopa bezrobocia w stanie wynosiła 10%[55].

Rolnictwo

W Alabamie jest prowadzony chów drobiu (dla mięsa i jaj) i bydła (dla mięsa i mleka). Głównymi roślinami uprawnymi są orzeszki ziemne, bawełna, kukurydza, sorgo, soja i brzoskwinie. Mimo przydomku stan bawełny Alabama zajmuje dopiero 8 lub 10 miejsce w kraju pod względem uprawy tej rośliny w zależności od źródła badań[56].

Przemysł

Przemysł stanu obejmuje produkcję wyrobów stalowych i żeliwnych (w tym rur), papieru, drewna, górnictwo (głównie węgla kamiennego), produkcję wyrobów z tworzyw sztucznych, części samochodowych oraz odzieży. Ponadto na terenie stanu rozwinął się przemysł lotniczy i elektroniczny, głównie na potrzeby wojska, w Centrum Lotów Kosmicznych imienia George'a C. Marshalla oraz United States Army Aviation and Missile Command w Huntsville.

Jednym z głównych powodów wzrostu gospodarczego Alabamy był rozwój przemysłu motoryzacyjnego na terenie stanu. Znajdują się tam fabryki m.in. Hondy, Hyundaia, Mercedesa, Toyoty, a także wielu ich dostawców. Od 1993 roku przemysł samochodowy stworzył ponad 67,8 tys. miejsc pracy i uczynił z Alabamy czwartego producenta samochodów w kraju[57].

Producenci stali Nucor, SSAB, ThyssenKrupp oraz U.S. Steel mają swoje fabryki w tym stanie i zatrudniają ponad 10 tys. pracowników. W maju 2007 roku niemiecki ThyssenKrupp zainwestował 3,7 mld $ w zakład produkcji stali, który da stałe zatrudnienie dla 2700 osób, a gdy osiągnie pełną wydajność uczyni z Alabamy trzeciego w kraju producenta stali[58][59].

Innymi ważnymi przedsiębiorstwami mającymi swe zakłady na terenie stanu są BFGoodrich (produkcja opon), GAF Materials Corporation (pokrycia dachowe), Hunt Refining Company (rafineria) oraz JVC (elektronika).

Inne sektory gospodarki

Szacuje się, że Alabama jest rocznie odwiedzana przez 100 tys. zagranicznych turystów, głównie z Kanady, Anglii, Niemiec i Japonii. W 2006 roku turyści wydali 8,3 mld $ dając zatrudnienie łącznie 162 tys. mieszkańców stanu[60].

Swoje siedziby w stanie mają Regions Financial Corporation, BBVA Compass oraz Superior Bancorp, a także kilkanaście mniejszych banków, większość w Birmingham. Tamże siedzibę ma również fundusz inwestycyjny Harbert Management Corporation. Najwyższym budynkiem tego miasta jest siedziba regionalnego oddziału banku Wachowia.

Koncern telekomunikacyjny AT&T również w Birmingham zlokalizował jedną ze swoich siedzib budując AT&T City Center. W całym mieście przedsiębiorstwo zatrudnia 6000 pracowników stałych oraz 1200 tymczasowych. Na terenie miasta znaleźć można także przedsiębiorstwa budowlane takie jak Brasfield & Gorrie, BE&K, Hoar Construction oraz B.L. Harbert International.

Wiele firm ma swoje siedziby w Huntsville, wśród nich ADTRAN (usługi internetowe), Intergraph (informatyka), Avocent (informatyka), Deltacom (telekomunikacja), a także oddział przedsiębiorstwa Cinram zajmującego się dystrybucją płyt CD i DVD.

Jedyny port morski Alabamy – Mobile jest ruchliwym portem łączącym Zatokę Meksykańską z systemem żeglugi śródlądowej i poprzez rzeki Tennessee–Tombigbee dający dostęp do środkowego zachodu USA. Port ten zajmuje 9. miejsce w Stanach Zjednoczonych pod względem tonażu przeładowanych ładunków. Wewnątrz stanu ważną rolę odgrywa Black Warrior płynąca przez Tuscaloose.

Największym pracodawcą w stanie jest szpital Uniwersytetu Stanowego zatrudniający ok. 20 000 pracowników.

Na terenie Alabamy znajduje się także Elektrownia jądrowa Browns Ferry uruchomiona w 1974 o łącznej mocy 3300 MW.

Uniwersytety i wyższe uczelnie[edytuj | edytuj kod]

Sport[edytuj | edytuj kod]

Hank Aaron Stadium w Mobile
Von Braun Center w Huntsville

W stanie Alabama funkcjonuje kilka zawodowych drużyn sportowych grających w niższych ligach, w tym cztery zespoły baseballowe.

Klub Miasto Dyscyplina Liga Siedziba
Alabama Hammers Huntsville Arena football Professional Indoor Football League Von Braun Center
Birmingham Barons Birmingham Baseball Southern League Regions Park
Huntsville Havoc Huntsville Hokej na lodzie Southern Professional Hockey League Von Braun Center
Huntsville Stars Huntsville Baseball Southern League Joe W. Davis Stadium
Mobile BayBears Mobile Baseball Southern League Hank Aaron Stadium
Montgomery Biscuits Montgomery Baseball Southern League Montgomery Riverwalk Stadium
Rocket City United Huntsville Piłka nożna National Premier Soccer League Madison City Schools Stadium
Tennessee Valley Tigers Huntsville Futbol amerykański Independent Women’s Football League Milton Frank Stadium

Transport[edytuj | edytuj kod]

Widok na port w Mobile

Główne lotniska Alabamy to Port lotniczy Birmingham-Shuttlesworth, Huntsville International Airport, Port lotniczy Dothan, Mobile Regional Airport, Montgomery Regional Airport, Northwest Alabama Regional Airport, Tuscaloosa Regional Airport oraz Pryor Field Regional Airport. Poza portami lotniczymi w Birmingham i Huntsville są to lotniska o znaczeniu regionalnym, obsługujące loty do pobliskich stanów. Lotnisko w Huntsville obsługuje loty we wschodniej części USA, natomiast z Birmingham można polecieć nawet do Phoenix czy Las Vegas.

Autostrada A59 (w ciągu z A20) krzyżująca się z A65 w centrum Birmingham.

Podstawą systemu kolei w tym stanie jest codzienny pociąg Crescent z Nowego Yorku do Nowego Orleanu, zatrzymujący się na stacjach w Anniston, Birmingham i Tuscaloosa.

Przez terytorium Alabamy przebiega pięć autostrad międzystanowych. A65 biegnie z północy na południe przecinając stan mniej więcej na dwie połowy. Swój bieg kończy w Mobile. A20 biegnie z Teksasu, przecina stan w Birmingham i kieruje się dalej na wschód. Wraz z nią tym samym ciągiem prowadzi A59, która za Birmingham skręca na północny wschód. A85 swój bieg zaczyna w Montgomery i kieruje się na północny wschód w stronę Atlanty i dalej, aż do Petersburga w stanie Wirginia. A10 przechodzi przez Mobile i łączy Florydę z Kalifornią. Poza tymi głównymi arteriami komunikacyjnymi przez stan przebiega wiele innych dróg o mniejszym znaczeniu.

Pięć odcinków dróg w stanie jest płatnych: Alabama River Parkway w Montgomery; Black Warrior Parkway w Tuscaloosa; Emerald Mountain Expressway w Montgomery; Foley Beach Express w Foley oraz Montgomery Expressway w Montgomery, a także cztery płatne mosty: Alabama River Parkway Bridge w Montgomery; Black Warrior Parkway Bridge w Tuscaloosa; Emerald Mountain Expressway Bridge w Montgomery i Foley Beach Express Bridge w Foley.

W marcu 2011 roku drogi w Alabamie zostały uznane za jedne z najgorszych w kraju pod względem ekologii i bezpieczeństwa[61].

Stan posiada jeden port morski w Mobile, a także kilka portów rzecznych (wymienione kolejno z północy na południe): Florence, Decatur, Guntersville, Birmingham, Tuscaloosa, Montgomery oraz Mobile.

Przypisy

  1. Alabama Department of Archives and History, Alabama Emblems: State motto.
  2. 2,0 2,1 2010 Census Interactive Population Search – Alabama (ang.). www.census.gov. [dostęp 2013-07-30].
  3. 3,0 3,1 3,2 Redistricting Summary.
  4. 4,0 4,1 Read, William A. (1984). Indian Place Names in Alabama. University of Alabama Press.
  5. Sylestine, Cora; Hardy; Heather; and Montler, Timothy (1993). Dictionary of the Alabama Language. Austin: University of Texas Press.
  6. 6,0 6,1 Rogers, William W.; Robert D. Ward, Leah R. Atkins, Wayne Flynt (1994). Alabama: the History of a Deep South State. University of Alabama Press.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 „Alabama: The State Name”. All About Alabama. Alabama Department of Archives and History.
  8. 8,0 8,1 Wills, Charles A. (1995). A Historical Album of Alabama. The Millbrook Press.
  9. Griffith, Lucille (1972). Alabama: A Documentary History to 1900. University of Alabama Press.
  10. Weiss, Sonia (1999). The Complete Idiot’s Guide to Baby Names. Mcmillan USA.
  11. Swanton, John R. (1953). „The Indian Tribes of North America”. Bureau of American Ethnology Bulletin 145: 153–174.
  12. Swanton, John R. (1937). „Review of Read, Indian Place Names of Alabama”. American Speech 12 (12): 212–215.
  13. „Alabama”. The New York Times Almanac 2004. The New York Times.
  14. Welch, Paul D. (1991). Moundville’s Economy. University of Alabama Press.
  15. Walthall, John A. (1990). Prehistoric Indians of the Southeast-Archaeology of Alabama and the Middle South. University of Alabama Press.
  16. Townsend, Richard F. (2004). Hero, Hawk, and Open Hand. Yale University Press.
  17. F. Kent Reilly and James Garber. ed. Ancient Objects and Sacred Realms. University of Texas Press.
  18. „Alabama Indian Tribes”. Indian Tribal Records. AccessGenealogy.com.
  19. „Alabama State History”. theUS50.com.
  20. „Alabama Historical Association Marker Program: Washington County”. Archives.state.al.us.
  21. „AL-Alabama”. Landscapes and History by state. StateMaster.com.
  22. 22,0 22,1 22,2 „The Black Belt”. Southern Spaces Internet Journal. Emory University.
  23. Montgomery: History – Early Days in Montgomery, Lafayette’s Visit a Local Highlight.
  24. „13th Amendment to the U.S. Constitution: Abolition of Slavery (1865)”. Historical Documents. HistoricalDocuments.com. 2005.
  25. „A Blaine Amendment Update (July 00)”. Schoolreport.com.
  26. 26,0 26,1 Glenn Feldman. The Disfranchisement Myth: Poor Whites and Suffrage Restriction in Alabama. Athens: University of Georgia Press, 2004, p. 136.
  27. „Birmingham”. Bhamwiki.
  28. „Voting Rights”. Civil Rights: Law and History. U.S.Department of Justice.
  29. „The New South Rises, Again”. Civil Rights: Law and History. Southerner.net.
  30. „GCT-PH1-R. Population, Housing Units, Area, and Density (areas ranked by population): 2000”. Geographic Comparison Table. U.S.Census Bureau. Census Year 2000.
  31. 31,0 31,1 „The Geography of Alabama”. Geography of the States. NetState.com.
  32. Alabama Forest Owner’s Guide to Information Resources, Introduction, Alabamaforests.org.
  33. „Alabama County (geographies ranked by total population)”. Geographic Comparison Table. U.S. Census Bureau. Census year 2000.
  34. „National Park Guide”. Geographic Search. Washington, D.C: National Park Service – U.S. Department of the Interior.
  35. „National Forests in Alabama”. USDA Forest Service. United States Department of Agriculture.
  36. „Wetumpka Impact Crater” Wetumpka Public Library.
  37. „Alabama Climate”. Britannica.com.
  38. Lightning Fatalities, Injuries and Damages in the United States, 1990–2003. NLSI.
  39. Fujita scale. Tornadoproject.com.
  40. Annual Fatal Tornado Summaries.
  41. 41,0 41,1 Alabama QuickFacts from the US Census Bureau.
  42. http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt.
  43. „Data on selected ancestry groups”. Docs.google.com.
  44. Pulera, Dominic J. (2004-10-20). Sharing the Dream: White Males in a Multicultural America.
  45. Modern Language Association. Podane są wszystkie języki używane przez więcej niż 0,5% ogółu ludności.
  46. „County Level Estimates of Obesity – State Maps”. Centers for Disease Control and Prevention.
  47. „Highest Rates of Leisure-Time Physical Inactivity in Appalachia and South”. Centers for Disease Control and Prevention.
  48. „County Level Estimates of Diagnosed Diabetes – State Maps”. Centers for Disease Control and Prevention.
  49. Encyklopedia Alabamy.
  50. Campbell, Kirsten (2007-03-25). „Alabama rates well in biblical literacy”. Mobile Register (Advance Publications, Inc): p. A1.
  51. „Confidence in State and Local Institutions Survey” (PDF). Capital Survey Research Center.
  52. The Association of Religion.
  53. „GDP by State (2008)”. Bureau of Economic Analysis, Regional Economic Accounts.
  54. „United States Census Bureau”. State and County Quick Facts.
  55. Bls.gov; Local Area Unemployment Statistics.
  56. „State Highlights for 2004–2005” (PDF). Alabama Cooperative Extension System. USDA, NASS, Alabama Statistical Office.
  57. „Vehicle Technologies Program: Fact #539: October 6, 2008 Light Vehicle Production by State”..eere.energy.gov.
  58. „ThyssenKrupp’s Alabama incentive package tops $811 million”. Press-Register.
  59. Steel Council Newsletter.pub (Read-Only).
  60. Encyclopedia of Alabama: Alabama Tourism Department (ATD).
  61. S. Spacek, 2011 American State Litter Scorecard: New Rankings for an Increasingly Environmentally Concerned Populace.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Alabamie
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Alabama w Wikisłowniku