Albrecht Hohenzollern (1490-1568)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy wielkiego mistrza krzyżackiego, księcia Prus. Zobacz też: inne osoby o tym nazwisku.
Albrecht Hohenzollern
Wielki mistrz Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie.

Książę w Prusach.

Albrecht von Hohenzollern.jpg
Wg brandenburg.gif
Herb Wielkiego Mistrza (1511-1525)
Wielki mistrz Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie
Koronacja 6 lipca 1511
Okres panowania od 1510
do 10 kwietnia 1525
Poprzednik Fryderyk Wettyn
Następca Walter von Cronberg
Książę w Prusach
Koronacja 10 kwietnia 1525
Okres panowania od 10 kwietnia 1525
do 20 marca 1568
Poprzednik -
Następca Albrecht Fryderyk Hohenzollern
Dane biograficzne
Dynastia Hohenzollernowie
Urodziny 17 maja 1490 - Ansbach
Śmierć 20 marca 1568 - Flag of Ducal Prussia.svg Tapiewo
Miejsce pochówku Flag of Ducal Prussia.svg Królewiec
Ojciec Fryderyk Starszy Hohenzollern
Matka Zofia Jagiellonka
Żona Dorota Oldenburg
Anna Maria Brunszwicka
Rodzeństwo Elżbieta
Kazimierz Hohenzollern
Małgorzata Hohenzollern
Jerzy Hohenzollern-Ansbach
Zofia Hohenzollern
Maria
Anna Hohenzollern
Barbara
Fryderyk
Jan Hohenzollern
Elżbieta Hohenzollern
Barbara Hohenzollern
Fryderyk Hohenzollern
Wilhelm Hohenzollern
Jan Albrecht Hohenzollern
Fryderyk Albrecht
Gumbert
Dzieci Anna Zofia
Katarzyna
Fryderyk Albrecht
Lucia Dorota
Lucia
Albrecht
Elżbieta
Albrecht Fryderyk Hohenzollern
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Pomnik wielkiego mistrza Albrechta Hohenzollerna na Zamku w Malborku

Albrecht Hohenzollern, niem. Albrecht von Brandenburg-Ansbach (ur. 17 maja 1490, zm. 20 marca 1568 w Tapiewie) – ostatni wielki mistrz zakonu krzyżackiego przed sekularyzacją, w latach 1511-1525. Wystąpił z niego razem ze znaczną liczbą innych rycerzy, co praktycznie zakończyło działalność zakonu w Prusach. 10 kwietnia 1525 złożył hołd lenny królowi Polski Zygmuntowi Staremu w Krakowie (nazwany później hołdem pruskim) i od tego czasu, aż do śmierci w 1568 r. sprawował władzę książęcą w dawnym państwie zakonnym przemianowanym na Prusy Książęce.

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Albrecht urodził się 17 maja 1490 w Ansbach na terenie Frankonii. Był synem Fryderyka Hohenzollerna i Zofii Jagiellonki – córki Kazimierza Jagiellończyka, czyli siostrzeńcem Zygmunta Starego.

Kariera w zakonie krzyżackim[edytuj | edytuj kod]

Albrecht jako rycerz zakonny występował pod imieniem Albrecht von Brandenburg-Ansbach. Wybrany został na urząd wielkiego mistrza przy poparciu cesarza Maksymiliana I. W czasie pełnienia funkcji wielkiego mistrza zlikwidował urzędy wielkiego szpitalnika i wielkiego szafarza, które setki lat istniały w ramach zakonu.

Na terenie Prus Krzyżackich postępował proces laicyzacji wśród braci zakonnych, jak i wyższego duchowieństwa diecezjalnego. Zachowane były jednak zewnętrzne pozory religijności. W 1519 odbyła się wielka procesja wielkopostna, w której obok Albrechta uczestniczyli m.in.: jego brat Wilhelm, książę brunszwicki Erich oraz biskupi sambijski i pomezański. W roku tym Albrecht odbył też pielgrzymkę do Świętej Lipki do istniejącej wówczas tam kaplicy (druga kaplica w Świętej Lipce przed wybudowaniem obecnego kościoła powstała dzięki Stefanowi Sadorskiemu). Albrecht z Królewca dojechał do Sępopola (województwo warmińsko-mazurskie), a dalej szedł pieszo cztery mile pruskie tj. 30 km.

W latach 1519-1521 Albrecht prowadził ostatnią, zakończoną niekorzystnym dla zakonu rozejmem, wojnę zakonu krzyżackiego z Polską.

Dwór Albrechta wraz z konwentem liczył 400 osób i od początku przypominał raczej dwór monarchy niż rycerza zakonnego. Na zamku w Królewcu odbywały się turnieje rycerskie i inne zabawy, jak na dworach królewskich. Albrecht nawiązał kontakty z Lutrem, rozmawiał z nim w latach 1523 i 1524. W roku 1524 dotychczasowy katolicki biskup sambijski Georg von Polentz przeszedł oficjalnie na luteranizm i objął nowo utworzoną diecezję luterańską w Królewcu, nota bene – pierwszą oficjalnie uznaną przez Lutra strukturę tego Kościoła w Europie. W wyniku sekularyzacji państwa krzyżackiego w 1525 powstały Prusy Książęce. Sekularyzacji zakonu nie uznawali cesarze i książęta niemieccy, a Albrecht musiał szukać wsparcia w Krakowie.

Hołd pruski[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Hołd pruski.

W 1525 r. skończył się czteroletni rozejm po wojnie z Polską z lat 1519-1521. Albrecht wiedział, że w ewentualnej wojnie nie uzyska wsparcia z Rzeszy, co z góry przesądzało jej wynik. Nie pozostawało mu więc nic innego jak złożyć hołd lenny królowi Zygmuntowi. Postanowił to jednak zrobić już jako książę świecki.

Pertraktacje króla polskiego z udziałem senatorów Korony z księciem Albrechtem i przedstawicielami stanów pruskich prowadzono w marcu 1525 roku we Wrocławiu. Traktat pokojowy podpisany został 8 kwietnia 1525 w Krakowie przez króla, Albrechta, księcia Fryderyka legnickiego oraz margrabiego Jerzego von Hohenzollerna. W następnym dniu na oddzielnych dokumentach podpisanych także przez króla i Albrechta postanowienia traktatu ratyfikowała delegacja stanów pruskich z przedstawicielami zakonu z Prus Krzyżackich. W dniu 10 kwietnia 1525 r. na rynku krakowskim Albrecht złożył uroczysty hołd.

Rządy Albrechta (Alberta) jako świeckiego księcia[edytuj | edytuj kod]

Grosz pruski Albrechta Hohenzollerna z 1534 z inskrypcją „Iustus ex fide vivit”sprawiedliwy z wiary żyć będzie
Karta herbarza J. Siebmachera z herbem księcia Prus (pierwszy z lewej w dolnym rzędzie), 1605

Książę Albrecht (używano teraz też spolszczonej formy jego imienia Albert), już jako władca świecki, w dniu 28 maja 1525 przyjął w Królewcu hołd od swoich poddanych, także od dotychczasowych braci zakonnych, którzy masowo zrzucali białe krzyżackie płaszcze, stając się tym samym zwykłymi świeckimi rycerzami, poddanymi księcia Albrechta. Zakon utrzymał się w Niemczech, co było jednym z czynników wrogiego nastawienia cesarstwa do księcia Albrechta. W tym samym roku stłumił powstanie chłopskie w Sambii.

Albrecht był przez cały okres swojego panowania lojalnym lennikiem Polski. Był m.in. doradcą króla Polski w sprawach bałtyckich. Książę Albrecht marzył o polskim tronie i jak się wydaje w tym celu utrzymywał szerokie kontakty z osobistościami politycznymi ówczesnej Rzeczypospolitej oraz był mecenasem polskich uczonych i artystów. W roku 1543 zalecił staroście z Ełku ochronę dzikich koni.

Książę Albrecht (Albert) w 1544 r. założył w Królewcu uniwersytet, nazwany od jego imienia (Albert) Uniwersytetem Albertyna, któremu przywilejem z 1560 r. król Zygmunt August nadał takie prawa jakie miała Akademia Krakowska.

Książę Albrecht był protektorem luteranizmu w I Rzeczypospolitej. Ufundował liczne stypendia dla młodzieży protestanckiej na uniwersytecie królewieckim, ale nie tylko: zapewnił też hojne stypendium (50 srebrnych marek) Janowi Kochanowskiemu, który był katolikiem. W 1551, dzięki jego wsparciu Stanisław Murzynowski dokonał pierwszego przekładu Nowego Testamentu na język polski. Na książęcym dworze w Królewcu bawił jako dworzanin syn Mikołaja Reja, a Jan Kochanowski bywał tam w latach 1551, 1552 i 1555 – (przypuszczalnie wówczas Kochanowski napisał hymn "Czego chcesz od nas Panie za Twe hojne dary"). Dbał też o rozwój literatury religijnej w językach litewskim i - w już ograniczonej formie - pruskim (pastor Abel Will z Pobethen).

Małżeństwa i dziedzictwo[edytuj | edytuj kod]

Albrecht był dwukrotnie żonaty. Pierwszą żoną Albrechta (ślub 1 lipca 1526) była Dorota Oldenburg, córka króla Danii i Norwegii - Fryderyka I i Anny Hohenzollern. Para miała szóstkę dzieci:

Drugą żoną Albrechta była od 1550 Anna Maria, córka Eryka I Starszego księcia brunszwickiego i Elżbiety Hohenzollern. Z drugiego związku narodzili się:

Albrecht zmarł 20 marca 1568 w Tapiawie (niem. Tapiau, ros. Gwardiejsk w obwodzie kaliningradzkim). Pochowany został w Królewcu. W zniszczonej w czasie II wojny światowej katedrze sambijskiej (od 1525 luterańska) zachowała się na ścianie wschodniej prezbiterium część pomnika grobowego księcia Albrechta z 1572. Wcześniej przy ścianie południowej prezbiterium pochowana została pierwsza żona Albrechta - Dorota Duńska (epitafium z 1549). W prezbiterium znajduje się również częściowo zniszczone (wykonane w alabastrze), późniejsze epitafium Bogusława Radziwiłła i jego żony Anny Marii.

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Prapradziadkowie

burgrabia Norymbergi
Fryderyk V Hohenzollern
(1333-1398)
∞1350
Elżbieta Wettyn
(1329-1375)

książę Bawarii-Landshut
Fryderyk Wittelsbach
(1339-1393)
∞1381
Magdalena Visconti
(1366-1404)

elektor Saksonii
Fryderyk I Wettyn
(1370-1428)
∞1402
Katarzyna Welf
(1395-1442)

arcyksiążę Styrii, Karyntii i Krainy
Ernest Habsburg
(1377-1424)
∞1412
Cymbarka mazowiecka
(1393-1429)

wielki książę Litwy
Olgierd Giedyminowic
(1296-1377)
∞1350
Julianna twerska
(1325-1392)

Andrzej Holszański
(-1420)

Aleksandra Drucka
(1380-1426)

książę Austrii
Albrecht IV Habsburg
(1377-1404)
∞1390
Joanna Zofia Wittelsbach
(1373-1410)

cesarz rzymski, król Czech i Węgier
Zygmunt Luksemburski
(1368-1437)
∞1408
Barbara Cylejska
(1390-1451)

Pradziadkowie

elektor Brandenburgii
Fryderyk I Hohenzollern
(1371-1440)
∞1401
Elżbieta Wittelsbach
(1383-1442)

elektor Saksonii
Fryderyk II Wettyn
(1412-1464)
∞1431
Małgorzata Habsburg
(1416–1486)

król Polski, wielki książę Litwy
Władysław II Jagiełło
(1362-1434)
∞1422
Zofia Holszańska
(1405-1461)

król Niemiec, Czech i Węgier
Albrecht II Habsburg
(1397-1439)
∞1421
Elżbieta Luksemburska
(1409-1442)

Dziadkowie

elektor Brandenburgii
Albrecht III Achilles Hohenzollern
(1414-1486)
∞1458
Anna Wettyn
(1437-1512)

król Polski, wielki książę Litwy
Kazimierz IV Jagiellończyk
(1427-1492)
∞1454
Elżbieta Habsburg
(1436-1505)

Rodzice

margrabia Ansbach i Bayreuth
Fryderyk Hohenzollern
(1460-1536)
∞1479
Zofia Jagiellonka
(1464-1512)

Albrecht Hohenzollern (1490-1568)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Sebastian Haffner: Prusy bez legendy: Zarys dziejów. Warszawa: Oficyna Historii XIX i XX wieku, 1996. ISBN 83-905989-3-0.
  • Stanisław Bodniak, w: Polski Słownik Biograficzny. T. 1. Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, 1935, s. 48–52.
Poprzednik
tytuł nowo utworzony
Wappen Preußen.png książę w Prusach
1525-1568
Wappen Preußen.png Następca
Albrecht Fryderyk Hohenzollern