Aleksander Peczerski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Aleksander Peczerski
Александр Аронович Печерский

Sasza
kapitan
Data i miejsce urodzenia 22 lutego 1909
Krzemieńczuk
Data i miejsce śmierci 19 stycznia 1990
Rostów nad Donem
Przebieg służby
Lata służby 1941 - 1945
Siły zbrojne Armia Czerwona
Główne wojny i bitwy bunt w Sobiborze
Odznaczenia
Medal "Za Zasługi Bojowe" Medal "Za Zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941-1945"

Aleksander "Sasza" Peczerski (ros. Александр Аронович Печерский) (ur. 22 lutego 1909 w Krzemieńczuku, zm. 19 stycznia 1990 w Rostowie nad Donem) – oficer Armii Czerwonej z poboru, współorganizator powstania i masowej ucieczki z obozu zagłady Sobibor w 1943 roku.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Do wybuchu wojny[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w Krzemieńczuku na Ukrainie w rodzinie żydowskiej. Jego ojciec był adwokatem. W 1915 wraz z rodzicami został ewakuowany do Rostowa nad Donem. Tam mieszkał do wybuchu II wojny światowej i pracował początkowo jako elektryk w zakładach naprawczych parowozów, a po ukończeniu studiów został kierownikiem domu kultury.

Początek wojny[edytuj | edytuj kod]

22 czerwca 1941, w pierwszym dniu napaści Niemiec hitlerowskich na ZSRR, został jako podporucznik rezerwy powołany do wojska. Jesienią 1941, za wyniesienie z okrążenia rannego dowódcy, otrzymał awans do stopnia porucznika. Również jesienią 1941 trafił ranny w kotle pod Wiaźmą (operacja "Tajfun") do niemieckiej niewoli. Wiosną 1942 podjął wraz z kilkoma jeńcami nieudaną próbę ucieczki. Został za to przeniesiony do obozu koncentracyjnego pod Mińskiem, gdzie podczas obdukcji lekarskiej wykryto że jest Żydem. Latem 1943 wraz z grupą innych radzieckich jeńców-Żydów został wysłany do obozu zagłady Sobibor, gdzie przybył 23 września 1943.

Bunt w Sobiborze[edytuj | edytuj kod]

14 października 1943 więźniowie obozu w Sobiborze wzniecili udany bunt zakończony zabiciem co najmniej 20 strażników i ucieczką kilkuset osadzonych. Plan i pomysł ucieczki na masowa skalę (chociaż nie pomysł samej ucieczki) oparty na zdobyciu broni i likwidacji załogi SS, był autorstwa Peczerskiego. On nią również dowodził i najprawdopodobniej, tylko dzięki jego oficerskiemu przeszkoleniu i doświadczeniu bojowemu zakończyła się ona sukcesem.

Information icon.svg Osobny artykuł: Sobibor.

Po buncie[edytuj | edytuj kod]

W rezultacie ucieczki Peczerski wraz z kilkoma innymi uzbrojonymi towarzyszami-jeńcami znalazł się w lasach sobiborskich. Natychmiast odłączywszy się od pozostałych więźniów, zaczął przedzierać się w kierunku frontu. Kilka dni później (22 października) dołączyli do oddziału partyzanckiego na Białorusi. Po jej zajęciu przez Armię Czerwoną, dzieląc los wielu innych żołnierzy, którzy uciekli z niewoli niemieckiej, wysłany został do karnego batalionu jako podejrzany o "zdradę ojczyzny". Walcząc w jego szeregach, dosłużył się stopnia kapitana i został ponownie ranny. W czasie rekonwalescencji w szpitalu pod Moskwą, poznał swoją przyszłą żonę Olgę Kotową.

W 1943 Peczerski zdał relację ze swoich przeżyć w Sobiborze P. Antokolskiemu i W. Kawerinowi, którzy na tej podstawie opublikowali w 1945 szkic pt. "Wosstanije w Sobiborje" – pierwszą pracę poświęconą buntowi. W 1946 została ona opublikowana w USA w tzw. "Czarnej księdze" I. Erenburga i W. Grossmana – jednym z pierwszych świadectw o holocauście.

Po wojnie[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu wojny Aleksander Peczerski powrócił do Rostowa nad Donem. Pracował jako administrator w Teatrze Muzycznym. W 1948 podczas antysemickiej kampanii tzw. walki z kosmopolityzmem stracił pracę i przez kolejne pięć lat, nie mogąc znaleźć żadnego zajęcia, przebywał na utrzymaniu żony. Dopiero po śmierci Stalina, w 1955 udało mu się uzyskać posadę w fabryce maszyn rolniczych "Rostsielmasz". Sam Peczerski twierdził po latach, że po wojnie został wtrącony do więzienia, skąd wypuszczono go na skutek licznych zapytań o jego los płynących z zagranicy[1]. W 1963 Peczerski wystąpił jako świadek w procesie jedenastu ukraińskich strażników z Sobiboru (wszyscy otrzymali wyroki śmierci). Zmarł w Rostowie nad Donem w wieku 81 lat, gdzie został pochowany na Cmentarzu Północnym.

Do końca życia pozostał nieznanym bohaterem. O jego "sobiborskim epizodzie" mało kto wiedział i zdawał sobie sprawę z jego znaczenia[2]. Zbrodnia w Sobiborze była jednym z wątków procesu zbrodniarzy hitlerowskich w Norymberdze, a sam Peczerski został powołany na świadka, jednak nie uzyskał zgody władz ZSRR na wyjazd. Podobnie było też w wypadku premiery w USA filmu "Ucieczka z Sobiboru" w 1987 roku.

Pamięć[edytuj | edytuj kod]

Za Sobibór Peczerski nigdy nie otrzymał żadnej nagrody i to zarówno w ZSRR jak i w Rosji. Dopiero w 2007 na ścianie domu w którym mieszkał w Rostowie nad Donem odsłonięto jego tablicę pamiątkową. Posiada również ulicę swojego imienia w mieście Safed w Izraelu i stelę w Bostonie. Prawdziwy monument wystawił mu za to Rutger Hauer w filmie "Ucieczka z Sobiboru" z 1987, w którym wcielił się w jego postać (nagrodzoną Złotym Globem).

Quote-alpha.png
Nie było najmniejszej wątpliwości - dla mnie i reszty ocalałych Sasza był bohaterem. Wszyscy zgadzali się, że gdyby nie było z nami Saszy, żaden Żyd nie przeżyłby Sobiboru[3].

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. W. Żuk, Zabytyj podwig, "Sowierszenno siekrietno", Nr 11(234) 2008.
  2. Wspomniany szkic Antokolskiego i Kawerinowa został zakazany przez cenzurę w 1947, a "Czarna księga" i głośny film "Ucieczka z Sobiboru" nigdy nie ukazały się w ZSRR.
  3. Thomasz Toivi Blatt, Sobibór – Zapomniane Powstanie, Włodawa 2003.
  4. http://www.podvignaroda.ru/?#id=80694942&tab=navDetailManAward

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • P. i J. Bialowitz, Powstanie w Sobiborze, Warszawa 2008.
  • (ros.) A. Pietrow, Pobieg iz Sobobora, "Agrumienty i Fakty na Donu" 2008, Nr 41.[1]
  • (ros.) I. Erenburg, W. Grossman, Wosstanije w Sobiborie (Czarna księga).[2]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bohater – wywiad Thomasza Blatta z Aleksandrem Peczerskim z 1980 r.