Aleksander Puszkin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Aleksander Puszkin
Aleksander Puszkin
Podpis Aleksander Puszkin
Imiona i nazwisko Aleksandr Siergiejewicz Puszkin
(ros. Александр Сергеевич Пушкин)
Data i miejsce urodzenia 6 czerwca 1799
Imperium Rosyjskie Moskwa
Data i miejsce śmierci 10 lutego 1837
Imperium Rosyjskie Petersburg
Zawód pisarz, kamerjunkier, redaktor
Narodowość rosyjska
Język rosyjski, francuski
Obywatelstwo rosyjskie
Edukacja Liceum w Carskim Siole
Okres 1814–1837
Gatunki proza, dramat, liryka, publicystyka, bajki
Ważne dzieła Eugeniusz Oniegin, Jeniec kaukaski, Dama Pikowa, Rusłan i Ludmiła
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Źródła Aleksander Puszkin w Wikiźródłach
Wikicytaty Aleksander Puszkin w Wikicytatach

Aleksandr Siergiejewicz Puszkin (ros. Александр Сергеевич Пушкин; ur. 26 maja?/6 czerwca 1799 w Moskwie, Imperium Rosyjskie - zm. 29 stycznia?/10 lutego 1837 w Petersburgu, Imperium Rosyjskie) – jeden z największych rosyjskich pisarzy i przedstawicieli romantyzmu rosyjskiego, klasyk literatury rosyjskiej, wybitny reformator rosyjskiego języka literackiego. Kamerjunkier cesarza Mikołaja I Romanowa[1].

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Na jego rozwój miały wpływ postacie dwóch przodków: jego stryja Wasilija Lwowicza Puszkina (1770-1830) i pradziadka, czarnoskórego Abisyńczyka Abrama Hannibala, który trafił do Rosji jako niewolnik, ale dzięki mądrości i odwadze stał się ulubieńcem cara Piotra I i otrzymał szlachectwo. Trzecią osobą, która wywarła na niego wpływ, była niania Arina Rodionowna Jakowlewa, dzięki której poznał kulturę i problemy chłopów pańszczyźnianych.

Początkowo kształcili go francuscy guwernerzy. Od 1811 przebywał w ekskluzywnym Liceum w Carskim Siole (obecnie Carskie Sioło przemianowano na Puszkin) w pobliżu Petersburga. Jego debiutanckie utwory pisane w liceum to dydaktyczno-satyryczne listy poetyckie, ody i elegie utrzymane w stylu klasycystycznym i preromantycznym.

Po ukończeniu liceum (1817) mieszkał w Petersburgu, gdzie przyłączył się do grupy Arzamas, propagującej włączenie do poezji języka potocznego i nowych gatunków, a także do kółka literackiego Zielona lampa związanego z dekabrystami.

Oburzony despotycznymi rządami Aleksandra I i później Mikołaja I pisze wiersze będące krytyką carskiej tyranii i absolutyzmu takie jak: oda Wolność (nap. 1817, wyd. 1856. Вольность), wyszydzające Aleksandra I Bajki Noël (1818), wiersz Do Czaadajewa (К Чаадаеву, 1818) i prochłopską elegię Wieś (Деревня, 1819). Utwory te krążyły początkowo tylko w odpisach i zostały wydane dopiero w latach pięćdziesiątych XIX wieku. Antycarska działalność literacka spowodowała zsyłkę poety na południe Rosji.

Przed wyjazdem z Petersburga Puszkin zdążył jeszcze ogłosić w (1820) swój pierwszy poemat Rusłan i Ludmiła (Руслан и Людмила, 1820), który zwrócił powszechną uwagę. Był to początek fascynacji bajronizmem, wprowadzonym przez Puszkina do literatury rosyjskiej. Kolejne utwory powstające na zsyłce: Jeniec kaukaski (1822), Fontanna Bachczyseraju (Бахчисарайский фонтан, 1823), Cyganie (Цыганы, 1824) utrzymane są w tym stylu.

Na zesłaniu Puszkin przebywał najpierw w Kiszyniowie, potem w Odessie, na Kaukazie i na Krymie. W tym czasie rozpoczął pracę nad poematem Eugeniusz Oniegin (Евгений Онегин), pisząc w latach 1823-1824 trzy pierwsze rozdziały. Napisał tam też słynne liryki takie jak: Sztylet (nap. 1821, wyd. 1856) i Więzień (nap. 1822, wyd. 1832).

Jesienią 1824 kara została złagodzona, zsyłka na południe Rosji zamieniona została na odosobnienie w majątku jego matki (będącym jednocześnie domem rodzinnym poety) we wsi Michajłowskoje koło Pskowa. Tu powstała tragedia romantyczna Borys Godunow, będąca ilustracją walk o tron moskiewski na przełomie XVI/XVII wieku. Po stłumieniu powstania dekabrystów Puszkin został wezwany przez cara Mikołaja I do Moskwy. Ciężko przeżywał klęskę powstania dekabrystów, pod wpływem tych przeżyć powstały wiersze W głębinie syberyjskich rud (1827) i Arion (1827). W 1827 poeta, pod wpływem twórczości Waltera Scotta, napisał swój pierwszy, niedokończony utwór prozatorski: powieść historyczną Murzyn Piotra Wielkiego (nap. 1827, wyd. 1837), Piotrowi I poświęcony był też poemat historyczny Połtawa (1829).

Uwolniony został przez cesarza od zwykłej cenzury, odtąd cesarz sam cenzurował jego utwory, przesyłane przez Puszkina do III. Oddziału Kancelarii Osobistej Jego Cesarskiej Mości lub wprost do władcy[2].

W 1831 mieszkając w Bołdino pod Moskwą ukończył swe najwybitniejsze dzieło, poemat dygresyjny Eugeniusz Oniegin (wyd. fragmentarycznie w latach 1824-31, całość 1833). Dzieło pokazuje obraz życia rosyjskiej szlachty na wsi i w mieście w połowie XIX wieku. Tytułowy bohater, jak przystało na bohatera romantycznego, jest pełen pesymizmu, miotają nim wewnętrzne sprzeczności i z bólem uświadamia sobie bezsens życia.

Oprócz Eugeniusza Oniegina, napisał w tym czasie składające się z 5 nowel Opowieści świętej pamięci Iwana Piotrowicza Biełkina oraz cykl tak zwanych małych tragedii: Skąpy rycerz, Mozart i Salieri, Gość kamienny i Uczta podczas dżumy. Powstały też bajki dla dzieci, między innymi znana na całym świecie wersja wydanej 15 lat wcześniej przez braci Grimm Bajki o rybaku i złotej rybce, Bajka o carze Sałtanie, Bajka o Popie i jego parobku Jełopie, Pan młody.

Natalia Gonczarowa

W lutym 1831 Puszkin ożenił się z Natalią Nikołajewną Gonczarową w moskiewskiej cerkwi Wielkie Wniebowstąpienie[3], po czym przeprowadził się do Petersburga, wciąż pod specjalnym nadzorem policyjnym. Tam powstały wiersze Oszczercom Rosji (powstały dla uczczenia wzięcia Warszawy przez Rosjan) i Rocznica Borodina, związane z powstaniem listopadowym w Polsce i rewolucją we Francji, Wiersze te wywołały liczne sprzeciwy, między innymi polemizował z ich wymową Adam Mickiewicz w swym wierszu "Do przyjaciół Moskali".

Wkrótce powstały kolejne powieści: Dubrowski (1832-1833) oraz Dama pikowa (1834), a także powieść historyczna o buncie J. I. Pugaczowa Córka kapitana (1833-1836), będąca największym z prozatorskich utworów Puszkina.

W ostatnim okresie życia zwrócił się ku historii, powstała obszerna Historia Pugaczowa (1834) i poemat historiozoficzny Jeździec miedziany (nap. 1833, wyd. 1837), zainspirowany przez Ustęp III części Dziadów Adama Mickiewicza.

W 1836 Puszkin uzyskał zgodę na wydawanie pisma literacko-społecznego Sowriemiennik, które prowadził aż do śmierci.

Pojedynek Aleksandra Puszkina z Georges-Charles de Heeckeren d'Anthèsem 27 stycznia?/8 lutego 1837, Adrian Wołkow, 1860

Rok później w 1837, na skutek intrygi dworskiej zmuszony był, w obronie honoru żony, pojedynkować się z francuskim emigrantem Georgesem d'Anthès. Ciężko ranny zmarł w dwa dni później, pogrzeb odbył się bez rozgłosu na cmentarzu przyklasztornym w guberni pskowskiej.

Stosunek Puszkina do Polski i Polaków[edytuj | edytuj kod]

Po stłumieniu powstania dekabrystów Puszkin został wezwany przez cara Mikołaja I do Moskwy, gdzie poznał Adama Mickiewicza i przetłumaczył kilka jego wierszy m.in. Trzech Budrysów.

W 1830, po wybuchu powstania listopadowego, domagał się jak najszybszego stłumienia powstania przez armię rosyjską. W liście do Jelizawiety Chitrowo pisał: „Wieść o rebelii w Polsce prawdziwie mnie wzburzyła! Nasi starzy wrogowie zostaną więc wytępieni. ...Wojna, która ma się zacząć, będzie wojną na eksterminację, albo przynajmniej trzeba, żeby taką była”[potrzebne źródło]. W 1831 roku wyrażał potrzebę jak najszybszego stłumienia polskiego buntu. Należy ich zdusić, powolność nasza jest męcząca. Dla nas bunt Polski to sprawa domowa, prastara, dziedziczna rozterka. W sierpniu 1831 roku napisał przesiąknięty szowinizmem wiersz Oszczercom Rosji, we wrześniu po upadku Warszawy Rocznica Borodina[4].

Tłumaczenia dzieł Puszkina na język polski[edytuj | edytuj kod]

Twórczość Puszkina była wielokrotnie tłumaczona na język polski, między innymi tłumaczyli: Adam Mickiewicz, Julian Tuwim, Jan Brzechwa, Mieczysław Jastrun, Adam Ważyk, Seweryn Pollak (np., m.in. wiersz Do *** poświęcony Annie Kern, Feliks Netz).

Pomnik Aleksandra Puszkina i Natalii Gonczarowej na ulicy Arbat w Moskwie

Pamięć o Puszkinie[edytuj | edytuj kod]

Oprócz miejscowości Puszkin (dawniej Carskie sioło, gdzie pobierał nauki w tamtejszym liceum dla dzieci szlachty), jego imię nosi muzeum sztuki w Moskwie będące drugą co do wielkości po Ermitażu rosyjską kolekcją sztuki.

Radziecki pisarz Leonid Grossman napisał w 1929 r. powieść Zapiski d'Archiaca, opowiadającą historię ostatnich dni Puszkina z perspektywy sekundanta jego przeciwnika i sugerującą, że Puszkin zginął, gdyż był liberałem, źle widzianym w samodzierżawnej monarchii cesarza Mikołaja I. Po wojnie książkę wydano u nas pt. Śmierć poety (1948, 1949).

Wybrana twórczość[edytuj | edytuj kod]

Dramaty[edytuj | edytuj kod]

  • 1825 - Borys Godunow (ros. Борис Годунов) - tragedia romantyczna osnuta na tle wydarzeń w Rosji na przełomie XVI i XVII w.
  • 1830 - Mozart i Salieri (ros. Моцарт и Сальери)
  • 1830 - Gość kamienny (ros. Каменный гость)

Poematy[edytuj | edytuj kod]

  • 1817-1820 - Rusłan i Ludmiła (ros. Руслан и Людмила) - poemat baśniowy; polskie tłumaczenie Jan Brzechwa
  • Poematy południowe:
Ilustracja do Bajki o carze Sałtanie autorstwa Iwana Bilibina

Bajki[edytuj | edytuj kod]

  • 1830 - Bajka o popie i jego parobku Jołopie lub Bajka o popie i jego parobku Osiłku (ros. Сказка о попе и о работнике его Балде) - polskie tłumaczenie Julian Tuwim
  • 1831 - Bajka o carze Sałtanie, jego synu sławnym i potężnym bohaterze księciu Gwidonie Sałtanowiczu i o pięknej księżniczce Łabędzicy (ros. Сказка о царе Салтане, о сыне его славном и могучем богатыре князе Гвидоне Салтановиче и о прекрасной царевне лебеди) - cykl bajek inspirowana rosyjską poezją ludową; polskie tłumaczenie Jan Brzechwa z 1951 i Andrzej Lewandowski z 2010
  • 1833 - Bajka o rybaku i rybce (ros. Сказка о рыбаке и рыбке) - polskie tłumaczenie Julian Tuwim
  • 1833 - Bajka o śpiącej królewnie i siedmiu junakach (ros. Сказка о мёртвой царевне и о семи богатырях) - polskie tłumaczenie Wanda Grodzieńska
  • 1834 - Bajka o złotym koguciku (ros. Сказка о золотом петушке) - polskie tłumaczenie Stanisław Ulicki

Wiersze[edytuj | edytuj kod]

  • 1817 - Wolność (ros. Вольность) - wiersz polityczny, za który Puszkin został w 1820 zesłany na południe Rosji
  • 1822 - Sztylet
  • 1822 - Więzień
  • Do ***
  • *** (O nie, rozkoszy tej burzliwej ja nie cenię)
  • Pielgrzym
  • *** (...Znowu odwiedziłem)
  • Pieśni o Stieńce Razinie

Proza[edytuj | edytuj kod]

  • 1827 - Murzyn Piotra Wielkiego (ros. Арап Петра Великого) - nieukończona powieść historyczno-biograficzna; polskie tłumaczenie Seweryn Pollak
  • 1830 - Opowieści świętej pamięci Iwana Piotrowicza Biełkina (ros. Повести покойного Ивана Петровича Белкина) - cykl nowel
  • 1830 - Historia wsi Goriuchino (ros. История села Горюхина)
  • 1832-1833 - Dubrowski (ros. Дубровский) - nieukończona powieść o buncie chłopskim
  • 1834 - Dama pikowa (ros. Пиковая дама) - polskie tłumaczenie Seweryn Pollak
  • 1836 - Córka kapitana (ros. Капитанская дочка) - powieść historyczna o powstaniu Pugaczowa; polskie tłumaczenie Tadeusz Stępniewski
  • Trumniarz - polskie tłumaczenie Seweryn Pollak
  • Kirdżali - polskie tłumaczenie Seweryn Pollak
  • Wystrzał - polskie tłumaczenie Seweryn Pollak
  • Panna włościanka - polskie tłumaczenie Seweryn Pollak
  • Zamieć

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Podczas ceremonii zamknięcia XXII Zimowych Igrzysk Olimpijskich w Soczi, w spektaklu "Literatura rosyjska", w której na scenie pojawili się aktorzy przebrani i ucharakteryzowani na największych pisarzy rosyjskich wraz z ich gigantycznymi portretami lub fotografiami, jeden z aktorów grał rolę Aleksandra Puszkina, który deklamował cytat z utworu Eugeniusz Oniegin.

Przypisy

  1. Jan Kucharzewski, Od białego do czerwonego caratu, t. I, Warszawa 1998, s. 155.
  2. Jan Kucharzewski, Od białego do czerwonego caratu, t. I, Warszawa 1998, s. 149.
  3. Вознесения Господня («Большое Вознесение») в Сторожах, у Никитских ворот храм
  4. Jan Kucharzewski, Od białego do czerwonego caratu, t. I, Warszawa 1998, s. 153.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Źródła w języku angielskim

Źródła w języku rosyjskim

Źródła w języku polskim

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]