Aleksandra Cesarzowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Święta Aleksandra Cesarzowa
Icon of saint Alexandra (Russia).jpg
Ikona świętej Aleksandry Cesarzowej
Data urodzenia III wiek
Data śmierci ok. 303
Nikomedia
Kościół/
wyznanie
katolicki, prawosławny
Wspomnienie 23 kwietnia, 21 kwietnia, 10 kwietnia
Atrybuty krzyż, korona cesarska, miecz

Aleksandra Cesarzowa, Święta Aleksandra Cesarzowa († 303) – święta, cesarzowa rzymska. Jej wspomnienie przypada 23 lub 21 kwietnia, w Kościele koptyjskim – 10 kwietnia.

Informacje o świętej[edytuj | edytuj kod]

Wiadomości o Aleksandrze pochodzą z żywota świętego Jerzego Męczennika. Cesarzowa Aleksandra poniosła śmierć męczeńską w Nikomedii wraz ze świętym Jerzym z rozkazu cesarza Dioklecjana. Aleksandra uwierzyła w Chrystusa, będąc świadkiem cudownego zagojenia ran zadanych świętemu ostrzami noży i gwoździami na kole tortur wskutek interwencji anioła. Pod wpływem tego wydarzenia chciała natychmiast wyznać wiarę w Chrystusa, ale prokonsul Magnecjusz powstrzymał ją od tego. Aleksandra zobaczyła następnie jak Jerzy, zanurzony przez 3 dni po ramiona w jamie z niegaszonym wapnem, wyszedł z tego bez szwanku. Dowiedziawszy się ponadto, że znakiem krzyża rozbił wszystkie posągi bogów w świątyni Apollina, otwarcie wyznała Chrystusa, wyśmiewając pogańskich bogów. Po tym jej czynie Dioklecjan rozkazał ją ściąć wraz ze świętym Jerzym. Aleksandra chętnie poddała się karze, jednakże w drodze na miejsce kaźni zasłabła, usiadła na kamieniu przydrożnym i zmarła. Według innej wersji, została ścięta wspólnie ze świętym Jerzym[1].

Nie powiodły się próby ustalenia czyją święta był żoną. Możliwe że Aleksandra była wdową po jednym z poprzedników Dioklecjana – pomiędzy 270 a 284 rokiem imperium rządziło 15 władców. Wiele rosyjskich żywotów, między innymi żywot autorstwa Dymitra Rostowskiego, nazywa ją żoną Dioklecjana[2]. Ani Szymon Metafrasta, ani Watykański Kodeks 916, ani inne dawne teksty bizantyńskie i łacińske nie potwierdzają tej intuicji. Jedynym wyjątkiem wśród źródeł greckich jest kompilacja Teodora Dafnopaty[3]. Wiadomo że jedyną żoną Dioklecjana była Pryska, która zginęła wraz z córką Walerią, wdową po cesarzu Galeriuszu, w 313[4]. Próba identyfikacji Aleksandry z Pryską, jest stosunkowo późna, bo dopiero XX-wieczna. Znajduje się między innymi w minei wydanej przez patriarchę moskiewskiego, w której data śmierci Aleksandry w 303 roku została uznana za błędną i przesunięta na rok 313 (rok śmierci Pryski). Hipotezy tej nie potwierdzają nie tylko dawne żywoty, ale i liczne apokryfy łacińskie, arabskie, syryjskie, koptyjskie, gruzińskie i etiopskie[3].

Aleksandra w liturgii[edytuj | edytuj kod]

Aleksandra wzięta do nieba. Obraz K. Briułłowa (1845)

Wspomnienie Aleksandry znajduje się w Wielkim Typikonie (IX/X wiek) i Menologium cesarza Bazylego (X wiek). W greckim rękopisie z X wieku zachował się kanon drugiego głosu poświęcony Aleksandrze. Krótki żywot Aleksandry został przełożony w XII wieku w Synaksarionie Konstantyna Mokisijskiego. W XVI wieku jej żywot i wspomnienie znalazło się pod datą 21 kwietnia. W liturgii Kościołów prawosławnych tradycji greckiej oraz Kościoła rosyjskiego nie wspomina się Aleksandry osobno, ale przy okazji wspomnienia świętego Jerzego. W minei rosyjskiej jest jej poświęcony cały tropar, a w liturgii greckiej po szóstej pieśni kanonu na jutrznię znajduje się jeden wiersz jambiczny o Aleksandrze[3].

Ikonografia[edytuj | edytuj kod]

Aleksandra cesarzowa. Mozaika Mikołaja Bodarewskiego

W sztuce bizantyńskiej i staroruskiej Aleksandra została przedstawiona w niektórych scenach z życia świętego Jerzego. W cerkwi świętego Jerzego w Starom Nagoričanem (Macedonia, 1317-1318) pojawia się w scenie osądzenia, wyznania wiary i w scenie przed cesarzem Dioklecjanem. Z lat 1348-1350 pochodzi fresk w narteksie cerkwi Wniebowstąpienia w Monasterze Visoki Dečani przedstawiający męczeństwo Aleksandry i Jerzego. Nawrócenie Aleksandry na chrześcijaństwo znajduje się też na ikonie ze scenami z życia Męczennika Jerzego, z początku XVI wieku w soborze Zaśnięcia Matki Bożej w Dmitrowie. W "Herminii" Dionizego Furnoagrafiota z początku wieku XVIII., Aleksandra jest wspomniana w związku ze sceną ścięcia świętego Jerzego: "W niewielkiej odległości...cesarzowa Aleksandra siedzi na kamieniu, martwa, anioł przyjmuje jej duszę "[3].

Aleksandra jest tradycyjnie przedstawiana w cesarskiej szacie i koronie na głowie, często z krzyżem w ręku, wśród świętych kobiet w medalionie: ze świętą Barbarą na fresku Teofana Greka w cerkwi Zbawiciela na Ilinie w Nowogrodzie (1378); w towarzystwie świętej Dionizji w cerkwi Narodzenia Matki Bożej w Monasterze Terapontowskim (1502); ze świętą Katarzyną – na moskiewskiej ikonie "Postu", z końca XIV wieku; na ikonie "Tobą raduje się [wszelkie stworzenie]" z Monasteru Sołowieckiego z połowy XVI wieku; ze świętą Ireną – na haftowanym welonie "Pochwała Bogarodzicy" z końca XVI wieku, wykonanym w warsztacie carycy-mniszki Aleksandry (I. F. Godunowej)[3].

Ten typ ikonograficzny przetrwał w sztuce rosyjskiej do początków XX wieku. Mozaika F. P. Briułowa w głównym ikonostasie soboru świętego Izaaka z lat 50-ych. XIX wieku przedstawia Aleksandrę z gałązką palmy w ręku opierającą się na mieczu wraz z Marią Magdaleną. Pochodzące z lat 1894/07 mozaiki w soborze Zmartwychwstania (Zbawiciela na Krwi) w Petersburgu wykonane przez W. W. Bielajewa ukazują Aleksandrę i świętego Jerzego, a w południowym ikonostasie przez M. Bodariewskiego, Aleksandrę. Z około 1913 roku pochodzi ikona wybranych świętych W. Gurianowa, dar dla rodziny carskiej z okazji obchodów 300-lecia domu Romanowów[3].

W XIX wieku świętej Aleksandrze Cesarzowej, jako patronce cesarzowych, żony Mikołaja I i Mikołaja II zostało poświęconych kilka cerkwi i kaplic (m.in. w Aleksandrowskiej Akademii Wojskowej na Znamience w 1851 r.)[3].

Przypisy

  1. P. Skarga: Żywoty Świętych. T. 1. s. 202-203.
  2. Za tą tradycją idzie też Piotr Skarga w swoich Żywotach (t. 1, s. 203)
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 A. W. Bugajewski, A. J. Nikiforowa: Aleksandra carica.
  4. Beata Stola, Cesarzowe pierwszej tetrarchii: Priska, żona Dioklecjana i Waleria, żona Galeriusza

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • A. W. Bugajewski, A. J. Nikiforowa: Aleksandra carica (ros.). W: Prawosławnaja enciklopedia, Т. 1., s. 558-559 [on-line]. [dostęp 2012-12-02].
  • P. Skarga: Żywoty Świętych Starego i Nowego Zakonu. T. 1. Warszawa: Tadeusz Radjusza „Gutenberg-Print”, 1996, s. 202-203.
  • Beata Stola, Cesarzowe pierwszej tetrarchii: Priska, żona Dioklecjana i Waleria, żona Galeriusza, w: "Meander", nr 1-2 z 1991, str. 55-62