Aleuci

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Aleutka z wyspy Attu, 1941.
Aleuci z Wyspy Beringa, ok. 1884-1886.

Aleuci (w dialekcie atkan Unangan lub Unangas[1]) – ogólna nazwa nadana pierwotnym mieszkańcom Archipelagu Aleutów, półwyspu Alaska a także Wysp Komandorskich[2].

Ludy te posługują się językami z rodziny eskimo-aleuckiej[2] i są zaliczani do ludów mongoloidalnych[1].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Badania antropologiczne XX w. potwierdziły językowe i kulturowe pokrewieństwo tubylczych ludów tego regionu oraz jego odrębność w stosunku do tubylczych sąsiadów.[potrzebne źródło] Dominująca w antropologii tendencja do nazywania Aleutami jedynie mieszkańców Archipelagu Aleutów powoduje protesty grupy Sugpiat (zwanej też czasem Alutiiq), która mimo swej odrębności nigdy nie uważała się za Inuitów. Wielu Unangax i Sugpiat opowiada się też za pierwszeństwem nazw własnych w stosunku do narzuconej im z zewnątrz nazwy "Aleuci"[3] (podobnie jak źle widziane obecnie nazwy "Indianie" i "Eskimosi").

Regionalne grupy Aleutów podzielone są na wioski, których nazwy kończą się na -miut (co oznacza ludzie, którzy żyją w danym miejscu).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Aleuci są blisko spokrewnieni z Inuitami[2] z kanadyjskiej Arktyki i Grenlandii, Jupikami z zachodniej Alaski i wschodniej Syberii oraz Inupiatami, czyli Inuitami z alaskańskiej Arktyki. Zasiedlili wyspy Archipelagu Aleutów i sąsiednie wybrzeża Alaski mniej więcej 4 tysiące lat temu[1][3], w różnych okresach rywalizując ze sobą lub handlując. Utrzymywali się głównie z polowania na zwierzęta morskie, w tym wieloryby i inne duże ssaki morskie.

Przed przybyciem Rosjan do zachodniej Alaski w XVIII w. liczyli ok. 25 000 osób[3], ale nieznane wcześniej choroby zakaźne, wojny i polowania na niewolników[potrzebne źródło] prowadzone przez kolonizatorów (najpierw przez blisko sto lat przez Rosjan, a od 1867 przez Amerykanów, którzy kupili Alaskę od Rosji za 7,2 mln USD[4]) zdziesiątkowały ich szybko i spis z 1910 roku wykazał zaledwie 1491 Aleutów[5]. Od tamtej pory ich liczba powoli rośnie, mimo wysiedleń prowadzonych podczas II wojny światowej zarówno przez Japończyków, jak i Amerykanów.

Okres kolonizacji rosyjskiej zmienił zasadniczo wcześniejszą myśliwsko-rybacką kulturę Aleutów, którzy przejęli zwyczaje Rosjan, a także ich religię. Do dziś wielu z nich to wyznawcy prawosławia, a cerkiew stanowi główny ośrodek życia społecznego wielu wiosek.

Istotną zmianą w życiu współczesnych Aleutów i innych tubylczych ludów Alaski było uchwalenie w 1971 roku przez Kongres USA tzw. ustawy o zaspokojeniu roszczeń tubylców Alaski (Alaska Native Claims Settlement Act[6]). Ustawa powołała do życia regionalne korporacje tubylcze, które stały się współwłaścicielami ziemi i bogactw tubylczych społeczności, w tym - dla grup Unangax i Sugpiat - Aleut Corporation, Koniag, Inc., Chugach Alaska Corporation i Bristol Bay Native Corporation. Każdy z odpowiadających im obszarów geograficznych ma też własną korporację zarządzającą lokalną służbą zdrowia, opieką społeczną, oświatą i obroną praw tubylczych.

Ostatnią istotną próbą naprawienia części historycznych krzywd Aleutów była ustawa Kongresu USA z 1988 roku (tzw. Aleut Restitution Act[7]) wspierająca rozwój lokalnej samorządności oraz starania grup Aleutów o zachowanie własnych języków i tradycji kulturowych.

Liczebność[edytuj | edytuj kod]

W XVIII w. Aleuci liczyli ok. 25 000 osób[3]. Spis z 1910 roku wykazał zaledwie 1491 Aleutów[5]. W roku 2001 liczebność Aleutów wynosiła ok. 15 000 osób[2].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Aleuci (pol.). Onet.Wiem. [dostęp 2012-08-25].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Encyklopedia Powszechna "Kluszczyński" (wyd. Ryszard Kluszczyński 2001), strona 31. ISBN 83-88080-13-X.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Aleut (ang.). Encyklopedia Britannica online. [dostęp 2012-08-25].
  4. Przewodnik po świecie. Ilustrowana encyklopedia geograficzna (wyd. Przegląd Reader's Digest 1998), strona 20. ISBN 83-909366-2-3.
  5. 5,0 5,1 Aleut (ang.). AllTribes.com. [dostęp 2012-08-25].
  6. Alaska Native Claims Settlement Act (ang.). U.S. Fish & Wildlife Service (fws.gov). [dostęp 2012-08-25].
  7. Aleut History and Timeline (ang.). Aleutian Pribilof Islands Association (apiai.com). [dostęp 2012-08-25].
Wikimedia Commons