Almagest

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Almagest (fragment strony)
tłumaczenie łacińskie
Almagest księga X
po lewej deferent i epicykl Merkurego, po prawej informacje o dystansie Ziemia-Merkury
Klaudiusz Ptolemeusz, autor Almagestu,
na średniowiecznej rycinie

Almagest (gr. μαθηματική σύνταξις, arab. المجسطي), zwany też Mathematike Syntaxis, Mathematikes Sýntaxeos (Matematyczny zbiór), Megále Sýntaxis (Wielki zbiór), Megae syntaxis tes astronomia (Wielka rozprawa astronomiczna); jeden z tłumaczy (Al-Hadżdżadż) nazwał go Kitab al-Midżisti, stąd wziął się tytuł Almagest[1] – dzieło Klaudiusza Ptolemeusza napisane ok. roku 140, zawierające kompendium ówczesnej wiedzy astronomicznej, matematyczny wykład astronomii geocentrycznej.

13 ksiąg Almagestu[edytuj | edytuj kod]

Almagest jest największym zabytkiem starogreckiej wiedzy astronomicznej i kanonem wiedzy astronomicznej, aż do czasów upadku teorii geocentrycznej.

Dzieło obejmuje 13 ksiąg. Ptolemeusz bazował głównie na teoriach i ustaleniach poprzedników – przede wszystkim Hipparcha i obserwacjach astronomów babilońskich i aleksandryjskich.

Jest to pełny wykład astronomii matematycznej opartej na podstawowym założeniu, że Ziemia stanowi środek Wszechświata, a Słońce, Księżyc, planety i gwiazdy krążą wokół niej.

W poszczególnych księgach omówiona jest następująca tematyka:

Księga Tematyka księgi
I krótki wstęp filozoficzny z odniesieniem do nauki Arystotelesa oraz wykład trygonometrii ułatwiający zrozumienie pracy
II opis wschodów i zachodów gwiazd, długości dnia i inne, podstawowe zagadnienia astronomii sferycznej
III opis teorii ruchu Słońca
IV opis modelu ruchu Księżyca
V opis odległości Ziemia-Księżyc i rozmiarów Ziemi, Słońca i Księżyca oraz paralaksy – słonecznej i księżycowej
VI opis teorii zaćmień Słońca i Księżyca
VII i VIII katalog 1022 gwiazd
IX ogólny opis ruchu planet ze szczególnym uwzględnieniem ruchów Merkurego
X wyznaczenie parametrów orbit Wenus i Marsa
XI wyznaczenie parametrów orbit Jowisza i Saturna
XII opis zakreślanych przez planety pętli na tle gwiazd (ruch wsteczny, stanowiska i największe elongacje)
XIII próba opisu ruchów planet w szerokości ekliptycznej

Charakterystyka zawartości[edytuj | edytuj kod]

Intencją całego Almagestu jest opisanie matematycznej teorii ruchu planet na sferze niebieskiej i możliwość wykorzystania tej teorii do precyzyjnego obliczenia położenia dowolnej planety w dowolnym momencie. Ptolemeusz użył w swojej teorii skomplikowanego systemu deferentów, epicyklów i ekwantów, ale nie traktował ich jako rzeczywistych, lecz jako teoretyczne. Fizyczną teorię budowy świata przy użyciu wszystkich elementów opisał w innym, krótkim dziele – Hypotyposes (Założenia).

W Almageście znajduje się krótki wykład trygonometrii płaskiej i sferycznej, a po nim następuje opis teorii ruchu Słońca, który jest wzorowany na teorii Hipparcha, oraz opis teorii ruchu Księżyca, wzbogacony przez Ptolemeusza o odkrycie nieregularności tego ruchu. Kolejne księgi zawierają katalog ponad tysiąca gwiazd stałych. Jest on rozszerzeniem niezachowanego katalogu Hipparcha. Ptolemeusz podzielił gwiazdy na sześć klas według ich jasności. Najjaśniejsze gwiazdy zostały opisane jako gwiazdy pierwszej wielkości, a najsłabsze widoczne okiem nieuzbrojonym – gwiazdami szóstej wielkości. Następne księgi zawierają szczegółowy opis rozbudowanych teorii ruchu planet oparty na wcześniejszych założeniach – również Hipparcha, wzbogacony dodatkowo o nowe rozwiązania – ekwant i teorię szerokości.

Almagest w Europie[edytuj | edytuj kod]

Almagest dotarł do Europy w IX wieku po uprzednim przetłumaczeniu z języka greckiego na język arabski. Przekładu z języka arabskiego na łacinę dokonał w XII wieku Gerard z Kremony. Tłumaczenie to było obarczone licznymi błędami powstałymi w procesie kilkukrotnych przekładów. W Europie Zachodniej pojawiły się także pochodzące z Bizancjum kopie Almagestu w oryginalnym, greckim tekście. Astronomowie z tzw. szkoły wiedeńskiej – Georg von Peurbach i Regiomontanus - podjęli próbę ustalenia poprawnej transkrypcji. W efekcie zrealizowali oni jednak tylko opracowanie streszczenia Almagestu w Epitoma in Almagestum Ptolemaei, wydane drukiem w 1496 w Wenecji.

W 1515 również w Wenecji ukazało się pierwsze wydanie Almagestu w tłumaczeniu z greki na łacinę, w przekładzie Gerarda z Kremony, a w 1538 wydano Almagest w Bazylei, w greckim oryginale, wraz z komentarzem Teona z Aleksandrii.

Mikołaj Kopernik miał w swojej bibliotece aż dwa egzemplarze Almagestu: wydanie weneckie z 1515, oraz wydanie bazylejskie z 1538, które otrzymał w darze od Jerzego Joachima Retyka w 1539. Oba egzemplarze zachowały się do obecnych czasów. W czasie najazdów szwedzkich zostały zrabowane i wywiezione do Uppsali, gdzie przechowywane są w tamtejszej bibliotece uniwersyteckiej. Są to egzemplarze niezwykle cenne – na ich kartach (a zwłaszcza na wydaniu weneckim) zachowało się wiele odręcznych notatek (marginaliów) Kopernika.

Almagest nie został wydany w języku polskim[2] – tłumaczenie na angielski jest dostępne w Bibliotece Narodowej w Warszawie[3].

Przypisy

  1. Agnieszka Rybaczyk: Wczesny rozkwit astronomii arabskiej (VIII-IX w.) (pol.). [dostęp 17 sierpnia 2008].
  2. K. Estreicher: Bibliografia Polska, tom XXV, Kraków 1913 (pol.). [dostęp 18 sierpnia 2008].
  3. Baza Biblioteki Narodowej (pol.). [dostęp 17 sierpnia 2008].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kopernik, astronomia, astronautyka. Przewodnik encyklopedyczny pod red. Włodzimierza Zonna, PWN, Warszawa 1973.
  • Mikołaj Kopernik, S. Grzybowski, wyd. II, Książka i Wiedza, Warszawa 1973.
  • Astronomia ogólna, E. Rybka, PWN, Warszawa 1983, ISBN 83-01-02706-1.
  • Astronomia w geografii, J. Mietelski, PWN, Warszawa 1989, ISBN 83-01-08022-1.
  • Książka, której nikt nie przeczytał, Owen Gingerich, Warszawa 2004, ISBN 83-241-1783-0.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]