Amazonka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy rzeki. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Amazonka
Amazonka
Delta Amazonki
Amazonriverbasin basemap.png
Dorzecze Amazonki
Lokalizacja Ameryka Południowa
 Brazylia
 Peru
 Kolumbia
Źródło Quehuisha, Andy
5170 m n.p.m.
Ujście Ocean Atlantycki
Długość 7 040[1][2]) km
Powierzchnia zlewni 7,2 mln km²
Średni przepływ 209 000 m³/s
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Rzeki Ameryki Południowej

Amazonka (port. Rio Amazonas, hiszp. Río Amazonas) – rzeka Ameryki Południowej o największym średnim przepływie na Ziemi. Jej długość jest sprawą kontrowersyjną[1], najczęściej podawana jest wartość 6400 km[3], jednak według innych źródeł[4] jest to pierwsza rzeka na świecie pod względem długości (7040 km), o 390 km dłuższa od Nilu. Amazonka posiada największe na świecie dorzecze (o powierzchni ok. 7 mln km²) i największe zasoby wodne. Dlatego też w jej dorzeczu wyrastają największe lasy tropikalne. Nazwa najprawdopodobniej pochodzi od błędnie tłumaczonej nazwy amacunu – "niedźwiedź wodnych chmur", którą rozpropagował w Europie, po roku 1540 Hiszpan, Francisco de Orellana, który jako pierwszy przepłynął rzekę z Andów do ujścia.

Długość rzeki od wieków była sporna. Utrudniał ją nie tylko dylemat wyodrębnienia spośród ponad 200 dopływów właściwej rzeki, ale i dotarcie do ukrytych w niedostępnym terenie źródeł – rzetelny wybór dopływu powinien być poprzedzony wieloletnim pomiarem wielkości jego przepływu wody, aby uśrednić jego wahania w szerokich granicach. Należy jednak pamiętać, że długość nieuregulowanej rzeki zmienia się ciągle, szczególnie po powodziach: stare zakola zostają odcięte jako starorzecza, powstają nowe, rzeka na długich odcinkach płynie kilkoma ramionami o różnej długości, które zmieniają się w przeciągu lat.

Bieg rzeki[edytuj | edytuj kod]

Ujście Amazonki

Płynie przez Peru i Brazylię oraz częściowo, jako rzeka graniczna, przez Kolumbię. Źródła Amazonki znajdują się w peruwiańskich Andach na wysokości 5170 m n.p.m.. Wypływa ze stoków góry Quehuisha małym potokiem o nazwie Apacheta znajdującym się w departamencie (regionie) Arequipa. Do jej ujścia w Atlantyku płynie w kierunku wschodnim przez Nizinę Amazonki.

Źródła Amazonki odkrył polski podróżnik Jacek Pałkiewicz, który w roku 1996 dotarł do samych źródeł. Fakt ten został uznany przez brazylijski Instituto Nacional de Pesquisas Espaciais (Narodowy Instytut Badań Kosmicznych)[5] oraz przez Towarzystwo Geograficzne w Limie, z którego inicjatywy 10 września 2011 r. na miejscu źródła Amazonki wzniesiono obelisk z pamiątkową tablicą o treści: "Tu rodzi się Amazonka, największa rzeka świata. Ustaliła to w 1996 r. naukowa, polsko-włosko-rosyjsko-peruwiańska wyprawa kierowana przez Jacka Pałkiewicza". Za to odkrycie Pałkiewicz został uhonorowany m.in. odznaczeniem Kawalera Orderu Zasługi Republiki Włoskiej w 1996[6].

Odkrycie to pozostaje jednak sprawą kontrowersyjną, gdyż już 11 lat wcześniej do źródeł Amazonki dotarła wyprawa z udziałem polskiego kajakarza Piotra Chmielińskiego[7].

Amazonka posiada kilka rzek źródłowych, w zależności od przyjęcia jednej z nich za główną, podaje się różną długość. Obecnie najczęściej za rzekę źródłową przyjmuje się Ukajali, rzadziej Marañón. Według pomiarów peruwiańskich Amazonka jest najdłuższą rzeką świata. Razem z Ukajali i Carhuasantą liczy 7025 km. Natomiast długość Amazonki wraz z Marañón wynosi około 6400 km.

W środkowym biegu, od ujścia Javari do ujścia Rio Negro, Amazonka nazywana jest Solimões. Szerokość rzeki dochodzi w środkowym biegu do 20 km, zaś w biegu dolnym do 100 km. Ujście Amazonki do Atlantyku ma postać rozległej delty z licznymi, oddzielonymi od siebie, ramionami (około 200 odnóg) – nie mamy tu jednak do czynienia z klasycznym ujściem deltowatym. Największe z ramion mają charakter estuariów, rozpoczynających się nawet 350 km od oceanu. Przy ujściu rzeka ma prawie 80 km szerokości.

Maksymalny przepływ przy ujściu dochodzi do 300 tys. m³/s (średni roczny wynosi ok. 120 tys. m³/s). Tak duże masy słodkiej wody powodują wysładzanie wody oceanicznej w odległości do 400 km od ujścia. Ze względu na różnice w pojawianiu się deszczów zenitalnych na półkuli północnej i południowej Amazonka wzbiera dwukrotnie w ciągu roku.Z powodu równinnego ukształtowania terenu na Nizinie Amazonki, podczas owych powodzi woda może zalać obszar w promieniu, do 70 km od brzegu rzeki.

Pływy sięgają do 1400 km od ujścia rzeki[8].

Dopływy[edytuj | edytuj kod]

Główne prawostronne dopływy Amazonki to:

Główne lewostronne dopływy Amazonki to:

Żeglowność[edytuj | edytuj kod]

Amazonka jest rzeką żeglowną na długości 4300 km i jest główną drogą komunikacyjną w tej części kontynentu. Statki do pojemności 5 tys. BRT docierają aż do Manaus, o pojemności do 3 tys. BRT nawet do peruwiańskiego Iquitos.

Najdłuższe rzeki dorzecza Amazonki[edytuj | edytuj kod]

  1. 3379 km – Purus, Peru / Brazylia, (2,948 km) (3,210 km)
  2. 3239 km – Madeira, Boliwia / Brazylia
  3. 2820 km – Caquetá / Japurá, Kolumbia / Brazylia
  4. 2750 km – Tocantins, Brazylia, (2,416 km) (2640 km)
  5. 2575 km – Araguaia, Brazylia (dopływ Tocantins)
  6. 2410 km – Juruá, Peru / Brazylia
  7. 2250 km – Rio Negro, Ameryka Południowa, (2,400 km)
  8. 2100 km – Xingu, Brazylia, (2,900 km)
  9. 1900 km – Tapajós, Brazylia, (2,550 km)
  10. 1749 km – Guaporé, Brazylia / Boliwia (dopływ Madeira)
  11. 1575 km – Putumayo / Içá, Ameryka Południowa
  12. 1415 km – Marañón, Peru
  13. 1300 km – Iriri, Brazylia (dopływ Xingu)
  14. 1240 km – Juruena, Brazylia (dopływ Tapajós)
  15. 1200 km – Tapajós, Brazylia
  16. 1130 km – Madre de Dios, Peru / Boliwia (dopływ Madeira)
  17. 1100 km – Huallaga, Peru (dopływ Marañón)

Ważniejsze miasta nad Amazonką[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Amazonka
Commons in image icon.svg
Zobacz hasło Amazonka w Wikisłowniku

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 MSN Encarta: River. [dostęp 2008-11-12].
  2. Rzeczpospolita: Satelita wskazał źródła Amazonki. [dostęp 2011-01-06].
  3. USGS: Lengths of the major rivers. [dostęp 2008-11-12].
  4. Jacek Pałkiewicz: Źródło Amazonki zlokalizowane. [dostęp 2008-11-12].
  5. Artykuł w Es Wiki
  6. mediatrawel.pl: Jacek Pałkiewicz. [dostęp 21 kwietnia 2009].
  7. RYSZARD BADOWSKI: SPÓR O ŹRÓDŁA AMAZONKI. [dostęp 11 sierpnia 2014].
  8. System przyrodniczy Ziemi. 22. Krążenie wód Wszechoceanu. XXIV LO im. C. Norwida. [dostęp 2011-07-30]. slajd 19