Anatomia ryb

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
1 – płetwa grzbietowa; 2 – płetwa tłuszczowa; 3 – płetwa ogonowa (ogon); 4 – płetwa odbytowa; 5 – płetwa piersiowa; 6 – płetwa brzuszna; 7 – żuchwa; 8 – szczęka; 9 – wieczko skrzelowe; 10 – promienie podskrzelowe; 11 – nasada ogona; 12 – linia boczna; 13 – poprzeczny rząd łusek; 14 – pysk; 15 – oko; 16 – głowa; 17 – głębokość ciała; 18 – podstawa płetwy ogonowej; 19 – odległość od pyska do potylicy

Budowa zewnętrzna[edytuj | edytuj kod]

Kształt ciała[edytuj | edytuj kod]

Jednym z elementów dostosowywania się do warunków środowiska, zapełniania wolnych nisz ekologicznych jest kształtowanie sylwetki ciała ułatwiającej poruszanie się, zdobywanie pokarmu i ucieczkę przed drapieżnikami. Różnorodność kształtów ciała ryb wskazuje jak duże zdolności przystosowawcze posiada ta grupa zwierząt.

Poruszanie się w wodzie wymaga ciągłego pokonywania jej oporu, w czym niewątpliwie pomaga odpowiednio dostosowany, opływowy, hydrodynamiczny kształt ciała.

Przykładowe kształty ciała ryb
Bluefin-big.jpg
Esox lucius1.jpg
(a) wrzecionowaty (b) strzałkowaty
Abborre, Iduns kokbok.jpg
Fistularia petimba Day.png
(c) silnie bocznie spłaszczony (d) igłowaty
Anguilla rostrata 2.jpg
Rödspotta, Iduns kokbok.jpg
(e) węgorzowaty (f) asymetryczny
Hippocampe sec Bretagne.jpg
Klumpfisk, Nordisk familjebok.png
(g) (h)

Wyróżniane są jego następujące typy:

  • podstawowy - ciało wrzecionowate (a), owalne w przekroju poprzecznym, charakterystyczne dla ryb pływających z dużą prędkością w wodach pelagialnych (np. tuńczyki)
  • torpedowaty – kształt zbliżony do podstawowego, ciało bardziej wydłużone, lekko bocznie spłaszczone, w przekroju poprzecznym łagodnie elipsowate, typowe dla drapieżników pływających w wodach pelagialnych, umożliwia osiąganie dużych prędkości kosztem obniżenia zdolności manewrowych
  • strzałkowaty (b) – ciało wyraźnie wydłużone, masywny ogon, szybko pływające drapieżniki, (barrakudowate, szczupakowate)
  • silnie bocznie spłaszczony (c)- umożliwia szybkie pływanie w toni oraz precyzyjne manewrowanie wśród przeszkód, roślinności, szczelin skalnych itp. (okoniokształtne)
  • igłowaty (d) – ciało bardzo długie i cienkie, owalne w przekroju poprzecznym (iglicznie)
  • węgorzowaty (e) – ciało długie, przypominające węża, okrągłe w przekroju poprzecznym, ryby żerujące w mule, gęstej roślinności (węgorzokształtne)
  • wstęgowaty – ciało długie, bocznie spłaszczone
  • spłaszczony grzbietobrzusznie – część grzbietowa i brzuszna mocno spłaszczone, ciało symetryczne, ryby prowadzące przydenny tryb życia (rajowate)
  • asymetrycznie bocznie spłaszczony (f)– ciało niesymetryczne, ryby prowadzące przydenny tryb życia (flądrokształtne)

oraz inne, spotykane u ryb szczególnie wyspecjalizowanych jak najeżkowate, koniki morskie (g), samogłowowate (h), żaglicowate, paszczękowate, żabnicokształtne.

Płetwy[edytuj | edytuj kod]

Istotnym elementem wpływającym na sprawność ruchu w wodzie jest rozkład, kształt i rozmiar płetw.

Information icon.svg Osobny artykuł: Płetwa.
Information icon.svg Osobny artykuł: Strategie ruchu kręgowców.

Głowa[edytuj | edytuj kod]

Położenie otworu gębowego ryb:
(a) - końcowe,
(b) - górne,
(c) - dolne

Kształt głowy, a szczególnie położenie otworu gębowego ma ścisły związek ze sposobem pobierania pokarmu. Ryby pobierające pokarm z powierzchni wody mają otwór gębowy w położeniu górnym (b), gatunki pływające w toni wodnej – w położeniu końcowym (a), a te, które wyszukują pokarm na dnie zbiornika – w położeniu dolnym (c).

Powłoka ciała[edytuj | edytuj kod]

Zewnętrzną warstwą ciała wszystkich ryb jest skóra zaopatrzona w liczne, jednokomórkowe gruczoły śluzowe. Śluz pełni funkcję ochronną oraz zmniejsza tarcie ciała w trakcie pływania. Większość gatunków ryb ma skórę pokrytą wytworzonymi przez nią łuskami, zdecydowanie poprawiającymi jej odporność na urazy mechaniczne. Skóra jest również dodatkowym narządem wymiany gazowej, wydalania oraz osmoregulacji. O zabarwieniu skóry decydują komórki barwnikowe zwane chromatoforami. Podobnie jak u innych zwierząt ubarwienie może pełnić funkcję ostrzegawczą, kamuflującą (mimikra, mimetyzm) lub odstraszającą. Największą różnorodność ubarwienia i oryginalnych kształtów obserwuje się u ryb żyjących wśród raf koralowych (np.chetonikowate). Wiele gatunków wykształciło na skórze różnorodne wyrostki, kolce - nierzadko połączone z gruczołami jadowymi (skorpenokształtne) - oraz wyspecjalizowane narządy, jak fotofory (np. świetlikowate), narządy elektryczne (sum elektryczny, strętwy, mruki i drętwy), ampułki Lorenziniego (ryby młoty). Charakterystycznym dla ryb narządem zmysłu - umieszczonym pod powierzchnią skóry - jest linia boczna.

Budowa wewnętrzna[edytuj | edytuj kod]

Fish anatomy.jpg
Struktury anatomiczne głowy ryby kostnoszkieletowej na przykładzie szczupaka pospolitego

Ciało ryby podzielone jest na głowę, tułów i ogon. Głowa łączy się z tułowiem nieruchomo, nie występuje odcinek szyjny. Szkielet ryb jest zbudowany z chrząstek (chrzęstnoszkieletowe) lub kości (kostnoszkieletowe). Składa się z czaszki, kręgosłupa, żeber, szkieletu pasów, szkieletu płetw oraz - charakterystycznych dla ryb kostnoszkieletowych - skostnień międzymięśniowych, tzw. ości. Szczęki są ruchome, z wyjątkiem zrosłogłowych, u których górna szczęka jest trwale połączona z puszką mózgową. Dużą ruchliwość szczęk ryby zawdzięczają połączeniu żuchwy z puszką mózgową za pośrednictwem górnej części łuku gnykowego (czaszka hyostyliczna).

Kręgosłup tworzą dwuwklęsłe (amficeliczne) kręgi, których liczba jest cechą gatunkową. Między kręgami zachowane są resztki struny grzbietowej. Do kręgów w części tułowiowej przytwierdzone są żebra.

Układ pokarmowy[edytuj | edytuj kod]

Otwór gębowy, często otoczony wąsikami, zaopatrzony w ruchome szczęki, prowadzi do jamy gębowej. U wielu gatunków (wszystkich drapieżnych i niektórych roślinożernych) wyposażony w liczne zęby. Kształt i układ zębów jest zróżnicowany w zależności od rodzaju i sposobu zdobywania pokarmu, od dużych (żarłaczokształtne), bardzo ostrych ( barrakudy, wargaczowate) do wyspecjalizowanych np. w rozgniataniu twardych skorup (papugoryby). Przebita szczelinami skrzelowymi gardziel przechodzi w przełyk, a ten rozszerza się w żołądek (nie występuje np. u karpiowatych). U ryb nieposiadających wyodrębnionego żołądka trawienie odbywa się w jelicie. Jelita ryb drapieżnych są krótsze niż u roślinożernych. Przy połączeniu żołądka z jelitem położone są wyrostki pyloryczne. Przewody trzustki i wątroby uchodzą do przedniej części jelita cienkiego (dwunastnica). Końcowy odcinek układu pokarmowego tworzy jelito grube i odbyt.

Układ rozrodczy[edytuj | edytuj kod]

Ryby są zwierzętami rozdzielnopłciowymi. Sporadycznie zdarza się hermafrodytyzm (niektóre strzępielowate) i gynogeneza (odmiana partenogenezy). Znane są również gatunki zdolne do zmiany płci (Amphiprion, Premnas, Xiphophorus).

Układ rozrodczy składa się z gonad i przewodów wyprowadzających. U gatunków rozdzielnopłciowych samica posiada jajniki, a samiec – parzyste jądra.

Zapłodnienie zewnętrzne następuje u większości ryb. Są to gatunki jajorodne. Samica składa w wodzie ikrę, która jest polewana przez samca mleczkiem (spermą).

Zapłodnienie wewnętrzne występuje u gatunków jajożyworodnych. Następuje w czasie aktu kopulacji poprzez wprowadzenie do dróg rodnych samicy męskiego narządu kopulacyjnego (gonopodium – u ryb kostnoszkieletowych lub pterygopodium - u chrzęstnoszkieletowych).

U wielu gatunków występuje wyraźny dymorfizm płciowy.

Układ krwionośny[edytuj | edytuj kod]

Układ krwionośny ryb opisano w artykule Układ krwionośny kręgowców.

Układ oddechowy[edytuj | edytuj kod]

Funkcje narządów oddechowych umożliwiających rybie oddychanie tlenem rozpuszczonym w wodzie pełnią skrzela, czasami połączone z tryskawkami, i skóra, a u niektórych gatunków wyspecjalizowane narządy działające na podobnej zasadzie jak płuca – silnie unaczynione ściany jamy gębowej, narząd nadskrzelowy, narząd błędnikowy lub ukrwiony odcinek tylnej części jelita, a u ryb dwudysznych pęcherz pławny.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]