Angielskie przekłady Biblii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Angielskie przekłady Biblii odgrywały od XVI wieku poważną rolę w rozwoju różnych odmian chrześcijaństwa, szczególnie protestantyzmu, w krajach anglojęzycznych, przede wszystkim Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Obecnie istnieje ponad pięćset (razem z rewizjami) różnych przekładów Biblii na język angielski.

English Bible translations.jpg

Historia angielskich przekładów Biblii[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze ślady tłumaczeń angielskich pochodzą z okresu między VIII a X wiekiem. Najstarsza cała biblijna księga przełożona na język angielski – to Psałterz Williama z Shoreham, napisany około 1340 roku (zachowane 3 rękopisy). Pierwszy angielski przekład całej Biblii (z łacińskiej Wulgaty) pochodzi z XIV wieku: jest owocem pracy Johna Wycliffa, zakończonej około 1382. Przekład ten był potępiony przez papieża Marcina V, zaś sam Wycliff ukarany został pośmiertnie w 1428 roku – jego ciało wydobyto z grobu i spalono na stosie, a popioły rozrzucono do rzeki. Od 1412 roku Kościół katolicki w Anglii wprowadził zakaz rozpowszechniania Biblii w języku angielskim – za posiadanie nawet fragmentów Biblii Wycliffe’a groziła kara śmierci na stosie oraz utrata przez krewnych prawa do dziedziczenia majątku po skazanym. Zakaz ten na ponad sto lat opóźnił druk angielskiej Biblii[1].

Wydanie angielskiej Biblii przełożonej z języków oryginalnych jest dziełem reformatorów: byli to reformatorzy i bibliści tacy jak William Tyndale (pierwsze wydanie jego angielskiego przekładu Nowego Testamentu ukazało się w Kolonii w 1525, zaś w 1534 roku ukazało się w Antwerpii wydanie drugie, poprawione), zaś pierwszy przekład całej Biblii w języku angielskim został opracowany i wydany w 1535) roku przez Milesa Coverdale. Ponieważ Coverdale nie miał wystarczającej biegłej znajomości języków biblijnych, opierał się na przekładach Tyndale’a, Lutra, Zwinglego, a także na przekładach łacińskich (w tym na Wulgacie). Pomimo tego Biblia Coverdale’a uzyskała poparcie króla Henryka VIII, zaś edycja przekładu Coverdale’a z 1539 roku znana jako Great Bible była pierwszą autoryzowaną edycją angielskiej Biblii i na mocy zarządzenia królewskiego była udostępniona każdemu wiernemu w każdym kościele w Anglii (zabezpieczona łańcuchem). Do roku 1553 ukazało się ponad 20 wydań Biblii Coverdale’a.

Geneva Bible (NT w 1557, całość w 1560) – to pierwsza na świecie Biblia wydrukowana nie tylko z podziałem ksiąg na rozdziały i wersety (rozdziały – wymyślone w XIII wieku przez Stefana Langtona, późniejszego arcybiskupa Canterbury; wersety – wprowadzone przez Roberta Stephanusa, paryskiego drukarza, w 1551 roku), lecz także z obszernymi komentarzami, wyjaśnieniami, indeksem tematycznym, napami i ilustracjami.

  • 1568 wydanie Bishops' Bible; rewizja przygotowana przez biskupów w celu ograniczenia popularności Geneva Bible, okazała się od niej słabsza językowo. Stanowiła jednak podstawę późniejszych prac nad najbardziej popularnym przekładem anglikańskim – Biblii Króla Jakuba.

Prace nad pierwszym katolickim przekładem Biblii na język angielski rozpoczęły się w październiku 1578, kiedy to pięcioosobowy zespół z katolickiego Kolegium Angielskiego, stanowiącego część Uniwersytetu w Douay (okresowo przeniesionego do Rheims) rozpoczął pracę nad angielskim przekładem Wulgaty. Przekład ten był gotowy do publikacji po 4 latach, jednak w 1582 roku udało się wydać tylko Nowy Testament z powodu braku środków finansowych i ówczesnej sytuacji politycznej. Nowy Testament ukazał się w latach 1582, a następnie 1600, 1621 oraz 1633, zaś dwa tomy ksiąg Starego Testamentu ukazały się najpierw pojedynczo – w latach 1609 i 1610, a następnie razem w 1635 roku. Wszystkie księgi Starego i Nowego Testamentu w tym przekładzie (Douay-Rheims Bible)ukazały się razem dopiero w 1764 roku.

W oparciu o Bishops' Bible dokonano w latach 1604–1611 bardzo dobrego językowo Przekładu Autoryzowanego, znanego jako Biblia Króla Jakuba (King James Version lub Authorised Version). Przekład, po kilku poważnych zmianach w latach 1870–1895, był używany przez Kościół anglikański przez ponad 300 lat – aż do gruntownej rewizji tekstu w 1982 roku (opartej na językach oryginalnych), znanej jako Nowa Biblia Króla Jakuba (New King James Version, NKJV).

Opisy przekładów Biblii[edytuj | edytuj kod]

Przekłady katolickie[edytuj | edytuj kod]

Douay-Rheims (1582–1609)[edytuj | edytuj kod]

Przekład z Wulgaty, powstał jako reakcja na przekłady protestanckie. Nazwa pochodzi od lokalizacji katolickiego Kolegium Angielskiego i francuskiego miasta Rheims, gdzie została wydana. W 1582 wydano Nowy Testament, w latach 1609 oraz 1610 księgi Starego Testamentu. Dzisiaj ma on znaczenie historyczne. Liczne latynizmy, język – trudny w odbiorze.

Challoner-Rheims (1750)[edytuj | edytuj kod]

Oparta na Wulgacie (z uwzględnieniem języków oryginalnych) poważna rewizja wydania Douay-Rheims. Przez okres dwustu lat była standardową katolicką wersją angielską. Adaptacji (a często przekładu de novo – trzymając się nadal Wulgaty) dokonał biskup Ryszard Challoner. Język przekładu mimo upływu 250 lat nie jest dzisiaj trudny w odbiorze. Pod koniec lat 30. XX wieku w Stanach Zjednoczonych rozpoczęto bardzo gruntowną rewizję tego wydania, opartą na Wulgacie. Prace były prowadzone przez członków amerykańskiego Katolickiego Stowarzyszenia Biblijnego, sponsorowało je Bractwo Doktryny Chrześcijańskiej – stąd nazwa wydania: Confraternity Version. W roku 1941 wydano Nowy Testament – jednak prace nad Starym przerwano w 1943 po publikacji przez Piusa XII encykliki Divino Afflante Spiritu, zalecającej oparcie się na tekstach oryginalnych, a nie Wulgacie. Natychmiast rozpoczęto pracę nad przekładem z języków oryginalnych, w efekcie których powstała New American Bible.

New American Bible (NAB) (1970)[edytuj | edytuj kod]

Prace nad przekładem Starego Testamentu z tekstu hebrajskiego, aramejskiego i greckiego rozpoczęto w 1943 roku, po publikacji encykliki Divino Afflante Spiritu. Kolejne księgi ukazywały się w czterech tomach w latach 1951–1969. Nowy Testament przełożono w oparciu o tekst grecki w edycji Nestle-Alanda (wydanie 25) w latach 1956–1970.

Jest to (obok New Jerusalem Bible) przekład wpisujący się w katolicką tradycję i operujący bardzo dobrym współczesnym językiem angielskim.

Przekład ten jest prezentacją podejścia filologicznego (zasada równoważności form), tylko pierwsze wydanie miało charakter przekładu komunikacyjnego (zasada ekwiwalencji dynamicznej). Zgodnie z tradycją, w Starym Testamencie tetragram JHWH jest przekładany na „Pan” (Lord; podobnie jest w polskiej Biblii Tysiąclecia). Przekład był wielokrotnie korygowany i ulepszany, jest napisany nowoczesnym, bogatym angielskim językiem potocznym. Ostatnia rewizja przekładu została wykonana w 2003 roku.

Biblia Jerozolimska – Jerusalem Bible (JB) (1966)[edytuj | edytuj kod]

Angielska Biblia Jerozolimska została przygotowana przez zespół tłumaczy brytyjskich, zainspirowanych sukcesem francuskojęzycznej Bible de Jerusalem. Jest to pierwszy angielski przekład katolicki z języków oryginalnych – jednak interpretowanych tak, jak w wersji francuskiej. Wśród stylistów pracujących z zespołem tłumaczy był m.in. J.R.R.Tolkien. Uzyskano wysoki językowo przekład, szeroko używany w celach liturgicznych, do studium i prywatnego czytania. Obszerne przypisy i objaśnienia wzięto z francuskiej Bible de Jerusalem. Oparcie na wersji francuskiej było przedmiotem wielu krytyk. Krytykowano też zbyt „dynamiczny” przekład (zastosowanie zasady ekwiwalencji dynamicznej, a nie równoważności form): stało to w pewnej sprzeczności z deklarowanym celem tłumaczenia, jakim było m.in. dostarczenie tekstu do studium dla osób nie znających języków oryginalnych – chociaż niewątpliwie wpływało na łatwość odbioru tekstu przez współczesnego przeciętnego czytelnika. W 2000 ukazało się wydanie JB, przeznaczone do osobistej lektury, niemal zupełnie pozbawione komentarzy, ze wstępami do ksiąg ograniczonymi do minimum (ISBN 0-385-49918-3).

New Jerusalem Bible (NJB) (1985)[edytuj | edytuj kod]

Stanowi on rewizję Biblii Jerozolimskiej. Utrzymany jest komunikacyjny charakter przekładu (zasada ekwiwalencji dynamicznej), chociaż nieco go stonowano. NJB jest napisana bardzo nowoczesnym, plastycznym, potocznym językiem angielskim i bywa uważana za jeden z najpiękniejszych językowo przekładów angielskich. Jest najpowszechniej na świecie używanym angielskim przekładem katolickim (z wyjątkiem USA, gdzie prym wiedzie New American Bible), stosowanym również w liturgii. Tekst jest zaopatrzony w obszerne przypisy i objaśnienia, komentarze teologiczne, mapy (rozszerzone w stosunku do JB; bywa to krytykowane – stąd także wydania ograniczone do samego tekstu biblijnego bez żadnych dodatków). W Starym Testamencie tetragram jest przekładany dosłownie jako Yahweh.

Przekład ten bywa krytykowany z trzech powodów: Stary Testament tłumaczono bezpośrednio z najstarszego kompletnego hebrajskiego tekstu masoreckiego (co nie jest standardem – większość przekładów bierze za podstawę krytyczne wydanie tekstu hebrajskiego Biblia Hebraica Stuttgartensia, opracowane przez naukowców); język tłumaczenia ma miejscami zabarwienie inkluzywne (jest to jednak nieporównywalne z NRSV czy TNIV, które zmieniają sens zdań); obszerne uwagi krytyczne są odpowiednie dla osób o pewnym przygotowaniu, nastawionych na poznawanie Biblii, natomiast mogą niekiedy wprawiać w konfuzję niektórych prostych czytelników.

Przekłady protestanckie[edytuj | edytuj kod]

King James Version (KJV) (1611)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Biblia Króla Jakuba.

Przekład z języków oryginalnych wydany po raz pierwszy w 1611, zamówiony został na potrzeby Kościoła Anglii przez króla Jakuba I. Tłumaczenie to miało głęboki wpływ nie tylko na wszystkie następne angielskie tłumaczenia Biblii, ale także na całą literaturę angielską.

The Emphatic Diaglott (1864)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: The Emphatic Diaglott.

Przekład Nowego Testamentu, opracowany przez tłumacza Biblii Benjamina Wilsona. Zamieścił w tym przekładzie tekst grecki Griesbacha (wydanie z lat 1796-1806) oraz międzywierszowy dosłowny przekład na język angielski, a w prawej szpalcie własne tłumaczenie; wyróżnił w nim wyrazy, na które należy położyć większy nacisk. Obecnie wydawany przez Świadków Jehowy.

American Standard Version (ASV) (1901)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: American Standard Version.

Jedno z pierwszych tłumaczeń wykorzystujące grecki tekst opracowany przez Westcotta i Horta. Charakteryzowało się archaicznym elżbietańskim językiem i dużą dosłownością. Do czasu wydania Revised Standard Version stosowane powszechnie przez protestantów w Stanach Zjednoczonych. Po 1944 wydawane przez Świadków Jehowy.

Bible In Basic English (1941)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Bible in Basic English.

Tłumaczenie tłumaczeniem Biblii na uproszczony angielski. Biblia została przetłumaczona przez Samuela Hooke, który użył 850 standardowych słów z Basic English words, oraz kilkudziesięciu typowo biblijnych. Nowy Testament został przetłumaczony w 1941, Stary Testament w 1949.

Revised Standard Version (RSV) (1952)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Revised Standard Version.

Przekład, który wzbudził kontrowersje w USA – wydany wcześniej Nowy Testament (1946) był przyjęty bardzo dobrze przez wszystkie amerykańskie kościoły, ale Stary Testament przełożono odrywając go od interpretacji nowotestamentowych (a jest ich przecież niemało). Ewangelikalni chrześcijanie unikali tego przekładu: należał on do najmniej popularnych wydań Biblii w USA. Przekład poprawiono w 1990 roku (Newly Revised Standard Version). Zarówno RSV, jak NRSV są przełożone w oparciu o zasadę formalnej równoważności. NRSV operuje językiem inkluzywnym i nie jest akceptowany przez ewangelikalnych chrześcijan, którzy zarzucają mu fałszowanie Słowa Bożego.

Inne wydania Revised Standard Version:

  • RSV wydanie katolickie (1966) z księgami deuterokanonicznymi umieszczonymi zgodnie z układem Septuaginty oraz wieloma drobnymi korektami tekstu Starego Testamentu – które uczyniły go mniej kontrowersyjnym niż edycja z 1952. Przekład spotkał się z akceptacją Pawła VI. W tym samym roku ukazała się angielska Jerusalem Bible, a cztery lata później New American Bible – i to te dwa przekłady stały się najbardziej popularnymi przekładami katolickimi.
  • RSV wydanie ekumeniczne (1973) (Common Bible) – cztery rozdziały: księgi protokanoniczne, księgi deuterokanoniczne, trzy apokryfy, Nowy Testament.
  • RSV wydanie ekumeniczne (1977) (Ecumenical Study Bible) – ma dołączone także kanoniczne księgi niektórych wschodnich kościołów ortodoksyjnych: 3 i 4 Księgę Machabejską oraz Psalm 151. Satysfakcję z tego wydania wyraził patriarcha ekumeniczny Konstantynopola Demetrios I.

New American Standard Bible (NASB) (1971, rewizja 1995)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: New American Standard Bible.

To znacznie poprawiona wersja starego przekładu American Standard Version (oparta na językach oryginalnych), która obecnie jest alternatywą dla anglojęzycznych protestantów, nieakceptujących Revised Standard Version. Tłumacze mieli podejście wybitnie filologiczne, stąd np. takie opinie o tym przekładzie: „strong in Greek, weak in English” (Charles Spurgeon). Jest to charakterystyczną cechą tego przekładu – bardzo duża wierność językom oryginalnym, nawet kosztem czytelności tekstu angielskiego.

The Bible in Living English (1972)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: The Bible in Living English.

To angielskojęzyczny przekład Biblii w tłumaczeniu Stevena T. Byngtona. Zakończył jego tłumaczenie w 1943 roku. W 1957 r., a opublikowany został przez Świadków Jehowy w 1972 r. Przekład charakteryzuje się tym, iż konsekwentnie oddaje imię Boże w formie Jehovah.

New International Version (NIV) (1978, rewizje 1984, 2002)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: New International Version.

Nowy przekład z języków oryginalnych, który na początku lat 80. zdobył uznanie wśród protestantów na całym świecie. Drobne korekty w 1984 roku. Przekład dynamiczny współczesnym językiem angielskim, pozbawiony wad RSV.

W 1992 ogromną konsternację ewangelikalnych chrześcijan wzbudziła zapowiedź wprowadzenia do NIV języka inkluzywnego (m.in. unikającego sugerowania płci Boga; nie ma też mowy np. o tym, że „jeśli twój brat zgrzeszył” Mt 18,15: jeśli jest brat, to musi być też i siostra – i stąd mamy „jeśli twój brat lub siostra zgrzeszyli, idź i ich napomnij”[2]. Obecne wydanie NIV (Today’s NIV, 2002) operuje już takim właśnie językiem – jednak ze względu na sprzeciw chrześcijan w USA, pod nazwą New International Version w Stanach Zjednoczonych dostępne jest wyłącznie wydanie z 1984.

New King James Version (NKJV) (1982)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Nowa Biblia Króla Jakuba.

Współczesny przekład Pisma Świętego, dokonany z języków oryginalnych, którego rozwiązania translatorskie i styl zostały oparte na Biblii Króla Jakuba, przy uwspółcześnieniu słownictwa i gramatyki. Projekt powstawał w środowisku amerykańskich baptystów i konserwatywnych prezbiterian. Pracę nad Nową Biblią Króla Jakuba, znaną również pod nazwą Revised Authorized Version rozpoczęto w 1975 roku, zaś zakończono w 1982. wydaniem pełnego przekładu. Wydawcą jest Thomas Nelson, Inc. Przekład zyskał szczególną popularność przede wszystkim wśród fundamentalnych ewangelicznych chrześcijan (z wyjątkiem zborów związanych z Ruchem „Tylko Król Jakub”), jak również, w mniejszym stopniu, w innych kościołach.

English Standard Version (ESV) (2001)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: English Standard Version.

Amerykański protestancki przekład Biblii wydany przez Crossway Bibles w 2001 roku. Jest jednym z najpopularniejszych przekładów stosowanych w Stanach Zjednoczonych[3]. Charakteryzuje się tłumaczeniem dosłownym, określanym przez wydawcę jako zasadniczo literalne. Jest rewizją przekładu Revised Standard Version.

International Standard Version (ISV) (2006)[edytuj | edytuj kod]

Nowy przekład z języków oryginalnych, który zwrócił na siebie uwagę już Nowym Testamentem, wydanym w 1998 roku. Do 2006 przełożono niemal połowę tekstu Starego Testamentu. Przekład, w którym opracowujący go językoznawcy starają się pogodzić wierność oryginalnym tekstom z obecnością idiomów; unikają zbytniej „dynamiczności” przekładu, jednak za nadrzędną zasadę uważają ekwiwalentność komunikacyjną. Zastosowano plastyczny, współczesny język angielski, pozbawiony znamion inkluzywności, akceptowalny przez większość chrześcijan.

Common English Bible (CEB) (2011)[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Common English Bible.

Przekład wydany w środowisku protestanckich kościołów w USA, ale obejmujący wszystkie księgi Septuaginty. Język inkluzywny, prosty, porównywalny do USA Today. Przekład krytykowany za parafrazowanie i oryginalne rozwiązania translatorskie.

Przypisy

  1. Schaff, Philip, History of the Christian Church, vol. VI, s. 344.
  2. Por. Bible Researcher.
  3. CBA Bible Sale Ranking.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Serwisy z treścią przekładów[edytuj | edytuj kod]

  • Bible Gateway – około 20 przekładów angielskich, gł. historycznych i protestanckich
  • eSword – program biblijny na komputery PC i PocketPC z biblioteką kilkunastu przekładów

Strony poszczególnych przekładów[edytuj | edytuj kod]

Recenzje i krytyka[edytuj | edytuj kod]