Anna Jagiellonka (1523-1596)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy królowej Polski. Zobacz też: Anna Jagiellonka.
Anna Jagiellonka
Anna Jagiellonka.jpg
Autograph of Anna Jagielonka.PNG
Król Polski
Okres panowania od 1575
do 1586 – formalnie do 1596
Żona Stefana Batorego
Poprzedniczka Katarzyna Habsburżanka
Następczyni Anna Habsburżanka
Dane biograficzne
Dynastia Jagiellonowie
Urodzona 18 października 1523
Koronowana 1 maja 1576
Zmarła 9 września 1596
Pochowana Kaplica Zygmuntowska w katedrze wawelskiej
Ojciec Zygmunt I Stary
Matka Bona Sforza
Mąż Stefan Batory
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Miniatura Anny Jagiellonki, warsztat Lucasa Cranacha Młodszego, 1555 r.
Anna Jagiellonka w stroju koronacyjnym, Marcin Kober, po 1575 r.
Portret Anny Jagiellonki w stroju wdowy z 1595 r. autorstwa Marcina Kobera

Anna Jagiellonka (łac. Anna Dei gratia Infans Regni Poloniae; ur. 18 października 1523 w Krakowie, zm. 9 września 1596 w Warszawie) – król Polski od 1575 z dynastii Jagiellonów. Córka króla Polski i wielkiego księcia Litwy Zygmunta I Starego i Bony Sforzy. Żona księcia Siedmiogrodu, króla Polski Stefana Batorego, który w latach 1576-1586 sprawował faktyczną władzę.

Niezamężna królewna[edytuj | edytuj kod]

Do 1548 r. Anna Jagiellonka mieszkała na Wawelu. Wówczas po małżeństwie brata, króla Polski i wielkiego księcia Litwy, Zygmunta II Augusta z Barbarą Radziwiłłówną popadła z nim w konflikt i przeniosła się na Mazowsze, a od 1558 do Wilna. W 1564 zamieszkała w Płocku. W maju 1565 Zygmunt II August odrzucił konkury do jej ręki księcia Danii Magnusa, gdy ten zażądał w posagu oddania kilku zamków w arcybiskupstwie ryskim. Na dworze Anny na Mazowszu przebywał na wychowaniu prawowity dziedzic korony szwedzkiej, Gustaw Eriksson Waza, przysłany przez siostrę królewny, Katarzynę[1]. W ostatnich latach przed śmiercią brata-króla popsuły się stosunki królewny z jego najbliższym otoczeniem, w którym prym wiedli bracia Mniszchowie i biskup Piotr Myszkowski czy (w mniejszym stopniu) Jan Zamoyski. Oskarżała ona je o postępującą degrengoladę psychiczną i moralną brata i do końca życia pozostała im niechętna[2]. Do końca życia Zygmunta II Augusta nie wyszła za mąż, co po bezpotomnej jego śmierci w 1572 r. uczyniło z niej czołową osobistość w państwie, dziedziczkę rodu określaną mianem infantki (hiszpańskie określenie córki królewskiej).

Niedoszła żona Henryka III Walezego[edytuj | edytuj kod]

W czasie pierwszej elekcji sprzyjała na początku kandydaturze arcyksięcia Ernesta Habsburga. Miało to znaczenie dla wyniku elekcji z powodu jej znaczącej popularności wśród szlachty mazowieckiej[3]. Jednak 21 maja 1574 Jan Zamoyski zobowiązał do jej poślubienia kandydata francuskiego, Henryka Walezego (w którego imieniu występował tytularny biskup Valence Jean de Monluc). Owo zobowiązanie nie było wszakże, prawdopodobnie całkiem świadomie, częścią pacta conventa i zostało zapisane w innym, nie mającym tak dużej mocy prawnej, dokumencie[3]. Ostatecznie Henryk Walezy został królem Polski, jednak swych zobowiązań matrymonialnych nigdy nie dopełnił. Stosunki z królem i z Zamoyskim popsuły się szczególnie w wyniku zagarnięcia na mocy decyzji królewskiej przez tego ostatniego pozostającego w dyspozycji Anny starostwa knyszyńskiego w czasie gdy była ona nieobecna w mieście. Anna daremnie próbowała wymóc na Henryku Walezym cofnięcie tej decyzji, jak żaliła się w jednym z listów do siostry Zofii sam król twierdził w rozmowie z nią, że takowej nie podjął, chociaż Anna nie wątpiła, że pod tym zapisem widniał jego własnoręczny podpis. Zwracała się do Zofii również z prośbą, by owo wydarzenie poznali również inni władcy europejscy i przysłali swoich wysłanników na sejm. Nie zapadły jednak na nim żadne wiążące decyzje w kwestii Knyszyna[4], a Anna wypominała przyszłemu kanclerzowi (bez powodzenia) złe gospodarzenie w dobrach knyszyńskich jeszcze w czerwcu 1579[5]. Już po rocznym panowaniu Henryk Walezy wrócił do Francji, gdzie objął tron po zmarłym bracie Karolu IX Walezjuszu. Nigdy formalnie nie zrzekł się tronu polskiego i do końca życia tytułował się królem Polski.

Małżeństwo ze Stefanem Batorym[edytuj | edytuj kod]

Nieoczekiwany obrót rzeczy uczynił ją jedną z faworytek drugiej elekcji. 12 grudnia 1575 prymas Jakub Uchański ogłosił królem Polski cesarza Maksymiliana II Habsburga. W swoich pactach conventach cesarz zobowiązał się ożenić swojego syna Ernesta z Anną. Jan Zamoyski pogodził nastawiony antyhabsbursko i zrażony do kandydatur zagranicznych obóz szlachecki, promując do polskiej korony Annę, nad którą mieliby czuwać (czyli de facto posiadać władzę królewską) „Piastowie”, wojewodowie: sandomierski Jan Kostka i krakowski Andrzej Tęczyński, jednak w wyniku kontrakcji Zborowskich miejsce tych ostatnich zajął książę siedmiogrodzki Stefan Batory[6]. Ostatecznie 13 grudnia 1575 Anna okrzyknięta została na Rynku Starego Miasta w Warszawie królową Polski i wielką księżną litewską. Jako posłowie z ramienia szlachty przybyli do niej pytać się o jej zgodę reprezentujący stronnictwo prohabsburskie Jan Kostka oraz Jan Zamoyski, reprezentujący teraz stronnictwo Stefana Batorego. Wówczas miała podobno Anna wypowiedzieć frazę, „że woli być królową niż królewiczową”[7]. Ostatecznie zaś dzień później szlachta uznała ją za króla „Piasta”, przydając jej za małżonka księcia siedmiogrodzkiego. Mikołaj Sienicki, podkomorzy chełmski, marszałek koła rycerskiego, ogłosił decyzję szlacheckich elektorów, „królewnę za królową, a Stefana Batorego za króla polskiego i książę Księstwa Litewskiego nominował”[8].

1 maja 1576 Anna Jagiellonka poślubiła na Wawelu Stefana Batorego, a następnie została wraz z nim koronowana przez biskupa kujawskiego Stanisława Karnkowskiego w katedrze wawelskiej. Tego też dnia podpisała akt, w którym zobowiązała się zrzec dóbr odziedziczonych po matce i bracie, czego dopełniła dopiero na sejmie walnym w 1581. Uzyskała wówczas dożywotnie zaopatrzenie na dobrach litewskich i mazowieckich. Formalnie jako królowa Polski zajmowała pozycję równorzędną Stefanowi Batoremu, próbowała jednak uzyskać nad nim przewagę, m.in. zobowiązała posłów cudzoziemskich, aby najpierw jej składali swoje listy uwierzytelniające i przedstawiali legacje. Królowa początkowo pełniła również funkcję swoistego pośrednika między Stefanem Batorym a uczonymi z Akademii Krakowskiej, którzy próbowali utwierdzić króla, że zawsze stali po stronie Anny w okresie bezkrólewia. W 1584 odwiedziła ona siedzibę krakowskiej uczelni i wówczas doszło do przekazania przez nią Akademii bliżej nieokreślonych klejnotów[9].

Odsunięta przez męża od biegu spraw państwa, skłaniała się ku jego przeciwnikom w osobach prymasa Polski i Litwy Jakuba Uchańskiego i referendarza wielkiego koronnego Stanisława Sędziwoja Czarnkowskiego, była też wrogo nastawiona do jego stronników, m.in. hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego. Pomimo tej niechęci, 12 stycznia 1578 na dworze Anny w podwarszawskim Ujazdowie doszło z okazji uroczystości weselnych Jana Zamoyskiego i Krystyny z Radziwiłłów do wystawienia, również w obecności króla, pierwszej tragedii napisanej w języku polskim – Jana Kochanowskiego Odprawy posłów greckich. Szczerze także współczuła hetmanowi po śmierci Krystyny[10].

Również stosunki wewnątrzmałżeńskie pomiędzy Anną i Stefanem układały się źle. W chwili ślubu Anna była już osobą niemłodą (miała wówczas 53 lata), do tego uchodziła za osobę nie umiejącą wzbudzić zainteresowania, tak ze strony swoich negatywnych cech charakteru (w opinii współczesnych była nudną i zdewociałą starą panną), jak i wyglądu (uchodziła za brzydką). Zachowały się przekazy, że królowa potrafiła spędzać, gdy przebywali w tym samym miejscu, u drzwi do komnaty męża całą noc w oczekiwaniu na jego nadejście. Kwestia była szeroko znana, ponieważ królowa nie kryła się z niemożnością porozumienia ze Stefanem Batorym, w przeciwieństwie do tego ostatniego. Zamiast tego pojawiły się nieprawdziwe plotki o możliwym rozwodzie, do którego miał dążyć król namawiany podobno do tego przez Jana Zamoyskiego[11].

Od 1575 za pośrednictwem przebywającego w Rzymie kardynała Stanisława Hozjusza uzyskała dodatkowo częściową spłatę sum neapolitańskich, pożyczonych swego czasu przez Bonę Filipowi II.

Ostatnie lata[edytuj | edytuj kod]

Owdowiała w 1586 roku. Anna teoretycznie mogła nie zgodzić się na bezkrólewie i sama objąć rządy ze względu na fakt ogłoszenia jej „królem” w czasie elekcji w 1575 roku, jednak z tej możliwości nie skorzystała[12][13] i zrzekła się własnych praw do korony[14], popierając kandydaturę swojego siostrzeńca, królewicza szwedzkiego Zygmunta[15]. W okresie bezkrólewia była najważniejszą osobą, na poparcie której mógł liczyć interrex Stanisław Karnkowski. Anna chorowała jednak w tym okresie i pomagała prymasowi jedynie sporadycznie, m.in. 3 marca 1587, kiedy załagodziła tumult wywołany przez Stanisława Żółkiewskiego i Zborowskich[16]. Po konsultacjach z Anną prymas na krótko przystąpił do grupy zwolenników kandydatury habsburskiej (koło prokonwokacyjne), po czym stwierdziwszy, że nie sprzeciwi się woli szlachty przystąpił do konkurencyjnego, tzw. koła czarnego, zrzeszającego osoby przeciwne Habsburgom i Zborowskim, które przekonał do wyboru na króla królewicza szwedzkiego Zygmunta. Zaraz po nominowaniu Zygmunta na ten urząd – 19 sierpnia 1587 – prymas niezwłocznie zawiadomił Annę o sukcesie[17]. Anna stanowczo sprzeciwiała się kandydaturze habsburskiej (nastąpiła wówczas bowiem podwójna elekcja – obok królewicza szwedzkiego wybrano także arcyksięcia Maksymiliana z dynastii Habsburgów), co szczególnie uwidoczniło się już po zwycięstwie zwolenników Zygmunta pod Byczyną, kiedy wspierała nawet hetmana Jana Zamoyskiego w kwestii ukarania jeńców polskich rekrutujących się spośród zwolenników arcyksięcia.

Na tronie Polski, przy jej wydatnej pomocy, zasiadł jej ukochany siostrzeniec. Anna zakładała przy tym, że Szwedzi nie pozwolą na przyjazd młodego władcy do Rzeczypospolitej, a w takim przypadku pełnia władzy spoczęłaby w jej rękach jako regentki. W celu sparaliżowania akcji Habsburgów obiecywała małżeństwo arcyksięcia Maksymiliana z Anną Wazówną. Sprzeciwiała się także małżeństwu króla z protestancką księżniczką holsztyńską Krystyną, będąc jednomyślną w tym względzie z katolickimi senatorami Rzeczypospolitej[18]. O ile tutaj Zygmunt III postąpił zgodnie z jej wolą, to w innych kwestiach okazał się on jednak odporny na wpływy ciotki, która dodatkowo w 1592 popadła w ostry konflikt o tytuł królowej Polski z Anną Habsburżanką.

Ostatnie lata życia spędziła w Warszawie, gdzie też zmarła 9 września 1596 na rękach Zygmunta III. Na jej pogrzebie mowę wygłosił Piotr Skarga uznając, że dała piękny koniec i zamknięcie domowi Jagiellońskiemu. Pochowana została w jednej z krypt katedry wawelskiej.

Była osobą niezwykle energiczną, dążącą za wszelką cenę do realizacji swoich zamierzeń. Przy tym bardzo pobożna, co podkreślił Skarga: sama kapłanom warszawskim za biskupa i wizytatora stała. Wspierała kontrreformację, walnie przyczyniając się do zaniku wpływów protestantyzmu na Mazowszu. W 1579 Skarga dedykował jej swoje Żywoty świętych.


Galeria[edytuj | edytuj kod]

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Olgierd Giedyminowicz
 
 
 
 
 
 
 
Władysław II Jagiełło
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Julianna twerska
 
 
 
 
 
 
 
Kazimierz IV Jagiellończyk
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Andrzej Holszański
 
 
 
 
 
 
 
Zofia Holszańska
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Aleksandra Drucka
 
 
 
 
 
 
 
Zygmunt I Stary
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Albrecht IV Habsburg
 
 
 
 
 
 
 
Albrecht II Habsburg
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Joanna Zofia Bawarska
 
 
 
 
 
 
 
Elżbieta Rakuszanka
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Zygmunt Luksemburski
 
 
 
 
 
 
 
Elżbieta Luksemburska
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Barbara Cylejska
 
 
 
 
 
 
 
Anna Jagiellonka
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Franciszek I Sforza
 
 
 
 
 
 
 
Galeazzo Maria Sforza
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Bianka Maria Visconti
 
 
 
 
 
 
 
Gian Galeazzo Sforza
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ludwik I Sabaudzki
 
 
 
 
 
 
 
Bona Sabaudzka
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Anna Cypryjska
 
 
 
 
 
 
 
Bona Sforza
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ferdynand I
 
 
 
 
 
 
 
Alfons II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Izabela z Clermont
 
 
 
 
 
 
 
Izabela Aragońska
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Franciszek I Sforza
 
 
 
 
 
 
 
Ippolita Maria Sforza
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Bianka Maria Visconti
 
 
 
 
 
 

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Grzybowski 1994 ↓, s. 208.
  2. Grzybowski 1994 ↓, s. 37-38, 117.
  3. 3,0 3,1 Grzybowski 1994 ↓, s. 53.
  4. Grzybowski 1994 ↓, s. 63-64.
  5. Grzybowski 1994 ↓, s. 116-117.
  6. Grzybowski 1994 ↓, s. 75-76.
  7. Grzybowski 1994 ↓, s. 76.
  8. Według relacji Andrzeja Lubienieckiego; cyt. za: Grzybowski 2000 ↓, s. 187.
  9. Grzybowski 1994 ↓, s. 147.
  10. Grzybowski 1994 ↓, s. 119.
  11. Grzybowski 1994 ↓, s. 116.
  12. Duczmal 1996 ↓, s. 95.
  13. Grzybowski 2000 ↓, s. 254.
  14. Grzybowski 1994 ↓, s. 217.
  15. Grzybowski 1994 ↓, s. 209.
  16. Grzybowski 1994 ↓, s. 192, 194.
  17. Grzybowski 1994 ↓, s. 201, 202.
  18. Grzybowski 1994 ↓, s. 230.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]


Poprzednik
Katarzyna Habsburżanka
POL Przemysł II 1295 COA.svg Królowa Polski
1576-1592
POL Przemysł II 1295 COA.svg Następca
Anna Habsburżanka