Antoni Fertner

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Antoni Fertner
Antoni Fertner (kadr z filmu, 1916)
Antoni Fertner (kadr z filmu, 1916)
Imię i nazwisko Antoni Dezyderiusz Fertner
Data
i miejsce urodzenia
23 maja 1874
Częstochowa
Data
i miejsce śmierci
16 kwietnia 1959
Kraków
Zawód aktor
Lata aktywności 1894-1959
Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Kawaler Legii Honorowej Złoty Krzyż Zasługi
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Antoni Dezyderiusz Fertner (ur. 23 maja 1874 w Częstochowie[1], zm. 16 kwietnia 1959 w Krakowie) – polski aktor komediowy mający w swoim dorobku około 500 ról teatralnych i filmowych.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Był synem częstochowskiego cukiernika Teofila[2] Fertnera i Eleonory z domu Pleszyńska, miał trzy starsze siostry[3]. W gimnazjum przejawiał zdolności matematyczne. Po śmierci rodziców przeprowadził się do rodziny w Piotrkowie, gdzie dorabiał jako klakier w teatrze. Następnie przeniósł się do Warszawy, gdzie rozpoczął studia w Wyższej Szkole Handlowej im. Kronenberga. Wkrótce jednak zapisał się na kurs aktorski w Szkole Dramatycznej przy warszawskim Towarzystwie Muzycznym[4], rzucając tym samym studia ekonomiczne. Szkołę aktorską ukończył w 1895 roku. Jeszcze w czasie nauki odbył kilka tras z objazdowym teatrem po Polsce. Następnie zatrudnił się w Izbie Kontroli Państwa, jednak praca urzędnicza nie przypadła mu do gustu[5], dlatego zdobył angaż w warszawskim teatrzyku Wodewil pod dyrekcją Michała Wołowskiego. Gdy dyrektor, jesienią 1895 r., przeniósł się do Łodzi, Fertner pojechał tam wraz z nim – grając nadal w jego teatrze. W trakcie 3 letniego pobytu w Łodzi odbył również roczne tournée po Rosji wraz z grupą Adolfiny Zimajer.

Kariera w Warszawie[edytuj | edytuj kod]

Po powrocie do kraju występował w Teatrze Ludowym w Warszawie, którego dyrektorem był wówczas Marian Gawalewicz. Teatr – założony przez Kuratorium Trzeźwości – mieścił się w ujeżdżalni warszawskiej żandarmerii przy ul. Ciepłej. Podczas dnia budynek był wykorzystywany przez konie żandarmerii, później ustawiano krzesła i rozpoczynały się próby aktorskie. Wieczorem odbywały się przedstawienia.

W 1902 r. Antoni Fertner dostał angaż w Teatrze Farsy i Operetki, który prowadził Ludwik Śliwiński. Był to teatr rządowy, co otworzyło mu drogę do dalszej kariery. Grywał również w Teatrze Rozmaitości. W 1906 r. wyjechał na miesiąc wraz z grupą teatralną do Petersburga na występy gościnne.

W 1908 roku przyjął od Jakuba Jasińskiego, właściciela pierwszego w Warszawie kina „Oaza”, propozycję występu w niemym filmie, którego został także współscenarzystą. Film Antoś po raz pierwszy w Warszawie powstał w kilka dni, a jego premiera odbyła się 22 października 1908 r. Popularność filmu przełożyła się na popularność samego aktora grającego główną tytułową rolę. Fertner stał się rozpoznawalny wśród szerokiej publiczności[4].

Krótko przed wybuchem I wojny światowej odkupił ze wspólnikami kino „Oaza”, które po wybuchu wojny popadło w kłopoty finansowe. Zmuszony przez sytuację do zamknięcia kina, wyjechał do Kijowa, a następnie do Petersburga i Moskwy, gdzie grał w antyniemieckich sztukach. Zwrócił tam na siebie uwagę szefa moskiewskiej wytwórni kinematograficznej, Aleksandra Chanżonkowa, który zaproponował Fertnerowi występy w kręconych w Moskwie filmach. Po sukcesie komercyjnym pierwszego filmu, Chanżonkow zaproponował Fertnerowi stały kontrakt. Później aktor zmienił wytwórnię filmową, podejmując współpracę z firmą Edwarda Puchalskiego i wciąż kręcąc filmy o losach Antoszy[4].

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

W 1918 roku, zaraz po zakończeniu wojny, wrócił do Warszawy i grywał w Farsie oraz w Teatrze Polskim. W latach 20. XX wieku zagrał jedynie w trzech filmach. Problemy zawodowe wynikały z problemów organizacyjnych polskich studiów nagraniowych (głównie »Sfinksa«), które Fertner krytykował. Dopiero po wprowadzeniu filmów dźwiękowych zaczął ponownie występować, w latach 1934-1939, zagrał w około dwudziestu filmach[4].

Od października 1923 r. do 1926 r. był dyrektorem Teatru Letniego. W latach 1926-1927 prowadził wraz z Mieczysławą Ćwiklińską Teatr Ćwiklińskiej i Fertnera (choć w rzeczywistości teatrem tym rządzili Jerzy Boczkowski i Seweryn Majde – dyrektorzy administracyjni). Teatr splajtował, a Fertner wrócił do Teatru Letniego.

II wojna światowa i okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Wojnę obronną spędził w Warszawie. Podczas okupacji hitlerowskiej reżyserował i grał w jawnych teatrach warszawskich Niebieski Motyl, Złoty Ul, Wodewil i Nowości wbrew zakazowi konspiracyjnego ZASP-u. Po powstaniu warszawskim został zmuszony przez Niemców do wyjazdu z miasta[4] i zamieszkał w Skawinie, a po zakończeniu wojny w Krakowie.

Udział w jawnych teatrach praktycznie uniemożliwił mu powrót na warszawską scenę po wojnie, z tego powodu występował w 1945 roku w zespole objazdowym, a potem w Teatrze Kameralnym TUR (1945/1946). W latach 1947-1954 był aktorem Miejskich Teatrów Dramatycznych. Do filmu już nie wrócił. Do 1959 roku grał na scenach krakowskich teatrów: Teatru im. Juliusza Słowackiego oraz Starego Teatru.

Grób Antoniego Fertnera na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Był co najmniej trzykrotnie żonaty:

– z Kazimierą Matyldą Habrowską – w latach 1895-1911 (małżeństwo zakończyło się rozwodem)[6],
– z aktorką Heleną Pawłowską (ur. 10 grudnia 1873 w Piotrkowie[7], zm. 3 listopada 1944 w Grodzisku[8]), znaną z występu w filmie Antek kombinator (1913) oraz nagrań scenek na płytach gramofonowych[9],
– z Janiną Zaleską (ślub w parafii św. Floriana w Krakowie 17 marca 1958 r.)[10].

Zmarł w wieku 85 lat. Pochowany jest w Krakowie, na Cmentarzu Rakowickim w Alei Zasłużonych.

Upamiętnienie i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

W 1987 roku nakręcono o nim film dokumentalny: Demon komizmu Antoni Fertner w reżyserii Tadeusza Pawłowicza i Zbigniewa Wawra (28 minut).

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Antoni Fertner: „Podróże komiczne” – tom wspomnień zebranych i opracowanych przez Jerzego Bobera i wydanych przez Wydawnictwo Literackie w 1960 roku, już po śmierci aktora.

Wybrane role filmowe[edytuj | edytuj kod]

Mówiąc o filmografii Antoniego Fertnera należy wziąć pod uwagę różne jej okresy. Początkowo aktor nie traktował filmu zbyt poważnie[13]. W czasie I wojny światowej zagrał w kilkudziesięciu niemych filmach kręconych w Moskwie. Prawdziwy jednak rozkwit tej formy działalności artystycznej przypada na lata 1934-1939 wraz z pojawieniem się filmów dźwiękowych. Po II wojnie światowej aktor nie wrócił już do filmu, skupiając się na pracy teatralnej.

Okres przed I wojną światową (1908-1914), Warszawa (zabór rosyjski)
Okres I wojny światowej (1914-1918), Moskwa[14]
  • Antosza strażak
  • Chudy Antosza
  • U fryjzera
  • Blondynka czy brunetka
  • Noc poślubna
  • Antosza pogryziony
  • Antosza w balecie
  • Antosza u wróżki
  • Antosza łysieje
  • Antosza tyje
  • Antosza zgubił gorset
  • Antosza w szafie
  • Student i piękna nieznajoma (student)
  • Drakoński kontrakt

Dwudziestolecie międzywojenne (1918-1939)[15]


Wybrane role teatralne[16][edytuj | edytuj kod]

Tytuł sztuki Autor Rola Reżyseria Teatr Premiera
Maturzyści Zdzisław Skowroński Orliński Jerzy Ronard Bujański Stary Teatr – Kraków 1955-05-14
Ciężkie czasy Michał Bałucki Kwaskiewicz Władysław Krzemiński Teatry Dramatyczne (Teatr im.Słowackiego) – Kraków 1952-08-01
Złote niedole Władysław Krzemiński Dłutkiewicz Władysław Krzemiński Teatry Dramatyczne (Stary Teatr) – Kraków 1950-07-26
Romans z wodewilu Władysław Krzemiński Florian Gzymsik Władysław Krzemiński Teatry Dramatyczne (Stary Teatr) – Kraków 1948-12-31
Chory z urojenia Molier Argan Emil Chaberski Teatr Nowy – Poznań 1948-09-25
archipelag Lenoir Armand Salacrou Paweł Albert Lenoir Krystyna Zelwerowicz Teatry Dramatyczne (Stary Teatr) – Kraków 1948-05-29
Słomkowy kapelusz Eugene Labiche Nonancourt Roman Zawistowski Teatry Dramatyczne (Stary Teatr) – Kraków 1947-12-31
Chory z urojenia Molier Argan; Bacchelierus Wacław Nowakowski Teatry Dramatyczne (Teatr im.Słowackiego) – Kraków 1947-03-07
Wesoły wspólnik Wincenty Rapacki (syn) Eugeniusz Moliński Irena Ładosiówna Teatr Miejski – Lublin 1946-09-20
Ostrożnie! Świeżo malowane! Rene Fauchois Dr Odilon Gadarin Antoni Fertner Teatr Miejski – Lublin 1946-08-23
Gdy kwitnie lipa... Program składany Tadeusz Chrzanowski Teatr Gong – Teatr dla Wszystkich – Łódź 1946-06-16
Ostrożnie! Świeżo malowane! Rene Fauchois Dr Odilon Gadarin Stanisława Zbyszewska Teatr Kameralny TUR – Kraków 1945-12-14
Pan naczelnik – to ja! Georges Feydeau Mumuche Antoni Fertner Teatr Wodewil – Warszawa 1944-03-11
Cudzik i spółka Stefan Kiedrzyński Marian Cudzik Karol Borowski Teatr Mały – Warszawa 1935-02-16
Panna z dyplomacji Ives Mirande Minister Wacław Nowakowski Teatr Miejski im.Słowackiego – Kraków 1934-02-10
Pani ministrowa Adam Grzymała-Siedlecki Bodzenter Ludwik Solski Teatr Letni – Warszawa 1930-12-13
Nie rzucaj mnie madame Stefan Kiedrzyński Piotr Grzędzielski Paweł Owerłło Teatr Letni – Warszawa 1930-10-24
Maman do wzięcia Adam Grzymała-Siedlecki Wawrzyniec Wspaniały Emil Chaberski Teatr Letni – Warszawa 1930-03-20
Panienka z dancingu Stefan Krzywoszewski Woreczek Emil Chaberski Teatr Letni – Warszawa 1929-02-01
Bitwa pod Waterloo Menyhert Lengyel Jakub Jacobson (?) Teatr Letni – Warszawa 1925-12-18
Najszczęśliwszy z ludzi Stefan Kiedrzyński Paweł Rajkiewicz Antoni Fertner Teatr Polski – Wilno 1925-09-04
Zdobycie twierdzy Sacha Guitry Leon Vannaire Jan Janusz Teatr Polski – Warszawa 1923-06-07
Pacyfista Stanisław Kozłowski Szandor Nawarzil Marceli Trapszo Teatr Letni – Warszawa 1915-02-19
Hiszpańska mucha Franz Arnold, Ernest Bach Henryk Ludwik Śliwiński Teatr Rozmaitości – Warszawa 1913-12-02
Siostra Helena Aleksander Engel Hrabia Bensdorf Marceli Trapszo Nowości – Warszawa 1913-10-19
Struś Władysław Jastrzębiec-Zalewski Gaston Edmund Gasiński Nowości – Warszawa 1913-07-06
Dudek Georges Feydeau Vatelin Marceli Trapszo Nowości – Warszawa 1913-06-06
Dobrze skrojony frak Gabriel Dregely Jerzy Silberberg Marceli Trapszo Teatr Rozmaitości – Warszawa 1912-10-20
Ulubieniec kobiet M.Hennequin, G.Mitchel Prosper (?) Teatr Letni – Warszawa 1911-11-04
Król G.Caillavet, R.Flers, E.Arene Blond Ludwik Śliwiński Teatr Letni – Warszawa 1909-12-11

Anegdoty[edytuj | edytuj kod]

  • Przypisuje się mu wymyślenie nazwy podwarszawskiej miejscowości Radość, gdzie miał swoją willę[17][18].
  • W wieku około 70 lat został ojcem. Z powyższym zdarzeniem związane są anegdoty o aktorze. Podobno, gdy Fertner z ogromnym bukietem kwiatów przyszedł na oddział położniczy, lekarze żartowali: „Mistrzu, w Pana wieku?”. Aktor odparł „No cóż, kochani, nie będę ukrywać, Solski mi pomagał”. Ludwik Solski miał wtedy prawie 100 lat. Inna anegdota opowiada, że Fertner na kąśliwe gratulacje kolegów odpowiadał: „To złośliwość przedmiotów martwych.”.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

  • Antoni Klemens Fertner (1849 – 1915) – współzałożyciel i długoletni wiceprezes Warszawskiego Towarzystwa Cyklistów.

Przypisy

  1. Akta metrykalne parafii rzymskokatolickiej św. Zygmunta w Częstochowie, akt nr 361/1874.
  2. W aktach metrykalnych używane jest imię Teofil, ale wg innych opracowań ojciec aktora miał na imię Teodor.
  3. Joanna Skiba: Gdyby Fertner nie został aktorem, byłby cukiernikiem i miał sklep w Częstochowie. Gazeta Wyborcza, 2012-05-25. [dostęp 2012-11-13].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Dominika Kaszuba: Antoni Fertner – Polak, którego pokochali Rosjanie (pol.). Onet.pl, 2011-05-23. [dostęp 2011-05-31].
  5. „Podróże komiczne” Antoni Fertner.
  6. Na podstawie akt metrykalnych parafii św. Krzyża w Warszawie. Akt nr 227/1895.
  7. Podawana jest także inna data i miejsce urodzenia: 1876, Warszawa.
  8. Na podstawie danych serwisu filmowego imdb.com (ang.) oraz biogramu w serwisie filmpolski.pl.
  9. Przykładowe nagranie ze zbiorów NAC (link) [dostęp 2013-02-28].
  10. Na podstawie przypisu w akcie urodzenia aktora, Akta metrykalne parafii św. Zygmunta, Częstochowa. Akt nr 361/1874.
  11. Prawdopodobnie w latach 1931 ÷ 35 r.
  12. Monitor Polski 1931 nr 38 poz. 64 Zarządzenie. Na zasadzie art. 5 ustawy z dnia 23 czerwca 1923 r. (Dz.U. R.P. Nr. 62, poz. 458) nadaję po raz pierwszy ZŁOTY KRZYŻ ZASŁUGI p. Antoniemu Fertnerowi, artyście dramatycznemu w Warszawie, za zasługi na polu sztuki scenicznej. Warszawa, dnia 30 stycznia 1931 r. Prezydent Rzeczypospolitej: (-) I.Mościcki. Prezes Rady Ministrów: (-) W.Sławek.
  13. Antoni Fertner: Podróże komiczne. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1960, s. 124.
  14. Na podstawie wspomnień aktora w książce „Podróże komiczne”.
  15. Lista na podstawie danych filmpolski.pl.
  16. Na podstawie danych e-teatr.pl.
  17. Demon komizmu Antoni Fertner w reżyserii Tadeusza Pawłowicza i Zbigniewa Wawra.
  18. Dawna willa Fertnera w Radości popada w ruinę. WawerInfo.pl, 2012-12-06. [dostęp 2013-02-26].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • J. Maśnicki, K. Stepan: „Pleograf”, 1996
  • Antoni Fertner: „Podróże komiczne”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1960.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]