Antoni Szczęsny Godlewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Antoni Szczęsny Godlewski
Antek Rozpylacz
Antoni Szczęsny Godlewski
Kapral Kapral
Data i miejsce urodzenia 11 stycznia 1923
Warszawa
Data i miejsce śmierci 8 sierpnia 1944
Warszawa
Przebieg służby
Lata służby od 1944
Stanowiska żołnierz Batalionu „Sokół”
Główne wojny i bitwy powstanie warszawskie
Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari
Pogrzeb „Antka Rozpylacza” 9 sierpnia 1944
Tablica upamiętniająca miejsce śmierci „Antka Rozpylacza”. Faktycznie zginął w pobliżu nr 23, obecnie nr 29
Napis na murze w podwórku kamienicy przy ul. Brackiej 5 w Warszawie wykonany przez matkę Antoniego Szczęsnego Godlewskiego po ekshumacji jego zwłok
Grób Antoniego Szczęsnego Godlewskiego „Antka Rozpylacza” na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Antoni Szczęsny Godlewski, ps. Antek Rozpylacz (ur. 11 stycznia 1923 w Warszawie, zm. 8 sierpnia 1944 w Warszawie), żołnierz powstania warszawskiego w Batalionie „Sokół”. Poległ w ósmym dniu powstania. Po śmierci stał się symbolem bohaterstwa młodzieży powstańczej. Odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Był synem Franciszka Godlewskiego, pochodzącego z polsko-gruzińskiej rodziny adwokata (pełniącego w okresie 1927-1933 stanowisko wicewojewody nowogródzkiego, od 1934 do 1937 wicewojewody warszawskiego, zaś od 1937 do 1939 starosty powiatu warszawskiego) oraz Anieli primo voto Wężyk z domu Szuman[1].

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Początkowo uczył się w Szkole Powszechnej Sióstr Nazaretanek w Nowogródku. Po powrocie z rodziną do Warszawy, kontynuował naukę w Gimnazjum Mazowieckim, następnie w Gimnazjum Górskiego w Warszawie. Ostatecznie od 1937 kontynuował naukę w Zakładzie Naukowo-Wychowawczym Ojców Jezuitów w Chyrowie. W momencie wybuchu wojny w 1939 do matury brakowało mu dwóch klas licealnych. W trakcie okupacji uczestniczył w tajnych kompletach Politechniki Warszawskiej[2], choć na tablicy pamiątkowej na Al. Jerozolimskich podano, że był studentem medycyny. Prawdopodobnie należał do organizacji Korpus Bezpieczeństwa[2], jednak jego najbliższy przyjaciel Stefan Dorociński nie wspomina o zaangażowaniu konspiracyjnym Antoniego. W swoich wspomnieniach Dorociński opisał go jako towarzysza wypraw na żaglówce po Wiśle oraz prac nad budową łódki „Bryza”, którą po wojnie mieli płynąć do Bałtyku[3].

Powstanie warszawskie[edytuj | edytuj kod]

Jako jeden z pierwszych ochotników od 1 sierpnia wraz ze Stefanem Dorocińskim „Maćkiem” Godlewski wziął udział w walkach oddziału rtm. Władysława Olszowskiego „Sokół”, przyszłego Batalionu „Sokół”. Prawdopodobnie walczył w stopniu strzelca (ten stopień podany w jest w rozkazie o nadaniu orderu z 2 października) lub kaprala (ten stopień pojawił się w zaświadczeniu z marca 1945). Na tablicach pamiątkowych pojawia się stopień kaprala podchorążego.

Z uwagi na posiadanie pistoletu maszynowego „STEN”, będącego przed powstaniem na przechowaniu u Dorocińskiego[3], otrzymał pseudonim „Antek Rozpylacz”. Został żołnierzem 1 kompanii szturmowej tworzącego się batalionu. Odgrywał ważną funkcję w oddziale z uwagi na fakt, że oddział „Sokół”, posiadał w pierwszych dniach sierpnia zaledwie: 1 pistolet maszynowy „Sten”, 2 kb, 1 „lochela” z 2 nabojami, kilka pistoletów, granaty i butelki z benzyną[4]. W relacjach brak jest udokumentowanych informacji o jego bojowych sukcesach. Brał udział w w walkach oddziału szturmowego, polował na „gołębiarzy” (ukrytych na poddaszach niemieckich strzelców wyborowych). Podobno miał na „rozkładzie” 18 Niemców[5]. Jego przybocznym łącznikiem w oddziale był mający wówczas 10 lat Zalman Hochman „Miki Bandyta”[6]. Patrol „Antka Rozpylacza”, „Mikiego Bandyty” i „Ninki”, został uwieczniony na obrazie Heleny Dobrowolskiej-Nadolnej, znajdującym się w Muzeum Warszawy.

W materiale, dotyczącym represji niemieckich, zebranych przez kontrwywiad okręgu AK, wspomniano o wybiciu oddziału niemieckiego i odbiciu 3 sierpnia przez 6-osobowy oddział z „Antkiem Rozpylaczem” grupy cywilów, służących jako „żywa tarcza” oddziałów niemieckich[7]. Według Alicji Janiszewskiej „Hanki”, st.strzelca z oddziału:

Quote-alpha.png
Bardzo, bardzo odważny. Bardzo sympatyczny, bardzo koleżeński i bardzo, bardzo przystojny. Przystojny był nieprawdopodobnie. Chodził ubrany tak, że nosił hełm i był przepasany taśmą nabojów. Hełm był zdobyczny oczywiście i z dużą wstążką biało-czerwoną. Chodził w butach z cholewami. I później. Nieprawdopodobnie odważny chłopiec, ulubieniec wszystkich. Świetny chłopiec, doskonały kolega, świetny żołnierz[8]

Potwierdza to Stefan Laube „Adam” łącznik batalionu:

Quote-alpha.png
Antek był narwany, odważny, wesoły, pogodny, roześmiany, kontaktowy i lgnęły do niego i dziewczyny i koledzy. Był żywiołowy chłopak i przez tę swoją żywiołowość tak szybko zginął właśnie w ataku na „Cristal” w Alejach Jerozolimskich[9]

Zginął na skutek serii strzałów z ckm 8 sierpnia 1944 w trakcie przygotowania ataku wspierającego żołnierzy Batalionu „Bełt” niedaleko rogu ul. Brackiej i Al. Jerozolimskich, w pobliżu bramy przy Al. Jerozolimskich 23 (obecnie nr 29) ok. 16:00. Ciało poległego spod ognia wyniosła jego narzeczona Janina Grzybowska-Trojanowska „Ninka”[10].

Pogrzeb odbył się 9 sierpnia, został pochowany w posesji przy ul. Brackiej 5. Jego pogrzeb został uwieczniony w „Biuletynie Informacyjnym” z 13 sierpnia, znalazł się również na anonimowym zdjęciu, które zamieszczono w publikacji powojennej. Po śmierci uznany w prasie powstańczej za bohatera, który był: „chlubą odcinka i pogromcą Niemców” („Wiadomości z Miasta i Wiadomości Radiowe” z 10 sierpnia 1944 wydanie popołudniowe nr 15), poświęcono mu także artykuły w czasopismach, np. , „Antek Rozpylacz” w „Biuletynie Informacyjnym” z 13 sierpnia 1944 nr 50[2].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Pośmiertnie odznaczony 2 października przez Dowódcę Połączonych Sił Zbrojnych AL, PAL i KB Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari V klasy[11] (odznaczenie zostało potwierdzone zaświadczeniem MON z 19 lipca 1965)[12], oraz Brązowym Krzyżem Wyzwolenia Połączonych Sił Zbrojnych[13]. Według innych wersji odznaczony również Krzyżem Walecznych[2].

Na wniosek ojca z dnia 6 marca 1945 o przeprowadzenie ekshumacji, popartej zaświadczeniem mjr Olszewskiego „Sokoła”, Antoni Godlewski 1 sierpnia 1945 został ekshumowany i pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera A-17). Według niektórych relacji uroczystość został sfilmowana przez Polską Kronikę Filmową i wyemitowana w kinach, jednak zapis Kroniki nie został do dzisiaj odnaleziony z powodu prawdopodobnego usunięcia przez cenzurę[13].

Na podwórku posesji przy ul. Brackiej 5, miejscu dotychczasowego pochówku, znajduje się ocalały napis wykonany w 1945 ręką matki: „Antek Rozpylacz” został pochowany na Cmentarzu Wojskowym”. Napis ten zabezpieczyli mieszkańcy kamienicy Wanda i Piotr Bieleszowie[14]. 8 sierpnia w 48 rocznicę śmierci „Antka Rozpylacza” odsłonięto napis zabezpieczony szybą oraz odsłonięto i poświęcono symboliczny szaniec z kostki granitowej[15].

28 maja 1966 płk Leon Korzewnikjanc „Doliwa” wystąpił z wnioskiem o wmurowanie tablicy pamiątkowej u zbiegu ulic Brackiej i Al. Jerozolimskich. Odsłonięcie tablicy przy al. Jerozolimskich 11/19 nastąpiło 8 sierpnia 1985. Antek Rozpylacz jest patronem ulicy na warszawskiej Woli, oraz 28 Warszawskiej Drużyny Harcerskiej "Baon"[16].

Jak stwierdzili autorzy publikacji o powstaniu warszawskim w Śródmieściu Południowym Izabella i Stanisław Maliszewscy:

Quote-alpha.png
Nie sposób też wyjaśnić, co jest prawdą, a co może być tylko legendą o Antku. Zachowała się pamięć o bohaterskim powstańcu, który oddał swe życie za ojczyznę[17]

Przypisy

  1. Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion „Sokół w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: Oficyna Wyd. Łośgraf, Warszawska Fundacja Pro Publico Bono, 2003, s. 72.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik Biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1944, Tom 1. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1987, s. 71.
  3. 3,0 3,1 Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion „Sokół w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: Oficyna Wyd. Łośgraf, Warszawska Fundacja Pro Publico Bono, 2003, s. 118.
  4. Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion „Sokół w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: Oficyna Wyd. Łośgraf, Warszawska Fundacja Pro Publico Bono, 2003, s. 16.
  5. Izabella Maliszewska, Stanisław Maliszewski: Śródmieście Południowe. Warszawskie Termopile 1944. Warszawa: Fundacja „Wystawa Warszawa Walczy 1939-1945, 2001, s. 128.
  6. Barbara Enkelking, Dariusz Libionka: Żydzi w powstańczej Warszawie. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum nad Zagładą Żydów, 2009, s. 102.
  7. P.Matuszak (red.): Powstanie warszawskie 1944. Wybór dokumentów. T. III. Warszawa: Agencja Wydawnicza „Egros”, 2003, s. 220.
  8. Relacja Alicji Janiszewskiej „Hanki”. Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, 19 października 2005. [dostęp 13 listopada 2010].
  9. Relacja Stefana Laube „Adama”. Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, 30 czerwca 2006. [dostęp 13 listopada 2010].
  10. Marek Władyka: Antoś kosi Niemców rozpylaczem. TVN Warszawa, 8 sierpnia 2009. [dostęp 13 listopada 2010].
  11. J. Kreusch, A. K. Kunert, T. Labuszewski (oprac.): Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego. T. IV. Warszawa: 1997, s. 248.
  12. Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion „Sokół w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: Oficyna Wyd. Łośgraf, Warszawska Fundacja Pro Publico Bono, 2003, s. 84.
  13. 13,0 13,1 Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion „Sokół w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: Oficyna Wyd. Łośgraf, Warszawska Fundacja Pro Publico Bono, 2003, s. 82.
  14. Tu zginał „Antek rozpylacz”. Niezależna.pl, 1 sierpnia 2008. [dostęp 13 listopada 2010].
  15. Izabella Maliszewska, Stanisław Maliszewski: Śródmieście Południowe. Warszawskie Termopile 1944. Warszawa: Fundacja „Wystawa Warszawa Walczy 1939-1945, 2001, s. 125.
  16. Strona internetowa 28 WDH "Baon" im Antoniego Godlewskiego "Antka Rozpylacza". [dostęp 22 marca 2014].
  17. Izabella Maliszewska, Stanisław Maliszewski: Śródmieście Południowe. Warszawskie Termopile 1944. Warszawa: Fundacja „Wystawa Warszawa Walczy 1939-1945, 2001, s. 129.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1944. T. I. Warszawa: P.A.X., 1987. ISBN 83-211-0739-7.
  • Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion „Sokół” w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: ŁośGraf, 2003. ISBN 83-87572-00-4.
  • Izabella Maliszewska, Stanisław Maliszewski: Śródmieście Południowe: warszawskie Termopile 1944: przewodnik historyczny po miejscach walk i pamięci z lat 1939-1944. Warszawa: Askon, 2001, seria: Warszawskie Termopile 1944. ISBN 83-87545-42-2.