Antoni Tyzenhauz

Antoni Tyzenhauz
Bawół I
Data urodzenia	1733
Miejsce urodzenia	Nowojelnia
Data śmierci	31 marca 1785
Miejsce śmierci	Warszawa
Rodzina	Tyzenhauzowie
Rodzice	Benedykt
Odznaczenia

Tablica poświęcona pamięci Antoniego Tyzenhauza na ścianie Muzeum Ziemi Sokólskiej w Sokółce

Antoni Tyzenhauz lub Antoni Tyzenhaus herbu Bawół (ur. 1733 w Nowojelni, zm. 31 marca 1785 w Warszawie) – podskarbi nadworny litewski i starosta grodzieński od 1765, pisarz wielki litewski 1762-1764, koniuszy litewski 1764-1765, w latach 1765-1780 zarządca litewskich ekonomii królewskich, w 1771 odznaczony Orderem Orła Białego.

Był posłem na sejm konwokacyjny (1764).W 1764 roku podpisał elekcję Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jako przyjaciel Stanisława Augusta Poniatowskiego zarządzał jego królewskimi majątkami na Litwie. Przeprowadził spektakularne uprzemysłowienie okolic Grodna, budując 50 dużych manufaktur królewskich płócien, konfekcji, powozów. Nie liczył się jednakże z ekonomią i wiele z tych manufaktur zbankrutowało. Był posłem na Sejm Repninowski. 23 października 1767 wszedł w skład delegacji Sejmu, wyłonionej pod naciskiem posła rosyjskiego Nikołaja Repnina, powołanej w celu określenia ustroju Rzeczypospolitej. W 1780 na skutek intryg ambasadora rosyjskiego Otto Magnusa von Stackelberga został zdymisjonowany a plon jego 15-letniej działalności popadł w ruinę.

Melchior Wańkowicz tak opisał pracę jakiej dokonał Antoni Tyzenhauz:

„	... Stanisław Kościałkowski ... trzydzieści lat pracował nad epoką Tyzenhausa, podskarbiego litewskiego z czasów Stanisława Augusta, który pod Grodnem, Horodnicą, Łosośnią powoływał do życia całe ośrodki przemysłu, młyny, olejarnie, browary, huty, warsztaty tkackie, fabryki sukna. Razem dwadzieścia trzy fabryki. Zaszczuty przez targowiczan, Kossakowskiego, Rzewuskiego, zdezawuowany przez małodusznego króla, ulegającego wpływom ambasadora rosyjskiego Stackelberga, omal nie pozbawiony wolności – patrzy z rozpaczą w sercu, jak rozgrabiają, jak z licytacji marnują nagromadzone przezeń bogactwa, jak złość i głupota ludzka ponownie zamienia szybko w pustynię ziemię, które on z pustyni na wyższy poziom dźwignął. Umiera w nędzy i zapomnieniu...	”
— Melchior Wańkowicz, Od Stołpców po Kair, rozdział „Listy perskie… nie Monteskiusza” str. 385 – Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1971 r. Wydanie drugie

Kalendarium

1733 – urodził się Antoni Tyzenhauz, syn Benedykta

lata 40. XVIII w. – kolegium jezuickie w Wilnie

lata 50. XVIII w. – pobyt na dworze Czartoryskich w Wołczynie

1761 – poseł na sejm

1764 – elekcja Stanisława Augusta Poniatowskiego

1765-1780 – podskarbi nadworny litewski

1769 – powstanie szawelskie w dobrach na Żmudzi

1778 – podróż po Europie; spotkanie z Janem Jakubem Rousseau

1780 – niewypłacalność manufaktur; dymisja

1783 – proces o nadużycia; zajęcie przez sąd osobistego majątku Tyzenhauza

1784 – uwolnienie przez sejmową komisję od zarzutu defraudacji; zwrot majątku

31 marca 1785 – śmierć Antoniego Tyzenhauza w Warszawie. Pogrzeb w rodzinnej posiadłości w Żołudku.

W 1765 został kawalerem Orderu Świętego Stanisława.