Antoni Tyzenhauz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy podskarbiego. Zobacz też: Inne osoby o tym imieniu i nazwisku.
Antoni Tyzenhauz
Antoni Tyzenhauz
Bawół I
Bawół I
Data urodzenia 1733
Miejsce urodzenia Nowojelnia
Data śmierci 31 marca 1785
Miejsce śmierci Warszawa
Rodzina Tyzenhauzowie
Rodzice Benedykt
Odznaczenia
Order Orła Białego Order Świętego Stanisława
Tablica poświęcona pamięci Antoniego Tyzenhauza na ścianie Muzeum Ziemi Sokólskiej w Sokółce

Antoni Tyzenhauz lub Antoni Tyzenhaus herbu Bawół (ur. 1733 w Nowojelni, zm. 31 marca 1785 w Warszawie) – podskarbi nadworny litewski i starosta grodzieński od 1765, pisarz wielki litewski 1762-1764, koniuszy litewski 1764-1765, w latach 1765-1780 zarządca litewskich ekonomii królewskich, w 1771 odznaczony Orderem Orła Białego[1].

Marszałek powiatu grodzieńskiego w konfederacji generalnej Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1764 roku [2]. Był posłem na sejm konwokacyjny (1764)[3]. Poseł z powiatu grodzieńskiego na sejm elekcyjny 1764 roku[4]. . W 1764 roku podpisał elekcję Stanisława Augusta Poniatowskiego[5]. Był posłem na sejm koronacyjny 1764 roku z powiatu grodzieńskiego[6]. W 1766 roku był posłem na Sejm Czaplica z powiatu grodzieńskiego [7].

Jako przyjaciel Stanisława Augusta Poniatowskiego zarządzał jego królewskimi majątkami na Litwie. Przeprowadził spektakularne uprzemysłowienie okolic Grodna, budując 50 dużych manufaktur królewskich płócien, konfekcji, powozów. Nie liczył się jednakże z ekonomią i wiele z tych manufaktur zbankrutowało. Był członkiem konfederacji radomskiej 1767 roku[8]. Był posłem na Sejm Repninowski[9]. 23 października 1767 wszedł w skład delegacji Sejmu, wyłonionej pod naciskiem posła rosyjskiego Nikołaja Repnina, powołanej w celu określenia ustroju Rzeczypospolitej[10]. Członek konfederacji Andrzeja Mokronowskiego w 1776 roku[11] W 1780 na skutek intryg ambasadora rosyjskiego Otto Magnusa von Stackelberga został zdymisjonowany a plon jego 15-letniej działalności popadł w ruinę.

Melchior Wańkowicz tak opisał pracę jakiej dokonał Antoni Tyzenhauz:

... Stanisław Kościałkowski ... trzydzieści lat pracował nad epoką Tyzenhausa, podskarbiego litewskiego z czasów Stanisława Augusta, który pod Grodnem, Horodnicą, Łosośnią powoływał do życia całe ośrodki przemysłu, młyny, olejarnie, browary, huty, warsztaty tkackie, fabryki sukna. Razem dwadzieścia trzy fabryki. Zaszczuty przez targowiczan, Kossakowskiego, Rzewuskiego, zdezawuowany przez małodusznego króla, ulegającego wpływom ambasadora rosyjskiego Stackelberga, omal nie pozbawiony wolności – patrzy z rozpaczą w sercu, jak rozgrabiają, jak z licytacji marnują nagromadzone przezeń bogactwa, jak złość i głupota ludzka ponownie zamienia szybko w pustynię ziemię, które on z pustyni na wyższy poziom dźwignął. Umiera w nędzy i zapomnieniu...

— Melchior Wańkowicz, Od Stołpców po Kair, rozdział „Listy perskie… nie Monteskiusza” str. 385 – Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1971 r. Wydanie drugie
Teatr w Grodnie wzniesiony przez Antoniego Tyzenhauza, obecnie Teatr Lalek
Herb Barona Tyzenhauza

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

1733 – urodził się Antoni Tyzenhauz, syn Benedykta
lata 40. XVIII w. – kolegium jezuickie w Wilnie
lata 50. XVIII w. – pobyt na dworze Czartoryskich w Wołczynie
1761 – poseł na sejm
1764 – elekcja Stanisława Augusta Poniatowskiego
1765-1780 – podskarbi nadworny litewski
1769 – powstanie szawelskie w dobrach na Żmudzi
1778 – podróż po Europie; spotkanie z Janem Jakubem Rousseau
1780 – niewypłacalność manufaktur; dymisja
1783 – proces o nadużycia; zajęcie przez sąd osobistego majątku Tyzenhauza
1784 – uwolnienie przez sejmową komisję od zarzutu defraudacji; zwrot majątku
31 marca 1785śmierć Antoniego Tyzenhauza w Warszawie. Pogrzeb w rodzinnej posiadłości w Żołudku.

W 1765 został kawalerem Orderu Świętego Stanisława[12].

Przypisy

  1. Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008, s. 210.
  2. Volumina Legum, t. VII, Petersburg 1860, s.62.
  3. Zestawienie według województw, nazwisk, posłów zasiadających na sejmie convocationis 1764 r., Archiwum Państwowe Poznań, Zespół Akta braci czeskich rkps 2105, k. 5.
  4. Volumina Legum, t. VII, Petersburg 1860, s. 102.
  5. Elektorów poczet, którzy niegdyś głosowali na elektorów Jana Kazimierza roku 1648, Jana III. roku 1674, Augusta II. roku 1697, i Stanisława Augusta roku 1764, najjaśniejszych Królów Polskich, Wielkich Książąt Litewskich, i.t.d. / ułożył i wydał Oswald Zaprzaniec z Siemuszowej Pietruski, Lwów 1845, s. 385.
  6. Ludwik Zieliński, Pamiątki historyczne krajowe, Lwów 1841, s. 25.
  7. Dyaryusz seymu walnego ordynaryinego odprawionego w Warszawie roku 1766 ..., brak paginacji
  8. Korwin [Kossakowski] S., Trzeci Maj i Targowica, Kraków 1890, s. 227.
  9. Aleksander Kraushar, Książę Repnin i Polska, Warszawa 1900 t. II , s. 319.
  10. Volumina Legum t. VII, Sankt Petersburg 1860, s. 244-248.
  11. Volumina Legum, t. VIII, Petersburg 1860, s. 527.
  12. Zbigniew Dunin-Wilczyński, Order Św. Stanisława, Warszawa 2006 s. 177.