Apelles

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Apelles
Sandro Botticelli 021.jpg
Potwarz Apellesa, obraz Sandro Botticellego
Imiona i nazwisko Apelles z Kolofonu
Data i miejsce urodzenia ok. 380 p.n.e.
Data i miejsce śmierci ok. 300 p.n.e.,
wyspa Kos
Narodowość Grek
Dziedzina sztuki Malarstwo
Styl Łączenie elementów doryckich i jońskich
Ważne dzieła Afrodyta Anadyomene, Kalumnia
Muzeum artysty -
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Apellesa

Apelles (ur. około 370 p.n.e. w Kolofonie lub na Kos, zm. około 300 p.n.e. na Kos[1]) - największy (wedle opinii starożytnych) malarz grecki, syn Pytheosa z Kolofonu.

Życie[edytuj | edytuj kod]

Był jońskim Grekiem. Po studiach u Eforosa w Efezie i w słynnej doryckiej szkole w Sykionie, gdzie jego nauczycielem był Pamfilos, Apelles został nadwornym malarzem i portrecistą Filipa II Macedońskiego i jego syna Aleksandra Wielkiego. Miał wyłączne prawo portretować Aleksandra w malarstwie, tak jak Lizyp w rzeźbie. Później pracował w Efezie, na Kos i Rodos oraz krótko w Aleksandrii na dworze Ptolemeusza I Sotera.

Był najsłynniejszym malarzem swoich czasów i ceny jego obrazów z biegiem czasu rosły. Poddawał je pod krytykę opinii publicznej i zgadzał się na poprawianie błędów, jakie zauważali przechodnie (stąd słynna anegdota o szewcu, którego uwagi na temat złego namalowania obuwia artysta przyjął do wiadomości, lecz sprzeciwił się, gdy szewc zaczął krytykować szaty i proporcje namalowanej osoby, mówiąc mu: „Niech szewc nie wyrokuje powyżej kopyta", po łacinie Ne sutor ultra crepidam).

Cechy warsztatu artystycznego[edytuj | edytuj kod]

Był niezrównanym artystą, nieustannie pracował nad swym stylem i metodami malowania (tradycja przypisuje mu maksymę żadnego dnia bez kreski, przekazaną przez Pliniusza w zlatynizowanej wersji nulla dies sine linea), by w końcu po wielu poszukiwaniach dojść do używania w pracy jedynie czterech kolorów (tetrachromia): białego, czerwonego, żółtego i czarnego, czyli barw malarstwa wazowego. Obrazy Apellesa wyróżniały się:

  • mistrzostwem konturu (zwycięska rywalizacja z Protogenesem o cieńszą linię),
  • delikatnym kolorytem, co dotyczy zwłaszcza późniejszych prac (efekt ten artysta uzyskiwał dzięki specjalnemu pokostowi - werniksowi zwanym elephantinum łagodzącemu ostrość farb laserunkowych i chroniącym obraz przed kurzem),
  • niezrównanym wdziękiem (charis) i
  • wielkim realizmem (niektóre portrety i obraz rumaka, do którego miały rżeć konie).

Do malarstwa wprowadził postać zwróconą plecami do widza (aversa facie) i różowawą karnację kobiet.

W swoich dziełach, łącząc tradycje jońskie (szkoły Eforosa) z doryckimi (szkoły sykiońskiej), jak się też mówi, łącząc dorycką precyzję z jońską elegancją, dał najdoskonalsze podsumowanie wcześniejszych osiągnięć całego malarstwa greckiego. Doświadczenia artystyczne zawarł w traktacie adresowanym do swego ucznia Perseusza.

Tematyka prac[edytuj | edytuj kod]

Obrazy Apellesa niestety nie zachowały się do naszych czasów. Ich tematyka była wyjątkowo szeroka: portret (m.in. konny), autoportret, alegorie, sceny mitologiczne, zwierzęta, a nawet zjawiska natury, np. błyskawice, piorun, huragan.

Portrety i alegorie[edytuj | edytuj kod]

Namalował wiele znakomitych portretów, głównie władców i dostojników: m.in. Filipa II i Aleksandra Wielkiego (co najmniej po kilka), Antygona Jednookiego (dla ukrycia defektu ukazanego w trzech czwartych), satrapy Lidii Menandra, arcykapłana świątyni Artemidy efeskiej Megabyzosa i dowódcy Aleksandra Wielkiego Klejtosa. Malował jednak też portrety zwykłych ludzi np. aktora Gorgosthenesa (prawdopodobnie jego kopia znajduje się w Herkulanum) czy też portret hetery Pankaspe. Wizerunki przez niego tworzone tak doskonale oddawały charakter malowanych osób, że nazywano je niedyskretnymi. Wykonał także pierwszy w historii autoportret.

Ponadto namalował równie wiele obrazów o treściach alegorycznych i mitologicznych np. Triumf Aleksandra Wielkiego ze spętaną wojną, Heraklesa, Tyche i Charis (Wdzięk).

Najwybitniejsze dzieła[edytuj | edytuj kod]

Fresk pompejański, najprawdopodobniej bazujący na zaginionym malowidle Afrodyta Anadyomene Apellesa

Jednak największą sławę zdobyły:

  • Afrodyta wynurzająca się z piany morskiej (Afrodyta Anadyomene) namalowana dla świątyni Asklepiosa (Asklepiejonu) na Kos; podobno do tego obrazu pozowała mu znana hetera Fryne, inni twierdzą, że faworyta Aleksandra Wielkiego Pankaspe; według Pliniusza Starszego krople wody z mokrych włosów bogini rozpryskiwały się, tworząc wokół niej srebrzysty obłok; obraz ten przewieziony został później przez Augusta do Rzymu i umieszczona w świątyni poświęconej Cezarowi,
  • Aleksander Wielki z piorunem Zeusa - obraz dla świątyni Artemidy (Artemizjonu) w Efezie
  • Kalumnia (inne nazwy: Oszczerstwo, Potwarz) inspirowana intrygą uknutą przeciwko artyście na dworze Ptolemeusza przez innego malarza Antyfilosa; był to obraz alegoryczny, którego opis pozostawił Lukian, a na którego opisie oparł się Sandro Botticelli malując swój obraz Oszczerstwo Apellesa.

Przypisy

  1. John Popovic podaje inne daty – ur. około 352 p.n.e., zm. 308 p.n.e.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • publikacje:
    • Praca zbiorowa pod redakcją Aleksandra Krawczuka, Wielka Historia Świata Tom 3 Świat okresu cywilizacji klasycznych, Oficyna Wydawnicza FOGRA, Warszawa 2005, s. 275, ISBN 83-85719-84-9
    • Praca zbiorowa, Encyklopedia sztuki starożytnej, WaiF i Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 77-78, ISBN 83-01-12466-0 (PWN), ISBN 83-221-0684-X (WaiF)
    • Rachet G., Słownik cywilizacji greckiej, Wydawnictwo „Książnica”, Katowice 2006, s. 41, 42-43, ISBN 83-7132-919-9
  • strony WWW:
    • (ang.) Popovic J.J., Apelles - the greatest painter of antiquity[1]
    • Twardecki A., Słownik sztuki starożytnej Grecji i Rzymu, wersja internetowa → [2]