Areté

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Personifikacja areté w Bibliotece Celsusa w Efezie (II w.n.e.).
Information icon.svg Nie mylić z: Arete: mitologiczną królową Feaków.

Areté (gr. ἀρετή) – tłumaczone jako cnota, dzielność lub doskonałość, jedno z podstawowych pojęć etycznych starożytnej Grecji. Z terminu tego wywodzi się nazwa jednego z zasadniczych typów teorii moralnej: etyka aretaiczna (etyka cnót).

Grecka areté rozwinęła się w rzymską virtus, a następnie w chrześcijańską cnotę.

Osoby wyposażone w areté określane były jako agathon (dobre), kalon (szlachetne, piękne). Ideałem życia i wychowania była kalokagatia (καλὸς κἀγαθός, kalos kagathos) - czyli połączenie piękna i dobra. Brak areté określany był jako kakon[1].

Historia pojęcia[edytuj | edytuj kod]

Zarówno znaczenie terminu, jak i to, jakie cechy uznawano za areté zmieniały się w czasie. Początkowo areté oznaczała męstwo i bohaterstwo. W okresie archaicznym miejsce jednostki w społeczeństwie i jej powinności były ściśle wyznaczone. Cnota polegała na wypełnianiu powinności związanych z rolą społeczną jednostki, wynikającymi z jej urodzenia[2] Posiadanie cnoty (bycie agathoi) było utożsamiane z byciem arystokratą, natomiast pospólstwo było określane jako kakoi.

Z czasem areté uniezależniła się od statusu i pochodzenia społecznego. Zasadnicza zmiana znaczeniowa zaszła zaszła okresie klasycznym. Termin zaczął być rozumiany jako zdatność (sposobność) człowieka czy rzeczy do spełniania swojego właściwego zadania. W tym znaczeniu, jako zestaw umiejętności potrzebnych do zdobywania i sprawowania władzy, rozumieli ją sofiści[3].

Z ich stanowiskiem nie zgadzał się Sokrates, u którego areté uzyskuje znaczenie etyczne - staje się zaletą moralną czyli cnotą, dostępną każdemu człowiekowi. Sokrates rozprawiał o wielu cnotach, m.in. o sprawiedliwości (dikaiosyne), roztropności (sophrosyne) czy odwadze (andreia). Aby je posiadać, należało przede wszystkim wiedzieć czym jest cnota (intelektualizm etyczny).

Uczeń Sokratesa, Platon, widział cnoty, jako warunek zdrowia duszy. Duszę on dzielił na trzy części, według przysługujących im cnót: mądrości (dusza rozumna), męstwa (dusza popędliwa) i umiarkowania (dusza pożądliwa). Te trzy cnoty harmonizowane były przez cnotę nadrzędną - sprawiedliwość. Na wzór duszy indywidualnej zbudowane miało być też idealne społeczeństwo, w którym każdej części duszy odpowiadać miał odrębny stan społeczny, charakteryzujący się odpowiednią cnotą.

Dla Arystotelesa cnoty miały charakter bardziej indywidualny - można mieć pewne z cnót, nie mając innych. Cnota jest złotym środkiem między przeciwstawnymi sobie wadami, np. odwaga jest cnotą położoną między tchórzostwem a zuchwalstwem, a taktowny dowcip jest cnotą pomiędzy błazeństwem a nieokrzesaniem.

Przypisy

  1. Woodruff.
  2. MacIntyre, rozdz. X.
  3. MacIntyre, rozdz. XI.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Alasdair MacIntyre: Dziedzictwo cnoty. Warszawa: PWN, 1996.
  • Paul Woodruff: Areté/Agathon/Kakon. W: Encyclopedia of Philosophy. Donald M. Borchert (red.). Thomson Gale, 2006, s. 256. ISBN 0-02-866072-2.