Armata morska 102 mm Mark XVI

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Armata morska 4-calowa (102 mm) Mark XVI (oznaczenie brytyjskie: 4 inch L/45 QF HA Mark XVI, w skrócie Mk. XVI) - brytyjska morska armata uniwersalna kalibru 102 mm z lat 30. XX wieku, występująca przede wszystkim w wersji podwójnie sprzężonej na podstawie Mark XIX. Było to najliczniejsze działo średniego kalibru na okrętach brytyjskich podczas II wojny światowej, używane także na niektórych okrętach sojuszniczych.

Armaty Mk.XVI na niszczycielu HMCS Haida.
Armaty Mk.XVI na podstawie Mk.XIX (tylna część bocznych ścian półwieży jest zabudowana w nieoryginalny sposób)

Historia[edytuj | edytuj kod]

Nową armatę uniwersalną 102 mm Mark XVI opracowano około 1934 i zaczęto wprowadzać do użytku w 1936. Zastąpiła ona starsze działo przeciwlotnicze tego kalibru 4in L/45 QF Mark V, na pojedynczej podstawie. W przeciwieństwie do niego, działo Mark XVI było przewidziane przede wszystkim do użytku jako podwójnie sprzężone. Po pewnym czasie opracowano działo o ulepszonej konstrukcji lufy (lufa samowzmacniana, płaszczowa), oznaczone Mark XVI* (początkowo Mark XVIII). Nowa wersja stała się standardem i wcześniejsze działa Mark XVI doprowadzano do wersji Mark XVI* podczas remontów (na ogół w literaturze obie wersje określa się po prostu jako Mark XVI).

Oznaczenie brytyjskie: 4-inch L/45 QF HA Mark XVI oznaczało armatę kalibru 4 cale, o długości lufy 45 kalibrów, na amunicję scaloną z łuską metalową (QF - Ouick Firing), przeciwlotniczą (HA - High Angle), model XVI.

Armata Mk. XVI szczególnie dobrze nadawała się do celów obrony przeciwlotniczej na większych odległościach, jednakże przy zastosowaniu przeciw celom nawodnym za wadę uważano stosunkowo małą masę pocisków, o mniejszej skuteczności, niż stosowanych powszechnie na niszczycielach tego okresu dział 120 mm. Częściowo rekompensowane było to szybkostrzelnością. Ponadto, nie miała ona wysokiej celności. Mimo to, uważana jest za jedno z bardziej udanych dział uniwersalnych. Stosowana była na licznych typach okrętów brytyjskich, przy czym liczba ta byłaby jeszcze większa, lecz produkcja dział nie zdołała pokryć wielkiego zapotrzebowania na nie w pierwszej połowie II wojny światowej.

Wyprodukowano do pierwszych lat powojennych ok. 2555 dział Mk. XVI i Mk. XVI* w Wielkiej Brytanii, 504 w Kanadzie i 45 w Australii. Używane były w niektórych marynarkach jeszcze przez kilka dziesięcioleci po wojnie.

Istniały ponadto dwa pokrewne modele dział: Mk. XVII, o zmniejszonej masie dla krążowników ciężkich typu County (zbudowano 12 dział, przerobionych następnie na Mk. XVI) oraz nowa lżejsza wersja Mk. XXI (z samowzmacnianą lufą monoblokową). Armat Mk. XXI zbudowano 238 sztuk w Wielkiej Brytanii i 135 w Kanadzie, używano je na części fregat.

Działa Mark XVI na polskim niszczycielu eskortowym ORP Krakowiak (typu Hunt II) w akcji
Działa Mark XVI na australijskim slupie HMAS "Swan"

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Armata na podstawie Mk. XIX trafiła na większość brytyjskich pancerników modernizowanych w latach 30. i większość krążowników jako uzbrojenie pomocnicze oraz na nowo budowane niszczyciele eskortowe, slupy, część fregat i wiele innych okrętów jako uzbrojenie główne.

Armata Mark XVI na podstawie Mark XIX była używana na okrętach (lista nie jest wyczerpująca):

Jako uzbrojenie pomocnicze:

Jako uzbrojenie główne:

Rufowe półwieże Mark XIX na ORP "Błyskawica", z pokrowcami

Okręty sojusznicze wyposażane w Wielkiej Brytanii:

Okręty Polskiej Marynarki Wojennej uzbrojone w działa Mk XVI:

Opis[edytuj | edytuj kod]

Armata kalibru 102 mm, strzelająca amunicją scaloną, ładowana odtylcowo. Lufa gwintowana, płaszczowa, samowzmacniana (Mark XVI*). Zamek klinowy, półautomatyczny, otwierany w dół, zamykany ręcznie. Amunicja ładowana ręcznie. Działo naprowadzane było ręcznie (część pod koniec wojny otrzymała napędy elektryczne). Żywotność lufy wynosiła ok. 600 strzałów.

Działa Mk. XVI montowano przede wszystkim po dwa na wspólnej lawecie, podnoszone razem, w podwójnych stanowiskach Mk. XIX, osłoniętych z przodu i częściowo z góry i po bokach maską przeciwodłamkową (półwieżach). Istniało kilka odmian maski, różniących się nieco wyglądem w tylnej części. Masa półwieży Mk. XIX wynosiła 16,8 t.

W znacznie mniejszej liczbie używano pojedynczych stanowisk Mk XX i Mk XXIV (tego ostatniego, dla dział Mk.XXI). Masa stanowiska Mk. XX - 10 t, Mk. XXIV - 8,63 t.

Używano dwóch rodzajów pocisków:

  • wybuchowy (HE)
  • przeciwpancerny (SAP)
  • szrapnel
  • oświetlający

Dane taktyczno-techniczne[edytuj | edytuj kod]

  • kaliber: 102 mm
  • długość armaty: 4839 cm
  • długość lufy: 4572 cm (L/45)
  • wielkość komory nabojowej: 8,387 dm³
  • kąt podniesienia: -10° +80°
  • szybkostrzelność: 15-20 strzałów/min
  • masa armaty: 2395 kg
  • masa naboju HE: 28,8 kg
  • masa naboju SAP: 30,28 kg
  • masa pocisku HE: 15,88 kg
  • masa pocisku SAP: 17,35 kg
  • długość naboju: 114,6 cm
  • prędkość wylotowa: 811 m/s
  • donośność (pociski HE): (dane różnią się w publikacjach)
    • pozioma: 18.150 m
    • pionowa: 11.890 km

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons