Armenia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy państwa w Azji. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Հայաստանի Հանրապետություն
Hajastani Hanrapetutjun

Republika Armenii
Flaga Armenii
Herb Armenii
Flaga Armenii Herb Armenii
Dewiza: (orm.) Մեկ Ազգ, Մեկ Մշակույթ
(transkr.) Mek Azg, Mek Mszakujt’

(Jeden Naród, Jedna Kultura)
Hymn: (orm.) Մեր Հայրենիք
(transkr.) Mer Hajrenik

(Nasza Ojczyzna)
Położenie Armenii
Język urzędowy ormiański
Stolica Erywań
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Serż Sarkisjan
Szef rządu premier Howik Abrahamian
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
138. na świecie
29 800[1] km²
1400 km² (4,7%)
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
138. na świecie
3,060,631[2]
102 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

10,55 mld[3] USD
3 305[3] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

20,35 mld[3] USD
5 829[3] USD
Jednostka monetarna dram (AMD)
Niepodległość od Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZSRR
21 września 1991
Religia dominująca chrześcijaństwo
Strefa czasowa UTC +4 - zima
UTC +5 - lato
Kod ISO 3166 AM
Domena internetowa .am
Kod samochodowy ARM
Kod samolotowy EK
Kod telefoniczny +374
Mapa Armenii
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Armenia w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Republika Armenii w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Armenia w Wikisłowniku

Armenia, Republika Armenii (Հայաստան - Hajastạn, Հայաստանի Հանրապետություն - Hajastani Hanrapetutjun) – państwo w Azji na Kaukazie Południowym. Armenia graniczy od północy z Gruzją, od południa z Iranem i z azerską eksklawą Nachiczewan, od wschodu z Azerbejdżanem, od zachodu z Turcją. Niepodległość uzyskała w 1991 r. w związku z rozpadem ZSRR. Armenia nie ma dostępu do morza. Stolicą Armenii jest obecnie Erywań, który jest też największym miastem w kraju. Od 1991 roku Armenia należy do Wspólnoty Niepodległych Państw.

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Armenii używana w niemal wszystkich językach pochodzi od perskiej nazwy Armanestân i Arman znalezionych w staroperskich inskrypcjach. Nazwa ta z kolei pochodzi od nazwy jednej z graniczących z Persją prowincji państwa Urartu, leżącej na terenie historycznych ormiańskich ziem, która z kolei została tak nazwana z uwagi na fakt, iż znaczną część jej populacji w owym czasie (ok. poł I tys. p.n.e.) stanowili Aramejczycy. Zgodnie ze średniowieczną europejską etymologią słowo Armen może odnosić się do starożytnej półlegendarnej postaci Arama, sławnego ze swych dzielnych czynów. Irańczycy używają nazwy "Armeni".
Sami Ormianie określają się mianem Hajer (orm. Հայեր), a swój kraj - Hajastan (ormian. Հայաստան). Pochodzenie tej nazwy jest nieznane. Sufiks –stan z języka perskiego znaczy "kraj", zatem Hajastan to kraj Hajów, czyli Ormian, jednak nie jest jasne, od czego pochodzi nazwa narodu. Popularne teorie, wywodzące się z etymologii ludowej, jakie powstały po przyjęciu chrześcijaństwa przez Ormian, nazwę tę wywodzą oni od imienia biblijnej postaci Haika, (orm. Հայք) - syna Togarmy, wnuka Gomera, prawnuka Jafeta i praprawnuka Noego), którego uważano za protoplastę narodu ormiańskiego. Zgodnie z tą ludową etymologią to na jego cześć Ormianie nazwali się Hajami, a kraj Haik lub Hajastan. W rzeczywistości nazwa kraju pochodzi prawdopodobnie od nazwy starożytnego państwa, znanego z kronik hetyckich pod nazwą Hajasa-Azzi lub Hajasa (orm. Հայասա), leżącego na terenie historycznej Armenii, a którego mieszkańcy mogli być przodkami Ormian.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Ustrój polityczny Armenii.

Obowiązuje konstytucja z 1995 roku przyjęta w referendum. Głową państwa jest prezydent, wybierany w wyborach powszechnych na 5-letnią kadencję. Władza ustawodawcza należy do jednoizbowego parlamentu (Zgromadzenie Narodowe) o 4-letniej kadencji. 131 deputowanych jest wybieranych w wyborach powszechnych. Władzę wykonawczą sprawuje rząd na czele z premierem, powoływanym przez prezydenta. Ministrów z rekomendacji premiera mianuje prezydent.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Armenii.

Armenia zajmuje północno-wschodnią część Wyżyny Armeńskiej. Około 90% kraju leży na wysokości ponad 1000 m n.p.m., największym wzniesieniem jest wygasły wulkan Aragac (4090 m n.p.m.). Jest to obszar aktywny sejsmicznie, ostatnie silne wstrząsy miały miejsce w 1988 i 1993 r. W rowie tektonicznym na wysokości 1900 m n.p.m. znajduje się największe na Kaukazie jezioro Sewan (powierzchnia 1240 km kwadratowych, a głębokość do 83 metrów). W południowo-zachodniej części kraju rozciąga się śródgórska kotlina Araracka, osiągająca wysokość 850–1000 m n.p.m. Najdłuższa rzeka Armenii Araks w swym środkowym biegu wyznacza granicę z Turcją i Iranem. Kraj bez dostępu do morza. Na równinach i przedwzgórzach Armenii panuje klimat podzwrotnikowy suchy o cechach kontynentalnych, z krótkimi, mroźnymi zimami i gorącymi latami. Średnia temperatura stycznia wynosi -3 °C,a lipca od 24 °C do 26 °C. Roczna suma opadów waha się od 200 do 500 mm. Na wyżej położonych obszarach panuje klimat umiarkowany, a na wysokości ponad 2000 m n.p.m. - chłodny górski. Średnia roczna suma opadów przekracza tu 800 mm.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: historia Armenii.

Ormianie swoje pochodzenie wywodzą od Hajka, prawnuka Noego (syn Togarma, syna Gomera, syna Jafeta), którego arka osiadła na górze Ararat (leżącej w dzisiejszej Turcji). Nazwa Armenia ma pochodzić od imienia ormiańskiego przywódcy Arama. W rzeczywistości Ormianie przywędrowali na teren Armenii już w czasach historycznych, z północy, przez Kaukaz albo przez Bałkany i Anatolię, po czym zasiedlili południowy Kaukaz i całą wschodnią połowę Azji Mniejszej. Armenia właściwa obejmuje nie tylko dzisiejszą Republikę Armenii, lecz również tereny dzisiejszej wschodniej Turcji (Wyżynę Armeńską) po górny Eufrat i wschodni kraniec gór Taurus, północną Mezopotamię (między jeziorami Urmia i Wan) oraz zachodni Azerbejdżan (ściślej - jego część leżącą w dzisiejszym Iranie).

Między XI a VII w. p.n.e. na terenach współczesnej Armenii istniało potężne królestwo Urartu, które zostało rozbite przez Scytów. W roku 782 p.n.e. wzniesione zostało miasto Erywań. W VI w. p.n.e. Armenię zajęli Persowie, a w 331 p.n.e. Aleksander Wielki. Armenia pozostawała pod władzą państw diadochów aż do 190 p.n.e. W I w. p.n.e. za panowania króla Tigranesa II z dynastii Artaksydów Armenia stała się najpotężniejszym państwem Azji Mniejszej, sięgającym od Morza Kaspijskiego do Śródziemnego i od Mezopotamii po Kaukaz. Po śmierci Tigranesa III Armenia utraciła mocarstwowy status, odgrywała jednak istotną rolę w rywalizacji między Rzymem a Partami.

Dzięki działalności św. Grzegorza Oświeciciela już w 301 (12 lat przed tym, gdy Konstantyn I Wielki zniósł prześladowania chrześcijan w Rzymie[4]) król Armenii Tiridates III ustanowił chrześcijaństwo religią państwową, co czyni Armenię najstarszym chrześcijańskim państwem świata[5]. W 406 ormiański mnich Mesrop Masztoc stworzył od podstaw alfabet ormiański, co przyczyniło się do bujnego rozwoju kultury. Po upadku królestwa armeńskiego w 428 zachodnia część Armenii znalazła się pod panowaniem Bizancjum, a wschodnia - Persji. Perski ucisk narodowy i religijny (próba narzucenia mazdaizmu) doprowadził do wybuchu w 451 powstania w obronie wiary i narodowości, które choć militarnie zakończyło się klęską (Bitwa pod Awarajr z 26 maja 451 roku), stłumione przez znacznie liczniejszych Persów, to jednak zmusiło ich do nadania Armenii szerokiej autonomii.

Mapa ukazuje lokalizację Armenii Małej

Z powodu wojny z Persami Kościół Ormiański nie mógł uczestniczyć w soborze chalcedońskim w 451 roku. Wskutek przekłamań i różnic językowych, a także machinacji politycznych Bizancjum, Ormianie odrzucili w roku 554 na synodzie w Dwinie postanowienia tego soboru potępiające monofizytyzm, tym samym odłączając się od Kościoła Powszechnego. W VII wieku Armenia została podbita przez Arabów i pozostawała pod ich panowaniem aż do 884. Od 885 do 1045 istniało kolejne niepodległe ormiańskie królestwo (Ani), podbite przez Bizancjum. W 1071 Armenia została podbita przez Turków.

W Cylicji na wybrzeżu Morza Śródziemnego powstało wówczas w 1080 roku stworzone przez uchodźców Królestwo Małej Armenii, sprzymierzone z krzyżowcami aż do czasu swego upadku w 1375 roku. Aż do XIX wieku praktycznie cała Armenia znalazła się pod panowaniem muzułmańskich Turków osmańskich, jednak Ormianie zdołali zachować swą religijną i narodową tożsamość, zaś ormiańscy uchodźcy wnieśli istotny wkład do kultury europejskiej. Ormianie systematycznie emigrowali z terenów zajętych przez Turków i Persów, w wyniku czego przeważająca większość Ormian mieszka dziś poza właściwą Armenią - w diasporze rozsianej po całym świecie.

W kolejnych wojnach w latach 1813 i 1828 Imperium Rosyjskie zdobyło na Imperium Osmańskim i Persji wschodnią Armenię, co znacznie poprawiło sytuację Ormian. W latach 1895 i 1915 władze tureckie przeprowadziły na ziemiach zachodniej Armenii dwie fale czystek etnicznych (ludobójstwa) znane dziś pod nazwą rzezi Ormian. W ich toku wymordowano 1-1,5 mln Ormian[6]. Po rewolucji październikowej w Rosji na Armenię z zachodu i wschodu napadli Turcy. Po ich przegranej w I wojnie światowej, w 1918 proklamowano utworzenie Demokratycznej Republiki Armenii. W 1920 roku Turcja zajęła większość jej terytorium, bolszewicy wcielili pozostałą część do Związku Radzieckiego, zaś ormiańska elita padła ofiarą stalinowskich czystek. Utworzono wówczas Armeńską SRR, która 12 marca 1922 weszła w skład Zakaukaskiej Republiki Radzieckiej i pozostała w niej do 5 grudnia 1936.

Po II wojnie światowej nastąpił wzrost gospodarczy i Armenia stała się najbogatszą spośród republik ZSRR. W latach 1975-1986 na emigracji działała organizacja terrorystyczna ASALA, stworzona przez diasporę ormiańską. Celem jej było wzięcie odwetu na Turcji za dokonaną rzeź Ormian z czasów I wojny światowej. Za rządów Gorbaczowa odżył spór z Azerbejdżańską SRR o Górski Karabach ("Arcach") - zamieszkany głównie przez Ormian obwód autonomiczny leżący na terenie Azerbejdżanu. Wskutek tego Turcja i Azerbejdżan nałożyły na Armenię blokadę gospodarczą. Sytuację gospodarczą dodatkowo pogorszyło w 1988 silne trzęsienie ziemi, które zniszczyło miasto Giumri oraz zmusiło władze do zamknięcia elektrowni atomowej Mecamor. W lipcu 1990 Armenia ogłosiła niepodległość, potwierdzoną w referendum 21 września 1991. Wkrótce potem stoczyła wojnę z Azerbejdżanem w obronie ormiańskiej ludności Górskiego Karabachu, tymczasowo zakończoną korzystnym dla niej zawieszeniem broni w 1994.

Information icon.svg Osobny artykuł: Konflikt o Górski Karabach.

W 1998 r. przywódca Ormian Górskiego Karabachu, Robert Koczarian, został wybrany prezydentem Armenii. Wybory parlamentarne w 1999 wygrał opozycyjny wobec prezydenta blok „Jedność”. Po zabójstwie Wazgena Sarkisjana premierem został Aram Sarkisjan. W 2000 zastąpił go Andranik Markarian.
W 2001 Armenia stała się pełnoprawnym członkiem Rady Europy. W 2005 w wyniku referendum przyjęto nowelizację konstytucji, zmieniającą ustrój Armenii z republiki prezydenckiej na republikę parlamentarną.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Sytuacja gospodarcza Armenii stopniowo poprawia się, nie jest też zła jak na standardy europejskie. Kraj pozostaje pod wpływem blokady gospodarczej ze strony Azerbejdżanu i Turcji; jedynymi otwartymi granicami pozostają granice z Gruzją i Iranem. W roku 1994 rząd, przy wsparciu MFW, rozpoczął ambitny program liberalizacji gospodarki, który od 1995 przyniósł wzrost gospodarczy i członkostwo w WTO. Armenia zdołała sprywatyzować większość małych i średnich przedsiębiorstw, ograniczyć inflację i ustabilizować walutę. Brak energii elektrycznej i paliw został rozwiązany poprzez ponowne uruchomienie elektrowni atomowej w Mecamor, co pozwoliło krajowi zostać eksporterem energii elektrycznej, ale powoduje naciski ze strony Unii Europejskiej. Rolnictwo jest niedoinwestowane, oparte na przestarzałych technologiach, wskutek czego kraj nie jest samowystarczalny żywnościowo. Uprawia się głównie zboża, herbatę, winorośl i tytoń. Sektor usług wytwarza tylko 20% PKB. Gospodarka Armenii nadal pozostaje blisko związana z Rosją. Pomoc dla kraju płynie głównie z diaspory.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Kraj podzielony jest na 10 prowincji (marzer, orm. մարզեր, l.poj. - marz, orm. մարզ) i jedno miasto wydzielone:

Prowincje Armenii
  1. Aragacotn
  2. Ararat
  3. Armawir
  4. Gegharkunik
  5. Kotajk
  6. Lori
  7. Szirak
  8. Sjunik
  9. Tawusz
  10. Wajoc Dzor
  11. Erywań (stolica)

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Miasta w Armenii.

10 Najludniejszych miast Armenii:

Społeczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Armenię zamieszkują 3,1 mln ludzi: 96,24% Ormian; 1,51% Kurdów; 0,51% Asyryjczyków; 0,29% Rosjan; 0,23% Ukraińców; po za tym: Gruzini, Grecy, Białorusini, Żydzi, Bałkarzy, Tatarzy i Mordwini. 95% obywateli deklaruje przynależność do Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego (ogólnie chrześcijanie stanowią 99% społeczeństwa, w tym członkowie innych Kościołów ormiańskich). W wyniku wojny opuściło Armenię około 200 tys. Azerów, przybyło zaś 260 tys. ormiańskich uchodźców z Azerbejdżanu. Z powodów historycznych większość Ormian mieszka poza granicami kraju, na Bliskim Wschodzie, w Rosji, Europie Zachodniej i Ameryce, zaś z powodu złej sytuacji gospodarczej nadal trwa silna emigracja. W latach 1991-2001 wyjechało z Armenii ok. 800 tys. Ormian.

Demografia Armeńskiej SRR i Armenii na podstawie spisów z lat1926–2001
Ethnic
group
spis 19261 spis 19392 spis 19593 spis 19704 spis 19795 spis 19896 spis 2001
Populacja  % Populacja  % Populacja  % Populacja  % Populacja  % Populacja  % Populacja  %
Ormianie 743 571 84,8% 1 061 997 82,8% 1 551 610 88,0% 2 208 327 88,6% 2 724 975 89,7% 3 083 616 93,3% 3 145 354 97,9%
Kurdowie 12 237 1,4% 20 481 1,6% 25 627 1,5% 37,486 1,5% 50 822 1,7% 56 127 1,7% 40 620 1,3%
Rosjanie 19 548 2,2% 51 464 4,0% 56 464 3,2% 66 108 2,7% 70 336 2,3% 51 555 1,6% 14 660 0,5%
Asyryjczycy 2 215 0,3% 3 280 0,3% 4 326 0,2% 5 544 0,2% 6 183 0,2% 5 963 0,2% 3 409 0,1%
Ukraińcy 2 286 0,3% 5 496 0,4% 5 593 0,3% 8 390 0,3% 8 900 0,3% 8 341 0,3% 1 633 0,1%
Grecy 2 980 0,3% 4 181 0,3% 4 976 0,3% 5 690 0,2% 5 653 0,2% 4 650 0,1% 1 176 0%
Żydzi 335 0% 512 0% 1 024 0.1% 1,047 0% 959 0% 720 0% 600 0%
Azerowie 76 870 8,7% 130 896 10,2% 107 748 6,1% 148 189 5,9% 160 841 5,3% 84 860 2,6%
Inni 17 683 2,0% 4 031 0,3% 5 667 0,3% 11 092 0,4% 8 590 0,3% 8 944 0,3% 4 640 0,1%
Suma 881 290 1 282 338 1 763 048 2 491 873 3 037 259 3 304 776 3 213 011
1 Source: [1]. 2 Source: [2]. 3 Source: [3]. 4 Source: [4]. 5 Source: [5]. 6 Source: [6].

Religijność[edytuj | edytuj kod]

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[7][8]:

Information icon.svg Osobny artykuł: Ordynariat Europy Wschodniej.
Information icon.svg Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w Armenii.
  • inne religie – 0,2% (<10 000)

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

W 2012 roku kraj ten odwiedziło 843 tys. turystów (11,3% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 451 mln dolarów[9].

Święta państwowe[edytuj | edytuj kod]

Święta państwowe
Data Polska nazwa
1 stycznia Nowy Rok
6 stycznia Boże Narodzenie/Epifania
28 stycznia Dzień Wojska
7 kwietnia Dzień Macierzyństwa i Piękności
zgodnie z kalendarzem juliańskim Wielkanoc
24 kwietnia Dzień Pamięci Zagłady (Rzezi Ormian)
9 maja Dzień Zwycięstwa
28 maja Dzień Pierwszej Republiki
5 lipca Dzień Konstytucji
21 września Święto Niepodległości
7 grudnia Dzień Pamięci Trzęsienia Ziemi (w Giumri)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. The World Factbook (ang.). [dostęp 2 stycznia 2009].
  2. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  4. Jest to data tradycyjna - ostatnie badania wskazują, że mogło to być w 313 lub 314 r. (K. Stopka, Armenia Christiana. Unionistyczna polityka Konstantynopola i Rzymu a tożsamość chrześcijaństwa ormiańskiego (IV-XV w.), Kraków 2002, ISBN 83-88857-34-7)
  5. Praca zbiorowa pod redakcja Aleksandra Krawczuka, 2005, Wielka Historia Świata Tom 3 Świat okresu cywilizacji klasycznych, ss. 418, Oficyna Wydawnicza FOGRA, ISBN 83-85719-84-9.
  6. Dariusz Kołodziejczyk, 2000, Turcja, Wyd. TRIO, ISBN 83-85660-95-x
  7. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-20].
  8. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-20].
  9. UNWTO Tourism Highlights, 2013 Edition (ang.). UNWTO, 06 2013. [dostęp 2014-02-04]. s. 8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]