Armia Ludowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Armia Ludowa
AL
Armia Ludowa
Orzełek Armii Ludowej
Państwo  Polska
Historia
Sformowanie 1 stycznia 1944
Rozformowanie 29 lipca 1944 połączona dekretem PKWN z 1 armią Polską w jednolite Wojsko Polskie, ostatnie oddziały zostały scalone z WP w lutym 1945
Pierwszy dowódca Michał Rola-Żymierski
Dane podstawowe
Podporządkowanie Krajowa Rada Narodowa
Polska Partia Robotnicza
Wikimedia Commons
Pomnik poświęcony Armii Ludowej (Szprotawa)

Armia Ludowa (AL) – konspiracyjna organizacja zbrojna Polskiej Partii Robotniczej (PPR) w okupowanej przez III Rzeszę Polsce, utworzona na mocy dekretu Krajowej Rady Narodowej z 1 stycznia 1944 i formalnie tej Radzie podporządkowana, faktycznie powstała z przekształcenia Gwardii Ludowej i w pełni podlegała ośrodkom dowódczym w ZSRR[1].

Pierwszym Naczelnym Dowódcą AL został mianowany Michał Żymierski, ps. „Rola”.

Powstanie AL[edytuj | edytuj kod]

AL powstała na bazie Gwardii Ludowej (GL), formacji zbrojnej PPR. W skład weszły ponadto inne pomniejsze ugrupowania: oddziały bojowe Związku Walki Młodych, część pododdziałów Batalionów Chłopskich, Milicji Ludowej Robotniczej Partii Polskich Socjalistów, Okręg Częstochowski Socjalistycznej Organizacji Bojowej i niektórych pododdziałów wchodzącej w skład Armii Krajowej Gwardii Ludowej WRN. Jednakże akcja scaleniowa formacji zbrojnych komunistów i organizacji lewicowych nie w pełni powiodła się[2].

Samodzielność (do lipca 1944) wobec Armii Ludowej zachowywały oddziały Polskiego Sztabu Partyzanckiego (PSzP) z 1 Armii Polskiej w ZSRR.

Zadania[edytuj | edytuj kod]

Zadaniem Armii Ludowej była walka z niemieckim okupantem oraz dywersja na korzyść Armii Czerwonej, co oznaczało niejednokrotnie rabunkowe rekwizycje na polskiej ludności, a także fizyczną eliminację żołnierzy Armii Krajowej (AK)[3] i innych organizacji podziemnych nieuznających dominacji sowieckiej. Na kontrolowanym przez siebie terenie AL zwalczała działalność band rabunkowych. W ramach działalności dywersyjnej partyzanci AL niszczyli niemieckie linie komunikacyjne, obiekty łączności, dokonywali akcji sabotażowych niszczących gospodarkę okupanta niemieckiego na obszarze Polski. Armia Ludowa także zdecydowanie zwalczała niemieckie akcje pacyfikacyjne. W wyniku tych wielokierunkowych działań doszło do kilku dużych bitew z oddziałami niemieckimi: pod Rąblowem, pod Ewiną, pod Gruszką, w lasach lipskich i janowskich oraz w Puszczy Solskiej.

Po wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej głównym zadaniem AL stał się udział w organizowaniu i obronie tworzonego przez Polską Partię Robotniczą systemu władzy opartej na wzorcach sowieckich. W związku z tym żołnierze AL stanowili główną grupę, z której rekrutowano funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i Milicji Obywatelskiej. Duża liczba partyzantów AL zasiliła także oddziały Armii Berlinga.

Bieżące stosunki Armii Ludowej z Armią Krajową nie obejmowały planów dotyczących ustroju powojennej Polski a ograniczały się tylko do sporadycznej współpracy wojskowej. W instrukcji dowódcy Armii Krajowej Tadeusza Bora-Komorowskiego z 12 lipca 1944 roku oddziały AL nazywane były „bandami komunistycznymi”[4]. W swoich raportach informowała o donosach NSZ-owców na oddziały partyzantki komunistycznej funkcjonariuszom gestapo[5].

Struktura organizacyjna[edytuj | edytuj kod]

Organizacja Armii Ludowej 1944-1945

Armia Ludowa działała na całym obszarze Polski okupowanym przez Niemców: Generalnego Gubernatorstwa i ziem wcielonych do III Rzeszy.

Na czele Armii Ludowej stało Dowództwo Główne powołane 1 stycznia 1944, w składzie:

W skład Sztabu Głównego wchodziły:

  • Kwatera Główna
  • I Operacyjny
  • II Informacji
  • III Organizacyjny
  • IV Zaopatrzenia i broni
  • V Propagandy
  • VI Bezpieczeństwa
  • Biuro Sztabu Głównego (BSG)
  • Służba Techniczno-Wydawnicza (STW)

Wydział VI Kontrwywiadowczy, stanowił ekspozyturę wywiadu sowieckiego, do którego zadań należało m.in. zbieranie wiadomości o AK i innych polskich organizacjach podziemnych[6].

Terenową strukturę organizacyjną tworzyły obwody (odpowiadające w przybliżeniu województwom), okręgi, podokręgi, powiaty, rejony (dzielnice) i garnizony.

  • Obwód II (lubelski) – dowódcy: ppłk Mieczysław Moczar, ps. „Mietek” (do 9 czerwca 1944, ppłk Grzegorz Korczyński, ps. „Grzegorz” (3-20 lipca 1944)
    • Okręg 4 (Lublin) – dowódca: por. Franciszek Woliński, ps. „Franek”
    • Okręg 5 (Janów Lubelski) – dowódca: por. Tadeusz Szymański, ps. „Lis”
    • Okręg 6 (Siedlce; w czerwcu 1944 został włączony do obwodu I warszawskiego) – dowódca: por. Stanisław Laskowski, ps. „Leśny”
  • Obwód V (śląski) – dowódca: por. Józef Faruga, ps. „Granat” (6 sierpnia 1944 – styczeń 1945; wiosną 1944 utracono z tym okręgiem łączność i z tego powodu, do końca okupacji na tym terenie, prowadził on działalność samodzielnie)
    • Okręg Zagłębie – dowódca: por. Edward Chmielewski, ps. „Mały”
    • Okręg Bielsko – dowódca: por. Józef Faruga, ps. „Granat”
    • Okręg Katowice – dowódca: por. Wiktor Szostak, ps. „Jakubowicz”
    • Okręg Chrzanów (od sierpnia 1944) – dowódca: por. Stanisław Wałach, ps. „Zdzich”

Na podstawie dekretu Krajowej Rady Narodowej z 21 lipca 1944, w wyniku połączenia Armii Ludowej z Armią Polską w ZSRR, utworzono Wojsko Polskie. Od tego czasu oddziały AL na terenach okupowanych w większości używały dotychczasowych – AL-owskich – nazw, ale część formalnie obowiązującej – Oddziały Partyzanckie WP. 22 lipca 1944 utworzono powołane Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego, do którego z Naczelnego Dowództwa AL weszli:

Naczelny Dowódca WP podporządkował 23 lipca wszystkie oddziały PSzP – obwodom AL rozkazem przekazanym drogą radiową. W ciągu lipca 1944 roku wszyscy członkowie Dowództwa Głównego AL znaleźli się na terenach wyzwolonych a dowodzenie AL przeszło w ręce naczelnego dowódcy WP.

Liczebność[edytuj | edytuj kod]

Dokładna liczba żołnierzy AL nie jest znana. Piotr Matusak pisał o 45 897, Józef Garas i Ryszard Nazarewicz o 60 tys., a Norman Davies nawet o 100 tys. żołnierzy[7]. Te rozbieżności, które już trudno zweryfikować wynikają z tego, że w okresie PRL liczebność zawyżano lub celowo podawano nieścisłe dane aby podnieść rangę tego ugrupowania.[potrzebne źródło]

Według Nowej Encyklopedii Powszechnej PWN AL na początku 1944 r. liczyła 6-8 tys. ludzi, w lipcu 1944 – około 30 tys., natomiast polowe siły partyzanckie w lipcu 1944 liczyły 6 tys. ludzi (w tym 40% w brygadach podległych PSzP), głównie w brygadach AL[8]. Według Piotra Gontarczyka wiosną 1944 maksymalna liczba konspiracji komunistycznej to 5 tys., z czego tylko część była w AL[9], a do końca lata 1944 przez szeregi AL przewinęło się zaledwie 2-3 tys. partyzantów. Późniejszy wzrost aktywności i liczebności był związany ze zbliżającym się frontem sowiecko-niemieckim, a oddziały AL zasilały głównie zrzuty sowieckich skoczków spadochronowych (powodowało to, że władzę w AL przejmowały czynniki związane bezpośrednio z ZSRR, a nie z PPR)[10].

Jednostki partyzanckie[edytuj | edytuj kod]

Armia Ludowa składała się z oddziałów polowych (oddziałów, batalionów i brygad partyzanckich), grup wypadowych (bojowo-dywersyjnych), jednostek garnizonowych (zorganizowanych na ogół w sekcje, drużyny, plutony, kompanie), a na terenach silnie uprzemysłowionych także z grup sabotażowych działających w zakładach przemysłowych. Brygady były największymi oddziałami polowymi liczącymi po 150-750 żołnierzy. Jednostki garnizonowe stanowiły oparcie i rezerwę kadrową dla działalności oddziałów partyzanckich oraz grup wypadowych.

Brygady:

Oddziały podległe Polskiemu Sztabowi Partyzanckiemu (PSzP)

Według danych ankietowych 74% żołnierzy AL było pochodzenia chłopskiego a 25% robotniczego. Brygady podlegały dowództwom obwodów, zaś bataliony i kompanie – dowództwom brygad, a w przypadku ich braku na danym terenie – dowództwu okręgów.

Oprócz brygad działały także mniejsze jednostki: bataliony i oddziały, m.in. Batalion im. Czwartaków.

Spośród 99 działających w 1944 roku jednostek partyzanckich AL 56 wywodziło się z GL lub ZWM, 12 z oddziałów PSzP, 12 z BCh, 8 z AK, 4 z Milicji Ludowej RPPS, 7 z innych organizacji (GL PPS, PAL i inne)[2].

W partyzantce AL oprócz Polaków walczyli także zbiegli z niewoli niemieckiej jeńcy radzieccy oraz ukrywający się przed zagładą Żydzi, ale nie stanowili oni znaczących grup tworząc tylko drużyny, plutony lub co najwyżej kompanie w składzie oddziałów i brygad AL.

Oddziały AL współdziałały przede wszystkim z partyzantką radziecką, często z BCh, czasem także z AK. Wspólnie z BCh i AK wzięły udział w utworzeniu i obronie tzw. „Republiki Pińczowskiej”, czyli obszaru opanowanego przez partyzantów o powierzchni około 800 km², zamieszkanego przez prawie 100 tys. ludzi, położonego w pobliżu przyczółka sandomierskiego.

W lipcu 1944 dowództwo AL podpisało porozumienie o współdziałaniu i współpracy z Korpusem Bezpieczeństwa, zaś we wrześniu 1944 z Polską Armią Ludową. Nawiązano też kontakty organizacyjne z niektórymi okręgami Batalionów Chłopskich i Socjalistycznej Organizacji Bojowej.

Godłem AL był piastowski orzeł, a hymnem pieśń „Gdy naród do boju wystąpił z orężem”.

Kadra i uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

Kadrę dowódczą stanowili głównie przeszkoleni i awansowani partyzanci (w Warszawie, na Lubelszczyźnie i Kielecczyźnie zorganizowano kursy oficerskie), ale też członkowie grup Polskiego Sztabu Partyzanckiego (PSzP), oficerowie i podoficerowie rezerwy przedwojennego WP oraz podoficerowie i oficerowie przechodzący z innych organizacji, m.in. Armii Krajowej, a także byli oficerowie i podoficerowie Brygad Międzynarodowych walczący przed wojną w Hiszpanii.

Uzbrojenie i sprzęt Armia Ludowa zdobywała przede wszystkim na nieprzyjacielu, ale otrzymywała też od Polskiego Sztabu Partyzanckiego (zwłaszcza od lipca 1944) jej zrzuty drogą lotniczą. Łącznie oddziały PSzP i AL otrzymały tą drogą: 4653 pistolety maszynowe, 1417 karabinów, 246 rkm-ów, 82 rusznic ppanc, 49 moździerzy, 8 tys. granatów, 3 mln naboi oraz 16 ton materiałów wybuchowych.

Przysięga Armii Ludowej[edytuj | edytuj kod]

Przysięgam w obliczu Narodu Polskiego, że twardo i do ostatnich sił walczyć będę o jego wyzwolenie i nieugięcie stać będę na straży praw jego.
Przysięgam, że wydane mi rozkazy wypełniać będę ściśle i sumienie.
Przysięgam, że dochowam tajemnicy wojskowej i nie zdradzę jej nawet wobec najokrutniejszych tortur.[11]

Działalność bojowa[edytuj | edytuj kod]

Oddział partyzancki Armii Ludowej w lasach Lubelszczyzny

Armia Ludowa główny wysiłek bojowy, w celu wsparcia Armii Czerwonej na zapleczu frontu radziecko-niemieckiego, skierowała na niszczenie linii komunikacyjnych na obszarze okupowanej Polski, łączności wroga. Ponadto atakowała aparat terroru okupanta (obrona ludności cywilnej przed wysiedleniami), organizowała sabotaż w gospodarce, walczyła z ekspedycjami pacyfikacyjnymi i antypartyzanckimi[12]. Odbijano też więźniów. Największa taka akcja AL to atak 12 grudnia 1944 przez oddział J. Gałki, ps. „Kędziora” na obóz pracy karnej w Byczkach k. Skierniewic i uwolnienie 160 więźniów. Największa akcja w dziele zdobywania broni na wrogu to atak 23 marca 1944 grup wypadowych na magazyn uzbrojenia w Markach k. Warszawy i zdobycie w nich 200 karabinów, 10 pistoletów maszynowych i 2 rkm-ów oraz dziesiątków tysięcy naboi.

17 kwietnia 1944 specjalna grupa bojowa przy Sztabie Głównym AL, dowodzona przez ppłk Jerzego Fonkowicza przeprowadziła wraz z gestapo akcję zdobycia archiwum Delegatury Rządu na Kraj przy ul. Poznańskiej 12. W jej wyniku rozbiciu uległa newralgiczna sieć konspiracji Armii Krajowej, a AL uzyskała dane o przedwojennych agentach policji w szeregach ruchu komunistycznego[13].

Główną jednak uwagę skupiano na rozwijaniu działalności partyzanckiej w polu.

Bitwy partyzanckie[edytuj | edytuj kod]

14 maja 1944 Bitwa pod Rąblowem – zgrupowanie AL (600 ludzi) razem z plutonem OP-44 AK i oddziałami partyzantki radzieckiej (300 ludzi) w ogólnej sile ponad 900 ludzi dowodzone przez ppłk Mieczysława Moczara, ps. „Mietek” stoczyły całodzienną bitwę z pięcioma batalionami dywizji SS „Wiking”, realizującymi przeciwpartyzancką operację „Maigewitter”, a później przebiły się z okrążenia.

Od 9 do 25 czerwca 1944 w Lasach Janowskich i Lipskich oraz Puszczy Solskiej na Lubelszczyźnie. W czasie pierwszej fazy operacji Sturmwind I siły niemieckie dowodzone przez dowódcę okręgu wojskowego GG generała S. Haenicke, liczące 25 tys. żołnierzy (3 dywizje piechoty, Korpus Kawalerii Kałmuckiej, pułki: ochronny, policji, szkolny oraz mniejsze oddziały, policję i żandarmerię), wspierane przez czołgi, samochody pancerne, artylerię, lotnictwo po kilku dniach walk okrążyły 14 czerwca nad rzeką Branwią oddziały partyzantki radzieckiej, AL, BCh i stuosobowy oddział AK por. „Konara”. W tej sytuacji dowódcy okrążonych oddziałów zdołali wyłonić wspólne dowództwo na czele z ppłk Nikołajem Prokopiukiem, któremu podlegało ponad 3 tys. partyzantów. Po całodziennej ciężkiej bitwie toczonej głównie w rejonie Porytowego Wzgórza, nocą, w sposób zorganizowany, zabierając rannych, tabory i ciężki sprzęt, wydostali się z okrążenia i po czterdziestokilometrowym marszu w większości przeszli do Puszczy Solskiej. W bitwie tej zginęło, zmarło z ran albo dostało się do niewoli 200 partyzantów. Niemcy ponieśli większe straty: Wehrmacht 495 zabitych i rannych, nie są znane straty policji, żandarmerii i Kałmuków. 22 czerwca 1944 roku znajdujące się w puszczy oddziały AL i PSzP (około 800 partyzantów), dowodzone przez kpt. Ignacego Borkowskiego, ps. „Wicek”, partyzanci radzieccy (ponad 2 tys. ludzi), dowodzeni przez ppłk Prokopiuka oraz stacjonujące tu zgrupowanie AK i BCh (około 1 tys. ludzi), dowodzone przez mjr E. Markiewicza, ps. „Kalina”, zostały ponownie okrążone przez wzmocnione siły Niemców realizujących drugą fazę operacji „Sturmwind II”. Tym razem nie udało się wyłonić wspólnego dowodzenia i uzgodnić współdziałania z AK. Partyzanci AL po całodziennej bitwie przebili się w nocy z 22 na 23 czerwca pod Góreckiem Kościelnym tracąc około 200 ludzi, za cenę utraty 150 żołnierzy powiodła się także kolejna (trzecia) próba przebicia wyjścia z okrążenia, tym razem przez zgrupowania radzieckie, podjęta w nocy z 23 na 24 czerwca pod wsią Kozaki. Zgrupowania AK, BCH nie podjęły próby zorganizowanego przebicia się i zostały zniszczone pod Osuchami do 25 czerwca. Większość partyzantów wraz z mjr „Kaliną” poległa, wszystkich jeńców Niemcy rozstrzelali. Była to największa bitwa partyzancka stoczona na ziemiach polskich w okresie II wojny światowej.

Na przełomie lipca i sierpnia 1944 Brygada AL im. Ziemi Krakowskiej brała udział wraz z oddziałami AK i BCh w walkach o Republikę Pińczowską, staczając bitwy pod Młodzawami i w Skalbmierzu.

12 września 1944 pod Ewiną w powiecie radomszczańskim bitwa 3 brygady AL im Bema (około 600 partyzantów [14] oraz 15 skoczków z PSzP) dowodzonej przez kpt. B. Borutę, ps. „Hanicz” z oddziałami hitlerowskimi liczącymi 6 tys. żołnierzy, wspieranymi przez czołgi, artylerię i lotnictwo, zakończona wyjściem partyzantów z okrążenia.

W dniach 29-30 września pod Gruszką w powiecie koneckim połączone oddziały brygad AL oraz partyzantów radzieckich, w ogólnej sile 1500 partyzantów, dowodzone przez mjr Henryka Połowniaka, ps. „Zygmunt”, po bitwie z hitlerowcami (5 tysięcy żołnierzy wspieranych przez czołgi i artylerię) przełamały okrążenie.

Na wcielonych do III Rzeszy ziemiach polskich oddziały AL stoczyły największą bitwę partyzancką pod Pokrytkami w powiecie Ciechanów, 20 sierpnia gdzie dwa bataliony AL starły się z batalionem Waffen SS wspieranym przez samochody pancerne, własowców, żandarmerię oraz artylerię i lotnictwo.

Udział AL w powstaniu warszawskim[edytuj | edytuj kod]

Mimo sprzeciwu części kierownictwa PPR, które wydało AL rozkaz włączenia się do walk w Warszawie dopiero w przypadku natarcia na stolicę Armii Czerwonej[15] część oddziałów AL walczyło w powstaniu warszawskim. Według różnych danych początkowo brało w nim udział od 270 żołnierzy AL[15][16] i 120[15] ludzi z lewicowo-socjalistycznej Polskiej Armii Ludowej, do kilkuset[8]. Najnowsze badania historyczne podają liczbę 500[17][18] żołnierzy AL biorących udział w walkach powstańczych. Jednocześnie jeden z dowódców PAL, płk Julian Skokowski, prowadził działania dezinformacyjne ogłaszając jeszcze 31 lipca 1944 nieprawdziwą informację, iż dowództwo AK uciekło z Warszawy[15], podpisując się pod plakatami z tą informacją jako generał dywizji.

AL oficjalnie przyłączyła się do walk 2 sierpnia na wydany tego dnia rozkaz dowódcy okręgu AL Warszawa-miasto, mjr Bolesława Kowalskiego, ps. „Ryszarda”, wydany w uzgodnieniu z oficerami Sztabu Głównego AL, podporządkowując się taktycznie AK i dokonując mobilizacji swoich zaskoczonych wybuchem sił w Warszawie lewobrzeżnej. Jeszcze we wrześniu 1944 sowieci wysłali do sztabu AL w Warszawie kpt. Iwana Kołosa[17], mającego informować Stalina o sytuacji w Warszawie, który został zaopatrzony przez NKWD w fałszywe dokumenty na nazwisko Kołosowski i zrzucony 21 września na spadochronie nad miastem.

Pierwszy zwarty oddział AL, zmobilizowany na odgłos strzałów i dowodzony przez ppor. Zbigniewa Paszkowskiego, ps. „Stach”, przystąpił do walk na Woli już wieczorem 1 sierpnia, zaś na Starówce włączyły się tego dnia do walk znajdująca się tam część 3 kompanii batalionu „Czwartaków” z jej dowódcą por. R. Suskim, ps. „Żarłok”, grupa specjalna okręgu warszawskiego AL por. N. Bielińskiego, ps. „Skóra” oraz drużyny, sekcje oraz pojedynczy żołnierze AL. Ostatecznie najsilniejsze zgrupowania AL walczące w powstaniu, liczące w sumie około 400 żołnierzy, znajdowały się na Woli i Starówce z batalionem „Czwartaków” na czele, dowodzone przez dowódcę okręgu Warszawa-miasto AL mjr Bolesława Kowalskiego, ps. „Ryszard”, a podporządkowane taktycznie Grupie „Północ” AK. W składzie zgrupowania AL na Starówce walczył też pluton Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB). Zwarte oddziały AL walczyły też w Śródmieściu, na Żoliborzu Czerniakowie.

Tablica upamiętniająca członków sztabu Armii Ludowej poległych w powstaniu warszawskim na kamienicy przy ul. Freta 16 w Warszawie
Grób członków Sztabu AL na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach

Po śmierci mjr „Ryszarda”, który zginął wraz z innymi członkami Sztabu warszawskiej AL pod zwałami zbombardowanego domu przy ul. Freta na Starówce, 26 sierpnia dowództwo AL w Warszawie przejął zastępca szefa Sztabu Głównego AL mjr Józef Małecki, ps. „Sęk”. 26 i 27 sierpnia część oddziałów AL bez rozkazu[19] dowództwa powstania warszawskiego wycofała się kanałami na Żoliborz, a 28 sierpnia większość oddziałów AL opuściło tę drogą Warszawę[20][21] i od tego momentu nie brała udziału w walkach. Dowodzący powstaniem warszawskim gen. Antoni Chruściel potraktował to jako ucieczkę i nakazał zatrzymywanie żołnierzy AL u wylotu kanałów na Żoliborzu i traktowanie ich jako dezerterów[19]. Z grupy 160 ludzi zatrzymanych żołnierzy AL udało się sformować 36-osobowy pluton szturmowy walczący później na barykadzie w rejonie ulic Mostowa-Boleść.

Poza oddziałami zwartymi AL pojedynczy żołnierze, sekcje i drużyny AL, ZWM i Milicji Ludowej RPPS walczyli także w składzie oddziałów AK, nie ujawniając na ogół swojej przynależności organizacyjnej a część żołnierzy znalazła się także w PAL.

15 września AL wraz z Korpusem Bezpieczeństwa (KB) i Polską Armią Ludową (PAL) utworzyła Połączone Siły Zbrojne AL, PAL i KB a mjr Małecki został szefem sztabu ich dowódcy – płk Skokowskiego z PAL.

Dwóch oficerów warszawskiej AL: por. Edwin Rozłubirski, ps. „Gustaw” i por. Jan Szelubski, ps. „Leszek”, zostało odznaczonych przez gen. „Bora” Komorowskiego orderem Virtuti Militari, a kilku Krzyżami Walecznych.

Obrona Republiki Pińczowskiej[edytuj | edytuj kod]

Pomnik bohaterów Republiki Pińczowskiej u podnóża Góry Byczowskiej

Mimo konfliktu z Armią Krajową i rządem londyńskim, Armia Ludowa wspóluczestniczyła w utworzeniu i obronie tzw. „Republice Pińczowskiej. Republika była terenem o powierzchni około 800 km², zamieszkanego przez prawie 100 tys. ludzi, położonego w pobliżu przyczółka sandomierskiego, przejściowo wyzwolonym w okresie od 24 lipca do 12 sierpnia 1944 przez wspólny wysiłek zbrojny AK, AL i BCh[22][23]. Z oddziałów AL na terenie republiki sformowano 1 Brygadę AL im. Bartosza Głowackiego. Reprezentantem AL i BCh we władzach republiki była „Pińczowska Konspiracyjna Powiatowa Rada Narodowa”, która współrządziła wyzwolonym rejonem wspólnie z delegatem powiatowym Rządu RP na Uchodźstwie i komendantem obwodu AK[24].

Powstanie Wojska Polskiego[edytuj | edytuj kod]

Rozkazem nr 1 Naczelnego Dowódcy WP gen. Michała Roli-Żymierskiego i Szefa Sztabu płk Mariana Spychalskiego z 29 lipca 1944 roku, z połączenia Armii Ludowej i Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR (1943-1944) utworzono Wojsko Polskie[25]. Pozostałe jeszcze za linią frontu oddziały partyzanckie AL używały albo dotychczasowej nazwy albo formalnej nazwy – „Oddziały Partyzanckie Wojska Polskiego”.

Epilog[edytuj | edytuj kod]

Późną jesienią 1944 część oddziałów i brygad partyzanckich AL przebiła się na tereny wyzwolone, a pozostałe skadrowały swoje stany w związku z nadchodzącym okresem zimowym, niepomyślnym dla partyzantki. W wyniku styczniowej ofensywy Armii Czerwonej, kiedy już z całego obszaru przedwojennej Polski usunięto okupanta niemieckiego, Okręgi i skadrowane oddziały partyzanckie AL zakończyły działalność do końca stycznia 1945.

Od momentu swojego powstania (1 stycznia 1944) AL przeprowadziła w sumie 1550 akcji zbrojnych przeciwko okupantowi, w tym 774 wymierzonych w transport i łączność (co najmniej 326 akcji na transporty kolejowe, 47 na tory, mosty i urządzenia stacyjne), 117 akcji na drogach i mostach, 21 uderzeń na urządzenia łączności), 220 akcji przeciwko aparatowi terroru, 190 wymierzonych w obiekty gospodarki i administracji. Stoczono 380 walk z siłami Wehrmachtu, SS i policji, z których kilka nosiło charakter dużych bitew partyzanckich[12]. Na terenach wyzwolonych żołnierze AL wstępowali do Wojska Polskiego i stanowili główną grupę zasilającą szeregi tworzonej Milicji Obywatelskiej, a także UB.

Współcześnie przy Zarządzie Głównym Związku Kombatantów Rzeczypospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych działa Rada Krajowa Żołnierzy Armii Ludowej[26].

Kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

W 2007 rozgorzał spór wokół projektu nowelizacji obecnego prawa kombatanckiego. Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych przygotował nowelizację dotychczasowych zapisów dotyczących kombatantów („Projekt ustawy o kombatantach, uczestnikach walki cywilnej z lat 1914-1945, działaczach opozycji wobec dyktatury komunistycznej oraz niektórych ofiarach represji systemów totalitarnych”), który w pierwszej połowie tegoż roku miał trafić do Sejmu RP. Zakładał on odebranie uprawnień kombatanckich osobom służącym w Armii Czerwonej lub polskich organizacjach podziemnych, których działania były wymierzone w suwerenność, niepodległość i integralność Rzeczypospolitej Polskiej. Ich wykaz sporządził Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wraz z Instytutem Pamięci Narodowej zaliczając do nich m.in. PPR i jej formacje zbrojne, Gwardię Ludową i Armię Ludową[27]. Według autorów projektu taka działalność, jako niezwiązana z walką o niepodległość Polski, nie powinna być honorowana specjalnymi przywilejami kombatanckimi. Projekt miał symboliczny charakter, gdyż większość żołnierzy AL i GL pod koniec II wojnie światowej i po jej zakończeniu wstąpiła do Wojska Polskiego, Milicji Obywatelskiej oraz innych formacji a proponowane zmiany nie ograniczały uprawnień kombatanckich wynikających z członkostwa w tych organizacjach.

W marcu 2007 Rada Krajowa Żołnierzy Armii Ludowej w wydanym oświadczeniu oprotestowała projekt, żądając wycofania z niego kontrowersyjnych zapisów i uznała je za skandaliczne. Płk Tadeusz Szymański, przewodniczący Rady Krajowej Środowiska Żołnierzy Armii Ludowej, nie wykluczył pozwania autorów projektu do sądu. Ze względu na samorozwiązanie się Sejmu V kadencji projekt nie został rozpatrzony. 3 września 2007 r. Rada Legislacyjna Sejmu RP wyraziła kilka zastrzeżeń dotyczących proponowanych zmian w projekcie, zaznaczając, iż po niezbędnych poprawkach projekt nadaje się jednak do dalszych prac legislacyjnych[28].

W tymże 2007 Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN w Poznaniu prowadziła jeszcze kilkuletnie śledztwo w sprawie zamordowania w dniu 4 maja 1944 w Owczarni przez oddział Armii Ludowej[29], 18 żołnierzy z 15 Pułku Piechoty Armii Krajowej „Wilków” i usiłowania zabójstwa 13 innych (mord w Owczarni). Propaganda okresu PRL przez długi okres twierdziła, że było odwrotnie. Instytut Pamięci Narodowej w lipcu 2007 umorzył postępowanie w tej sprawie z powodu dużego dystansu czasowego, śmierci potencjalnych świadków i braku dostatecznych dowodów potwierdzających popełnienie zbrodni przeciwko ludzkości. Takie postanowienie otrzymał ostatni żyjący żołnierz oddziału AK, który uczestniczył w tym wydarzeniu – Edward Szanc-Leźnicki, ps. „As”[30].

Information icon.svg Osobny artykuł: Zbrodnia w Owczarni.

Od 2001 toczy się także proces przeciwko członkowi Rady Krajowej Żołnierzy AL – Stanisławowi Supruniukowi, zwanemu „katem Rzeszowszczyzny”.

Pisma wydawane przez AL[edytuj | edytuj kod]

  • Gwardzista” – dwutygodnik, organ prasowy Sztabu Głównego AL
  • Armia Ludowa” – centralny organ prasowy AL, wydawany w Warszawie (pierwszy numer wydany 1 lutego 1944 roku), dwutygodnik (w czasie powstania dziennik)
  • „Wiadomości Radiowe”
  • „Instruktor dla Propagandzistów w Armii Ludowej”
  • „Uczymy się walczyć” – miesięcznik szkoleniowo-instruktażowy
  • „Tygodniowy Przegląd Prasowy” – tygodnik Oddziału II, Informacji Sztabu Głównego AL

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Walki partyzantów polskich walczących w Armii Ludowej zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie, napisem na jednej z tablic po 1945 r. „ARMIA LUDOWA”.

Przypisy

  1. Gwardia Ludowa, Armia Ludowa. Ostatni dostęp: 2014-02-06
  2. 2,0 2,1 Mieczysław Wieczorek: Armia Ludowa Powstanie i organizacja 1944-1945. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1979, s. 152 i następne, 270. ISBN 83-11-06225-0.
  3. Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy (1941-1944).
  4. Tadeusz Żenczykowski: Polska lubelska 1944. Warszawa, 1990. s. 257-259.
  5. Armia Krajowa w dokumentach. Październik 1944 – lipiec 1945, Tom 5, 1991, s. 131.
  6. Ryszard Terlecki: Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944-1990. Kraków: 2007. s. 18.
  7. Norman Davies: Boże igrzysko. Historia Polski. Kraków: Znak, 1999, s. 926. ISBN 83-7006-911-8. „Szeregi Gwardii Ludowej, a później jej następczyni, Armii Ludowej (AL), nigdy nie przekroczyły liczby 100 tys. członków”.
  8. 8,0 8,1 Nowa Encyklopedia Powszechna PWN. T. 1. Warszawa: 2004, s. 346-347. ISBN 83-01-14179-4.
  9. Piotr Gontarczyk: Polska Partia Robotnicza... s. 339.
  10. Piotr Gontarczyk: Polska Partia Robotnicza... s. 357-358.
  11. Bitwy partyzanckie. Ruch oporu w Polsce 1944-1945. Warszawa: KAW, 1987, s. 40. ISBN 83-03-02048-X.
  12. 12,0 12,1 Wieczorek: Armia Ludowa Działalność bojowa 1944-1945. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1984, s. 321-333. ISBN 83-11-07052-0.
  13. Janusz Marszalec: Zdobycie Archiwum Delegatury Rządu przez AL i gestapo. Biuletyn IPN nr 3-4 2006. s. 27-35.
  14. 500 z Armii Ludowej i około 100 z Batalionów Chłopskich
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 Wojciech Roszkowski: Najnowsza historia Polski 1914-1945. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 588, 589. ISBN 83-7311-991-4.
  16. Meldunek sztabu gen. Antoniego Chruściela „Montera”, początek sierpnia 1944: „AL zgłasza zapotrzebowanie na żywność i zaopatrzenie dla mniej więcej 300 ludzi. Ponieważ jest wiadomo, że każda jednostka melduje dla przydziału żywności zawsze większe stany, by mieć nadwyżki, więc oceniamy ich liczebność na około 200-250 ludzi”: Stefan Korboński „W imieniu Rzeczypospolitej” Wydawnictwo Bellona, Warszawa, 1991, s. 326.
  17. 17,0 17,1 Norman Davies: Powstanie ’44. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2004, s. 511. ISBN 83-240-0459-9.
  18. Marek Chodakiewicz, Piotr Gontarczyk, Leszek Żebrowski: Tajne oblicze GL-AL i PPR. Dokumenty. Warszawa: Burchard Edition, 1999, s. 74-84 (tom 1). ISBN 83-87654-03-5.
  19. 19,0 19,1 Piotr Gontarczyk: Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy (1941-1944). Warszawa: Wydawnictwo Fronda, 2006, s. 397. ISBN 83-60335-75-3. Cytat: [Meldunek AK dotyczący wydarzeń z 28.08.1944] (...) w ciągu nocy dowództwo i oddziały AL (...) bez rozkazu wyszły na Żoliborz, zmuszając swych żołnierzy, którzy chcieli zostać i terroryzując posterunek ochrony włazu (...) Żoliborz otrzymał rozkaz rozbrojenia i izolowania winnych i traktowania ich jak dezerterów.
  20. Władysław Pobóg-Malinowski: Najnowsza historia polityczna Polski. Warszawa: Wydawnictwo Platan, 2000, s. 716 (tom 3). ISBN 83-89711-10-9.
  21. Piotr Gontarczyk: Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy (1941-1944). Warszawa: Wydawnictwo Fronda, 2006, s. 397. ISBN 83-60335-75-3. Cytat: [Meldunek gen. Antoniego Chruściela „Montera” z dnia 28 sierpnia 1944] (...) po zbombardowaniu D-twa AL na Freta, gdzie zginął mjr [Bolesław Kowalski] „Piasecki” wraz ze Sztabem, całą AL ogarnęła panika i masowo rzuciła się do kanału. Patrole zbrojne AK obsadziły włazy i cofnęły około 160 AL-owców, przygotowanych do ucieczki, z których ppor. [Lech Kobyliński] „Konrad” z AL zorganizował pluton szturmowy, składający się z 12 uzbrojonych plus dwie zmiany nieuzbrojone – razem 36 osób walczących na barykadzie Mostowa-Boleść (...).
  22. Izba Pamięci Republiki Pińczowskiej.
  23. Opis Republiki Pińczowskiej na stronie powiatu.
  24. Władysław Ważniewski: Partyzanci spod znaku Bartosza Książka i Wiedza, 1980.
  25. Sławomir Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943-1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011, s. 52.
  26. Oficjalna strona Rady Krajowej Żołnierzy Armii Ludowej.
  27. Informacja Historyczna Instytutu Pamięci Narodowej o Gwardii Ludowej i Armii Ludowej.
  28. Opinia o projekcie ustawy o kombatantach, uczestnikach walki cywilnej lat 1914–1945, działaczach opozycji wobec dyktatury komunistycznej oraz niektórych ofiarach represji systemów totalitarnych. Warszawa: Rada Legislacyjna Sejmu RP, 03.09.2007.
  29. Poszukiwani świadkowie wydarzeń – Instytut Pamięci Narodowej – 5.10.2005.
  30. Nie ma winnych zamordowania 18 osób, PolskaLokalna.PL.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Mieczysław Wieczorek: Armia Ludowa Powstanie i organizacja 1944-1945. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1979. ISBN 83-11-06225-0.
  • Mieczysław Wieczorek: Armia Ludowa Działalność bojowa 1944-1945. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1984. ISBN 83-11-07038-5.
  • Polski ruch oporu 1939-1945. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1988. ISBN 83-11-07038-5.
  • Komunikaty Dowództwa Głównego Gwardii Ludowej i Armii Ludowej (dokumenty). Warszawa: Wydawnictwo MON, 1961.
  • Mała Encyklopedia Wojskowa. T. 1. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1967, s. 61-63.
  • Tomasz Strzembosz: Akcje zbrojne podziemnej Warszawy 1939-1944. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983. ISBN 83-06-00717-4.
  • Marek J. Chodakiewicz, Piotr Gontarczyk, Leszek Żebrowski: Tajne oblicze GL-AL i PPR. Dokumenty. T. 1, 2, 3. Warszawa: Burchard Edition, 1999. ISBN 83-904446-6-6.
  • Piotr Gontarczyk: Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy (1941-1944). Warszawa: Wydawnictwo Fronda, 2006. ISBN 83-60335-75-3.
  • Piskunowicz Henryk, Rodowody kadr dowódczych GL-AL. [w:] Myśl polityczna i czyn zbrojny Gwardii Ludowej i Armii Ludowej. Materiały sympozjum z okazji 40-lecia Polskiej Partii Robotniczej [druk wewnętrzny Wojskowego Instytutu Historycznego nr 21/82]. Warszawa 1982, s. 73-79.
  • Krzysztof Komorowski. Wkład dorobku organizacyjnego i doświadczeń GL w tworzenie Armii Ludowej. „Wojskowy Przegląd Historyczny”. 4, s. 67-75, 1984. Warszawa: Wydawnictwo "Czasopisma Wojskowe". ISSN 0043-7182. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]