Armia Polska we Francji

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Armia Polska we Francji
Haller and blue army.jpg
Józef Haller przysięga na sztandar Armii Polskiej
Historia
Państwo Francja III Republika Francuska
Polska II Rzeczpospolita Polska
Sformowanie 4 czerwca 1917
Rozformowanie 1 września 1919
Dowódcy
Pierwszy gen. Louis Archinard
Ostatni gen. Józef Haller
Działania zbrojne
I wojna światowa
wojna polsko-ukraińska, wojna polsko-radziecka
Organizacja
Podporządkowanie Naczelne Dowództwo Sił Sprzymierzonych (1918)
Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego (1919)
Rodzaj sił zbrojnych Wojska lądowe
Skład patrz niżej
Plakat rekrutacyjny Armii Polskiej we Francji (Polska Misja Wojskowa w Anglii) autorstwa Władysława Bendy
Czołg FT-17 1 Pułku, okolice Dyneburga
Żołnierze w historycznych mundurach błękitnej armii w czasie obchodów Narodowego Święta Niepodległości, Warszawa, 11 listopada 2007
Mundur oficera błękitnej armii ze zbiorów Muzeum POW w Bydgoszczy
Żołnierz Armii Polskiej we Francji
Louis Archinard, pierwszy dowódca Armii Polskiej we Francji

Armia Polska we Francji, zwana też Błękitną Armią (od koloru francuskich mundurów) lub Armią Hallera – polska ochotnicza formacja wojskowa powstała w czasie I wojny światowej w roku 1917, powołana dekretem prezydenta Francji Raymonda Poincarégo 4 czerwca 1917 z inicjatywy Romana Dmowskiego oraz kierowanego przez niego Komitetu Narodowego Polskiego.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Tuż po wybuchu I wojny światowej koła polskie we Francji zwróciły się do rządu francuskiego o wyrażenie zgody na formowanie sił zbrojnych na terenie swojej drugiej ojczyzny. 21 sierpnia 1914 rząd Francji wyraził na to zgodę. Armia została zorganizowana na zasadzie zaciągu ochotniczego spośród Polaków służących w wojsku francuskim, polskich jeńców wojennych z armii państw centralnych, a także z polskiej emigracji z Francji, Stanów Zjednoczonych, Kanady (poprzez Obóz Kościuszko) i Brazylii. Kilkuset Polaków, w większości członków Sokoła i Strzelca zameldowało się w punktach meldunkowych. Pierwszą, 180 osobową, polską kompanię rekrucką skierowano 25 sierpnia do obozu szkoleniowego w Bayonne. Po przeszkoleniu wcielono Polaków, jako 2. kompanię do 1. Pułku Legii Cudzoziemskiej. W ciężkich walkach stan osobowy polskiej kompanii stopniał do kilkudziesięciu, ale postawa w walkach zyskała Polakom sławę i uznanie Francuzów. Sztandar Polaków, według projektu Xawerego Dunikowskiego, został udekorowany w 1918 r. Croix de Guerre. Z dalszych ochotników nie tworzono jednak czysto polskich oddziałów ze względu na sprzeciw Rosji - sojusznika Francji. Kierowano ich do jednostek francuskich.

Do formowania polskich oddziałów we Francji powrócono po podpisaniu przez prezydenta Raymonda Poincarégo dekretu 4 czerwca 1917 r. W miesiąc później w obozie Sillé-le-Guillaume (region Loary) powstały pierwsze polskie oddziały, a 8 stycznia 1918 r. utworzono dwubatalionowy 1 Pułk Strzelców Polskich (dowódca płk Jasieński). Główny trzon stanowili Polacy z USA, zgłaszający się na apel Ignacego Jana Paderewskiego oraz emigranci z Kanady i Francji. Później doszli Polacy z przebywających we Francji i ogarniętych fermentem rewolucji dywizji rosyjskich. Oficerami byli głównie Francuzi. W czerwcu odbyła się uroczystość wręczenia pułkom sztandarów ufundowanych przez miasta Paryż, Nancy, Verdun i Belfort.

Pierwszym dowódcą był Francuz, generał Louis Archinard. Na mocy porozumienia z rządem Francji Komitet Narodowy Polski uzyskał 28 września 1918 r. pełną kontrole polityczną nad Armią. Wskutek porozumienia została ona uznana za "jedyną, samodzielną, sojuszniczą i współwalczącą armię polską". Francuskiego dowódcę 4 października 1918 zastąpił gen. Józef Haller.

Z jednostek polskich w końcowych walkach I wojny światowej uczestniczył tylko 1 Pułk Strzelców od lipca 1918 w Szampanii, a od połowy października 1918 także 1 Dywizja Strzelców Polskich, która zajęła odcinek frontu w Wogezach.

Zakończenie działań wojennych na Zachodzie przyspieszyło rozwój organizacyjny Armii. Przestało istnieć wiele trudności związanych z rekrutacją i wcieleniem Polaków do Armii, zwłaszcza we Włoszech. Pozyskano tam ok. 25 tys. żołnierzy - byłych jeńców z armii austro-węgierskiej. Armia gen. Hallera organizowana była na bazie korpusów i dywizji, organizacyjnie odpowiadających armii francuskiej, wyposażonych i uzbrojonych sprzętem i uzbrojeniem demobilizowanych jednostek francuskich. Armia przyjęła błękitny kolor mundurów, stąd zwano ją "błękitną". Armia Hallera była najlepiej wyszkoloną, uzbrojoną i wyposażoną częścią WP.

Według stanu na dzień 1 kwietnia 1919 roku organizacja armii wyglądała następująco[1]:

  1. I korpus, gen. Odry
  • 1 dywizja strzelców, gen. Bernard
    • 1 pułk strzelców polskich
    • 2 pułk strzelców polskich
    • 3 pułk strzelców polskich
  • 2 dywizja strzelców, gen. Modelon
    • 4 pułk strzelców polskich
    • 5 pułk strzelców polskich
    • 6 pułk strzelców polskich
  • 3 dywizja strzelców, gen. Petitdemange
    • 7 pułk strzelców polskich
    • 8 pułk strzelców polskich
    • 9 pułk strzelców polskich
  1. III korpus, gen. de Mondesir
  • 6 dywizja strzelców, gen. Champeaux
    • 10 pułk strzelców polskich
    • 11 pułk strzelców polskich
    • 12 pułk strzelców polskich
  • 7 dywizja strzelców, gen. Bonin
    • 19 pułk strzelców polskich
    • 20 pułk strzelców polskich
    • 21 pułk strzelców polskich

Dodatkowo w maju i czerwcu 1919 powstała dywizja instrukcyjna gen. Moinville w składzie:

  • pięć pułków piechoty
  • jeden szwadron kawalerii
  • jeden batalion inżynieryjny.

Zasadniczy wzrost liczebności armii nastąpił już po wojnie, składała się wówczas z dwóch korpusów - I i III, dwóch samodzielnych dywizji strzelców, pułku czołgów i oddziałów lotniczych.

Skład Armii[edytuj | edytuj kod]

I Korpus[edytuj | edytuj kod]

sformowany na bazie francuskiego 36 Korpusu

II Korpus[edytuj | edytuj kod]

Armii Hallera podporządkowano także polskie formacje wojskowe w Rosji:

Obie dywizje stanowić miały II Korpus Polski.

III Korpus[edytuj | edytuj kod]

sformowany na bazie francuskiego 38 Korpusu

Oddziały samodzielne[edytuj | edytuj kod]

Kawaleria Armii Polskiej we Francji[edytuj | edytuj kod]

W okresie od marca do maja 1919 we Francji sformowane zostały trzy pułki szwoleżerów i jeden szwadron szkolny. Każdy pułk składać się miał z dwóch dywizjonów, a te z kolei z dwóch szwadronów i plutonu karabinów maszynowych. W przyjętej organizacji pułk był jednostką ewidencyjną, a dywizjon taktyczną. Liczba dywizjonów odpowiadała liczbie dywizji strzelców. Dywizjony miały działać jako kawaleria dywizyjna.

Szkolenie odbywał się w koszarach francuskich w departamentach Ormii Sarthe i Haute Saone[3].

W czerwcu i lipcu 1919 przeprowadzona została reorganizacja jazdy: 4 p.szw. przemianowany został na I dywizjon 1 Pułku Dragonów Kresowych, natomiast 1 i 3 pułki szwoleżerów połączone zostały w 4 Pułk Dragonów Kresowych.

Awiacja Armii Polskiej we Francji[edytuj | edytuj kod]

Powrót do Polski[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Czynu Zbrojnego Polonii Amerykańskiej, odsłonięty w 1998 w Warszawie

Po przedłużających się pertraktacjach z Anglią i Niemcami dotyczącymi przejazdu polskiej armii przez Gdańsk, 8 kwietnia gen. Foch wydał rozkaz dotyczący porządku wyjazdu i ustalono daty:

  • 14 kwietnia: kwatera główna gen. Hallera, 1 dywizja, oddziały lotnicze
  • 22 kwietnia: 2 dywizja
  • 6 maja: 3 dywizja
  • 13 maja: 6 dywizja
  • 3 czerwca: 7 dywizja

Przejazd oddziałów przez terytorium Rzeszy odbywał się bez broni, którą przewożono w oddzielnych zaplombowanych wagonach. Do każdego pociągu przydzielono 2 oficerów alianckich, którzy mieli załatwiać kwestie sporne. Za I Korpusem wysłano też żywność na 8 dni dla 50000 ludzi i 10000 koni[4].

16 kwietnia pierwszym pociągiem odjechał gen. Haller z częścią sztabu, który przekroczył granicę polską w nocy z 19 na 20 kwietnia 1919 i jako pierwszy transport żołnierzy Armii stanął na ziemi polskiej. Józef Haller wysłał z Leszna Wielkopolskiego depeszę do Józefa Piłsudskiego informującą o tym fakcie. Piłsudski odpowiedział depeszą następującej treści (pisownia oryginalna):[5]

"Przyjemnie mi było w świeżo zdobytym Wilnie z zachodniego końca Polski otrzymać od Generała depeszę o Jego przyjeździe do kraju. Proszę w moim imieniu wyrazić podwładnym Mu oficerom i żołnierzom moją radość z przybycia ich do Ojczyzny i pewność, że, jak każdy prawy żołnierz polski, osłonią zwycięsko zagrożone granice kraju.
Józef Piłsudski."

W dniu 26 kwietnia 1919 r. przetransportowano te oddziały do Chełma. W maju 1919 r. wojska te zostały wysłane na front polsko-rosyjski i następnie wzięły udział w wielu walkach z Armią Czerwoną - głównie z konnicą gen. Siemiona Budionnego. Transport oddziałów Armii do Ojczyzny trwał od kwietnia do czerwca 1919 r. Armia liczyła wtedy ok. 68 tys. żołnierzy w pięciu dywizjach piechoty, dywizji szkolnej (instrukcyjnej), pułku czołgów i 7 eskadrach lotniczych. Przywiozła także dużą ilość sprzętu i uzbrojenia, co umożliwiło uzbrojenie powstających w kraju jednostek WP. Większość oficerów stanowili Francuzi, a od września 1919 zastępowani oficerami polskimi. Wielu oficerów francuskich pozostało w WP do końca 1920 r. Armia wzięła także udział w wojnie polsko-ukraińskiej w Galicji Wschodniej i na Wołyniu, tworząc bazę Frontu Galicyjskiego. W październiku 1920 dywizjon otrzymał nazwę 2 Pułk Strzelców Konnych i został mu przydzielony garnizon w Hrubieszowie.

1 września 1919 przeformowano dowództwo Armii i dowództwa korpusów, a dywizje po przeformowaniu i przemianowaniu włączono we wrześniu 1919 organizacyjnie do Wojska Polskiego[6]. W ten sposób utworzono 11 Dywizję Piechoty (DP) z 2 Dywizji Strzelców (DS), 12 DP z 6 DS, 13 DP z 1 DS oraz 18 DP z 7 DS. Grupę gen. Petidemagne'a z 3 DS, Grupę gen. Bonina z 7 DS, a z dywizji (instrukcyjnej) szkolnej utworzono Grupę gen. Tranie. Z hallerowskich pułków stworzono z z 1 pancernego pułku czołgów oraz ze strzeleckich: 3, 4, 5, 6 i 10 pułki strzelców podhalańskich. Hallerowski rodowód także miały 4, 5, 6 i 10 pułki strzelców konnych oraz 4, 16, 17, 18, 19 eskadry lotnicze WP. Jednostki te walczyły w wojnie polsko-bolszewickiej, a po okresie służby pokojowej w wojnie obronnej 1939 r.

W okresie wzrostu napięcia z Niemcami, przed podpisaniem Traktatu Wersalskiego oddziały Błękitnej Armii zostały przerzucone na granicę zachodnią, tworząc główne siły Frontu Południowo-Zachodniego i Południowego.

Po zakończeniu działań wojennych posłowie na Sejm Ustawodawczy z Narodowo-Chrześcijańskiego Klubu Robotniczego m.in.: Bigoński, ks. dr Władysław Chrzanowski, Fiołka i inni, domagali się o wzięcie zdemobilizowanych żołnierzy Błękitnej Armii pod opiekę i potraktowania ich na równi w prawach z żołnierzami 5 Dywizji Syberyjskiej.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. Wacław Lipiński: Walka zbrojna o niepodległość Polski w latach 1905-1918. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Wolumen, 1990, s. 403-404. ISBN 83-85218-00-9.
  2. 1 Pułk Czołgów - pierwszy polski oddział pancerny; składał się ze 120 czołgów Renault FT-17 (75 albo 72 uzbrojonych w działko 37mm Puteaux SA-18 (wz.18) L/21, a pozostałe 45 albo 48 uzbrojone w karabin maszynowy 8mm Hotchkiss wz.14
  3. 3,0 3,1 3,2 Henryk Smaczny: Księga kawalerii polskiej 1914-1947: rodowody, barwa, broń. s. 136.
  4. Wacław Lipiński: Walka zbrojna o niepodległość Polski w latach 1905-1918. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Wolumen, 1990, s. 405-406. ISBN 83-85218-00-9.
  5. J. Piłsudski Pisma zbiorowe t. V, Instytut Józefa Piłsudskiego, Warszawa 1937 str. 74
  6. Połączenie "Błękitnej Armii" z Wojskiem Polskim w 1920 r.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Księga chwały piechoty, praca zbiorowa, Warszawa 1992, reprint wydania z 1939
  • Witold Jarno 1 Dywizja Strzelców Armii Generała Hallera, 2006, ISBN 83-88679-55-4.
  • Witold H. Trawiński Odyseja Polskiej Armii Błękitnej Ossolineum Wrocław 1989
  • Armia Polska we Francji - Dzieje Wojsk Gen, Hallera Na Obczyźnie Opracował Józef Sierociński, Warszawa 1929
  • Paul S. Valasek: Haller's Polish Army in France, Chicago 2006, ISBN 0-9779757-0-3
  • Dorota Ceglarska: Błękitna Armia, Polska Zbrojna (magazyn tygodniowy) nr 33 (96)
  • J. Odziemkowski, Leksykon wojny polsko-rosyjskiej 1919 - 1920, Oficyna Wydawnicza RYTM Warszawa
  • Michał Pawlikowski: Syn Ziemi Radomszczańskiej. Życie i działalność posła na Sejm II Rzeczypospolitej ks. dr Władysława Chrzanowskiego 1886-1933, Strzałków 2011, ISBN 978-83-933262-0-4
  • Marek Solarczyk: Duchowni katoliccy w parlamencie II Rzeczypospolitej, Warszawa 2002
  • Henryk Smaczny: Księga Kawalerii Polskiej 1914 – 1947. Warszawa: TESCO, 1989, s. 148. ISBN 83-00-02555-3.